Spis treści

Wprowadzenie

Przeczytaj

Ilustracja interaktywna

Sprawdź się

Dla nauczyciela

Zdjęcie przedstawia krajobraz górski. Pokazane są liczne szczyty i masywy górskie na tle zachodzącego słońca i chmur.

Wizje górskiego krajobrazu w wierszach Jana Kasprowicza

Obszar specjalnej ochrony ptaków. Tatry

Źródło: Qvidemus, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Tatry są nieodłącznym elementem młodopolskiego krajobrazu literackiego. To w Zakopanem spotykała się śmietanka artystyczna tamtych czasów, w górach przeżywała swoje rozterki, doznawała przemian duchowych. Jednym z członków zakopiańskiej bohemy był także Jan Kasprowicz, którego liryki tatrzańskie należą do najpiękniejszych wizji górskiego krajobrazu w polskiej literaturze.

Twoje cele

- Rozpoznasz funkcje, jakie górski krajobraz pełni w poezji Jana Kasprowicza.

- Stworzysz słowniczek pojęć związanych z górami, które występują w twórczości Kasprowicza.

- Powiążesz liryki Kasprowicza z autentycznymi elementami krajobrazu tatrzańskiego opisanymi w wierszach.

- Porównasz różne sposoby opisywania Tatr w wierszach Kasprowicza oraz zestawisz jego utwory z utworami innych młodopolskich artystów.

Przeczytaj

O autorze

Jan Kasprowicz, 1901 r.

Źródło: domena publiczna.

Jan Kasprowicz (1860–1926), poeta młodopolski, często bywał w Zakopanem, a tatrzańskie krajobrazy stały się inspiracją wielu jego wierszy. W ostatnich latach życia (w 1923 r.) osiadł w górach na stałe. Zamieszkał w willi Harenda wybudowanej przez Jana Fudalę Klusia i wzorowanej na tradycyjnej chacie góralskiej. Z okien Harendy, położonej między Zakopanem a Poroninem, roztacza się piękny widok na Tatry. Dziś w willi znajduje się Muzeum Jana Kasprowicza.

Willa Harenda

Źródło: domena publiczna.

Młoda Polska tatrzańska

Zakopane stało się w czasach Młodej Polski duchową stolicą narodu. W góralskich chatach toczono niezliczone dyskusje, odbywały się odczyty nowych dzieł literackich, nad którymi obradowano do późnej nocy. Do zakopiańskiej bohemy należeli tacy twórcy, jak czołowy polski dekadent przełomu wieków Kazimierz Przerwa-Tetmajer, zaangażowany społecznie Stefan Żeromski, tajemniczy i natchniony Tadeusz Miciński, twórca stylu zakopiańskiego Stanisław Witkiewicz czy Jan Kasprowicz. Poeta w ciągu swojego życia wielokrotnie zmieniał styl pisania, eksperymentował z nowymi kierunkami w sztuce i poszukiwał nowych form wyrazu. Mimo tych przemian, wciąż powracał do tematyki górskiej. W swym słynnym cyklu sonetów Krzak dzikiej róży, łączącym poetykę symbolizmu z impresjonizmem, opisywał elementy tatrzańskiej przyrody, by wykreować niezwykły nastrój:

Jan Kasprowicz

Krzak dzikiej róży

O rozżalenia! o wzdychania!

O tajemnicze, dziwne lęki!...

Ziół zapachniały świeże pęki,

Od niw liptowskich, od Krywania.

W dali echowe słychać grania:

Jakby nie z tego świata dźwięki

Płyną po rosie, co hal miękki

Aksamit w wilgną biel osłania.

W seledyn stroją się niebiosy,

Wilgotna biel wieczornej rosy

Błyszczy na kwieciu dzikiej róży.

A cichy powiew krople strąca

Na limbę, co tam próchniejąca

Leży, zwalona wiewem burzy…

Źródło: Jan Kasprowicz, Krzak dzikiej róży, [w:] Jan Kasprowicz, Wybór poezji, oprac. J.J. Lipski, Kraków 1990, s. 138.

Krzak dzikiej róży wpisuje się w konwencję tak zwanego pejzażu wewnętrznego – popularnego w Młodej Polsce środka poetyckiego służącego wyrażaniu nieokreślonych przeżyć duszy, które nie mają odpowiedniej nazwy w języku. Artyści przełomu wieków nie mówili wprost o uczuciach – zamiast tego kreowali krajobrazy będące ich odpowiednikiem. Metaforyka związana z górami należała w tamtym okresie do najczęściej stosowanych.

Chwile

Pomiędzy Krzakiem dzikiej róży a późniejszymi lirykami tatrzańskimi Kasprowicz opublikował zbiory hymnów pełnych ekspresyjnych, katastroficznych obrazów zagłady cywilizacji i przyrody. Natura w tych utworach nie sprzyja ukojeniu, nie jest świadectwem harmonii świata, lecz zostaje zdewastowana przez ludzi. Z czasem, kiedy ponura tonacja zaczęła opuszczać twórczość poety, powrócił on do opisywania piękna górskich pejzaży. W inspirowanej góralskimi podaniami Pieśni o Waligórze artysta po raz kolejny dał wyraz swojej fascynacji Tatrami i ich bogatą kulturą. Góry zaczęły też pojawiać się w wierszach Kasprowicza w roli towarzyszy życia. Nabierały ludzkich cech, stawały się adresatami zwierzeń podmiotu lirycznego. Wydany w 1911 roku tom Chwile zawiera przejmujące wyznanie wysłowione na tle mglistego, górskiego krajobrazu:

Jan Kasprowicz

Zasnuły się senne góry

Zasnuły się senne góry

W mgławą jesienną oponę –

Słońce nad nimi się pali,

Wyzłaca pola skoszone.

Kurz osiadł na jasionach,

Na brzozach liść się czerwieni –

O smutna godzino rozłąki,

O smutna, cicha jesieni!

Odchodzę, bo czas mnie woła…

Ślad po mnie czyż tu zostanie?

O góry, o pola skoszone,

O ciche, smutne żegnanie.

Źródło: Jan Kasprowicz, Zasnuły się senne góry, [w:] tegoż, Wybór poezji, oprac. J.J. Lipski, Kraków 1990, s. 337–338.

Wersy utworu przepełnione są nostalgią za przemijającym życiem, podobnie jak inne utwory tomu. W innym wierszu poeta pisze: “Żal będzie iść, żal będzie iść, / Ciężar zawiśnie u stóp, / Chyba że w gór tych obliczu / Cichy sprawicie mi grób”Indeks górny 1 Indeks górny koniec1. Myśl o śmierci zostaje złagodzona dzięki towarzystwu majestatycznej, urokliwej natury. Pomocne okazuje się też przekonanie o istniejącej w świecie harmonii gwarantowanej przez czuwającego Stwórcę, z woli którego wszystko rodzi się, umiera i odradza.

Księga ubogich

Podobną wizję gór wykreował Kasprowicz w kolejnym tomie, zatytułowanym Księga ubogich. Zbiór utrzymany jest w duchu franciszkańskim – wypełniają go utwory o pogodnym, spokojnym nastroju, wyrażające miłość do przyrody i ludzi oraz wiarę w Opatrzność. Artysta pisał je zainspirowany swoim szczęśliwym życiem w Zakopanem. Górski pejzaż potraktował jako remedium na codzienne troski – wysokie szczyty pozwalają człowiekowi spojrzeć na życie z innej perspektywy, zobaczyć, że wobec potęgi natury jest tylko małą drobiną w wielkim, kosmicznym spektaklu. Podmiot wiersza O Wierchu, ty Wierchu Lodowy! odczuwa ulgę, mogąc znaleźć się ponownie w otoczeniu szczytów. Pozbywa się przykrych myśli i jest gotów obrać drogę „w stronę słońca”:

Jan Kasprowicz

XV [O Wiechu, ty Wierchu Lodowy!]

O Wierchu, ty Wierchu Lodowy!

I znowu się zwracam do ciebie,

Olbrzymie, rozbłękitniony

Na tym błękitnym niebie.

Stoisz naprzeciw mych okien,

Codziennie widzieć cię muszę,

Zaglądasz z swej dali w mą izbę,

A nieraz, zda mi się, w duszę.

Zda mi się, że nieraz się pytasz,

Skąpan w światłościach południa,

Czy jeszcze jest coś w moim wnętrzu,

Co drogę mi w słońce utrudnia.

I owszem, przyznaję, że jeszcze

Mrok jakiś kryje się na dnie,

Cień świata, co rwał mnie w swą otchłań,

I dzisiaj mi radość mą kradnie.

I dziś mnie, o Wierchu promienny,

Z koła wytrącić może

Gdzie jakaś umarła wierzba,

Gdzieś gradem pobite zboże.

Gdzieś jakiś wybladły człowiek,

Którego niweczy nędza

Albo choroba, dziś jeszcze

W chmurną mnie żałość zapędza.

Tak zwykłe, powszednie sprawy,

Takie konieczne zjawiska,

A ich przyczyna i skutek

Nieomal w rozpacz mnie ciska.

Ale mnie wnet odbiegają

Te kłamu zwiastuny i gońce,

Dziś moja prawdą wszechwładną

Zieloność, woń łąki i słońce.

Przenika mnie blask ich i świeżość,

I twoja skalista władza,

O Wierchu, kowany w granicie,

Krew świeżą mi w żyły wprowadza.

Czuję się znowu jak dziecko,

Młodość mi pierwsza powraca,

Weseli mnie dzień ten słoneczny,

Żywiołów raduje praca.

Czuję, że dzisiaj mi skrzydła

Potrójnie się wzmogły, poczwórnie,

Żem gotów na lot się odważyć

Nad te podniebne turnie.

Pytasz się, Wierchu, swym blaskiem

Patrzący do mego wnętrza,

Czy wiem już, że wszystkim jest słońce,

Że to potęga najświętsza?

Wiem dobrze, a jeśli się echem

Pomrok odezwie dalekiem,

Azali być może inaczej?

Wszak człowiek jest tylko człowiekiem.

O Wierchu, Ty Wierchu Lodowy!

I znowu się zwracam do ciebie,

Olbrzymie, rozbłękitniony

Na tym błękitnym niebie.

Źródło: Jan Kasprowicz, XV [O Wiechu, ty Wierchu Lodowy!], [w:] tegoż, Wybór poezji, oprac. J.J. Lipski, Kraków 1990, s. 371–373.

Wspomnianą w wierszu górę można utożsamić z Kasprowym Wierchem – jednym z najsłynniejszych tatrzańskich szczytów. Mimo podobieństwa do nazwiska poety, otrzymał on swoje miano nie od Jana Kasprowicza, lecz od górala Kaspra, legendarnego właściciela położonej niżej Hali Kasprowej. Być może poeta czuł jakieś szczególne powinowactwo z Kasprowym Wierchem – tego nie wiemy. Natomiast pewne jest, że tatrzański krajobraz stanowił dla niego jedną z najistotniejszych inspiracji dla twórczości poetyckiej.

Słownik

dekadentyzm

(fr. decadéntisme) – postawa, która ukształtowała się pod koniec XIX wieku, charakteryzująca się pesymistycznym podejściem do rzeczywistości, przekonaniem o zmierzchu kultury i poszukiwaniem sposobów na zapełnienie odczuwanej pustki. Duży wpływ na rozwój dekadentyzmu miały powieść Jorisa-Karla Huysmansa Na wspak oraz filozofia Arthura Schopenhauera

franciszkanizm

pojęcie, które w odniesieniu do literatury określa tendencje w literaturze przełomu wieków inspirowane duchowością i żywotem św. Franciszka z Asyżu, objawiające się poprzez afirmację życia, umiłowanie natury i wiarę opartą na osobistej relacji z Bogiem

impresjonizm

(fr. impressionisme) – powstały w latach 70. XIX wieku kierunek w malarstwie europejskim skupiający się na odtwarzaniu chwilowych, subiektywnych wrażeń zmysłowych, który silnie oddziałał na inne sztuki, w tym na literaturę. Za jego prekursora w obrębie malarstwa uważa się Édouarda Maneta, do czołowych przedstawicieli należeli zaś m.in. Claude Monet, Auguste Renoir oraz Edgar Degas. Elementy impresjonistycznej poetyki inspirowanej osiągnięciami francuskich malarzy można odnaleźć w twórczości m.in. Stéphane’a Mallarmé’go, Paula Verlaine’a, Kazimierza Przerwy-Tetmajera, czy Jana Kasprowicza

personifikacja

(łac. persona – osoba + facio – czynię) – środek stylistyczny polegający na nadaniu cech ludzkich przedmiotom, roślinom, zwierzętom lub ideom

symbolizm

(gr. sýmbolon) – kierunek w sztuce zapoczątkowany przez poetów francuskich w II połowie XIX wieku, zakładający rezygnację z bezpośredniego opisu emocji, opierający się na sugerowaniu wzruszeń i nastrojów, operujący wieloznacznymi symbolami w celu wyrażenia treści, które nie mają określenia w systemie językowym

Ilustracja interaktywna

Polecenie 1

Zapoznaj się z opisami reprodukcji obrazów przedstawiających tatrzańską przyrodę i porównaj je z wierszami Jana Kasprowicza. Swoje spostrzeżenia zanotuj w 6 zdaniach.

Przyjrzyj się reprodukcjom obrazów przedstawiających tatrzańską przyrodę i porównaj je z wierszami Jana Kasprowicza. Swoje spostrzeżenia zanotuj w 6 zdaniach.

Uzupełnij

Zdjęcie przedstawia panoramę Tatr. Widoczne są liczne masywy i szczyty. Niebo jest błękitne, z niewielką liczbą chmur. Opis: 1. I. Leon Wyczółkowski, U Wrót Chałubińskiego, 1905. Obraz przedstawia pejzaż tatrzański. Po lewej i prawej stronie widoczne są zbocza wysokich masywów. Pomiędzy nimi, w dolinie majaczy się niewielkie jezioro. Między masywami górskimi, nisko widać liczne, kłębiaste chmury. Zasłaniają one częściowo zbocza gór. Źródło: domena publiczna. Audio: Witajcie, kochane góry, O, witaj droga ma rzeko! I oto znów jestem z wami, A byłem tak daleko! Dzielili mnie od was ludzie, Wrzaskliwy rozgwar miasta, I owa śmieszna cierpliwość, Co z wyrzeczenia wyrasta. Oddalne to są przestrzenie, Pustkowia, bezpłodne głusze, Przerywa je tylko tęsknota, Co ku wam pędzi duszę. I ona mnie wreszcie przygnała, Że widzę was oko w oko, Że słyszę, jak szumisz, ty wodo, Szeroko i głęboko. Tak! Chodzę i patrzę, i słucham - O jakżeż tu miło! jak miło! - I śledzę, czy coś się tu może Od kiedyś nie zmieniło? Nic, jeno w chacie przydrożnej Zmarł mój przyjaciel leciwy I uschły dwie wierzby nad rowem, Strażniczki wiosennej niwy. A za to świeżym się liściem Pokryły nasze jesiony I jaskry się złocą w trawie Zielonej, nie pokoszonej. A za to płyną od pola Twórcze podmuchy wieczności, Co śmierć na życie przetwarza I ścieżki myśli mych prości. Witajcie, kochane góry, O, witaj, droga ma rzeko! I oto znów jestem z wami, A byłem tak daleko! 2. XV. Aleksander Kotsis, Tatry. Widok na Giewont, po 1870 r. Obraz przedstawia masyw górski z Giewontem. Jest on otoczony innymi szczytami, niektóre z nich, w oddali są lekko ośnieżone. Niebo nad górami jest pochmurne, burzowe – widać skłębione, ciemne chmury, spośród których przenikają plamy światła. Źródło: domena publiczna. Audio: O Wierchu, ty Wierchu Lodowy! I znowu się zwracam do ciebie, Olbrzymie, rozbłękitniony Na tym błękitnym niebie. Stoisz naprzeciw mych okien, Codziennie widzieć cię muszę, Zaglądasz z swej dali w mą izbę, A nieraz, zda mi się, w duszę. Zda mi się, że nieraz się pytasz, Skąpan w światłościach południa, Czy jeszcze jest coś w moim wnętrzu, Co drogę mi w słońce utrudnia. I owszem, przyznaję się, że jeszcze Mrok jakiś kryje się na dnie, Cień świata, co rwał mnie w swą otchłań, I dzisiaj mi radość mą kradnie. I dziś mnie, o Wierchu promienny, Z koła wytrącić może Gdzieś jakaś umarła wierzba, Gdzieś gradem pobite zboże. Gdzieś jakiś wybladły człowiek, Którego niweczy nędza Albo choroba, dziś jeszcze W chmurną mnie żałość zapędza. Tak zwykłe, powszednie sprawy, Takie konieczne zjawiska, A ich przyczyna i skutek Nieomal w rozpacz mnie ciska. Ale mnie wnet odbiegają Te kłamu zwiastuny i gońce, Dziś moją prawdą wszechwładną Zieloność, woń łąki i słońce. Przenika mnie blask ich i świeżość, I twoja skalista władza, O Wierchu, kowany w granicie, Krew świeżą mi w żyły wprowadza. Czuję się znowu jak dziecko, Młodość mi pierwsza powraca, Weseli mnie dzień ten słoneczny, Żywiołów raduje praca. Czuję, że dzisiaj mi skrzydła Potrójnie się wzmogły, poczwórnie, Żem gotów na lot się odważyć Nad te podniebne turnie. Pytasz się, Wierchu, swym blaskiem Patrzący do mego wnętrza, Czy wiem już, że wszystkim jest słońce, Że to potęga najświętsza? Wiem dobrze, a jeśli się echem Pomrok odezwie dalekiem, Azali być może inaczej? Wszak człowiek jest tylko człowiekiem. O Wierchu, ty Wierchu Lodowy! I znowu się zwracam do ciebie, Olbrzymie, rozbłękitniony Na tym błękitnym niebie. 3. XVI. Leon Wyczółkowski, Morskie Oko, 1909. Obraz przedstawia pejzaż tatrzański. Na pierwszym planie widać brzeg z niewielkimi skałkami, porośnięty roślinnością, prowadzący do jeziora. Tafla jeziora jest gładka, niczym niezmącona. Na drugim brzegu jeziora widać zbocza wysokim masywów górskich. Źródło: domena publiczna. Audio: Przynoszę ci kilka pieśni Na nutę niewyszukaną, W górach je naszych zebrałem, Przy stawach, pod skalną ścianą. Przy stawach, pod skalną ścianą, Na tej spadzistej przełęczy, Gdzie śnieg się jeszcze w tej porze Błagalnie ku niebu wdzięczy. Błagalnie się wdzięczy ku słońcu Ta bryła srebra szczera, A ono z promiennym uśmiechem Z wolna jej serce pożera. Pożera z wolna jej serce I potem, zadowolone, Podąża w swój pałac zachodu W tryumfu się ubrać koronę. W koronę tryumfu się stroi, A ona, ta śniegu bryła, Pociesza się w samotności, Że jeszcze snadź będzie żyła. Że jeszcze snadź będzie żyła, Że wróci ku niej krąg słońca I że promieniejący Pochłaniać ją będzie do końca. Pochłaniać ją będzie do końca, Aż się wypełnią jej dzieje, Aż wszystka, spragniona miłości, W uściskach jego stopnieje. W uściskach jego stopnieje, Nic po niej nie zostanie, Znaczyć-li będą jej miejsce Wieczyste, kamienne granie. Wieczyste, kamienne granie, Czarne, błyszczące skały, Co same się w żarach słonecznych Posępnie rozmiłowały. 4. XXI. Nepomucen Głowacki, Widok Tatr z Poronina (Widok z Galicowej Grapy), 1836. Obraz przedstawia pejzaż górski. Na pierwszym planie widać zbocze góry porośnięte nielicznymi świerkami, widać także połamane wiatrem drzewa. Na drugim planie widoczne są rozległe hale porośnięte trawą, a za nimi masywy górskie. Źródło: domena publiczna. Audio: Pożółkły znużone pola, Niebiosa coraz to bledsze, Żądnymi piersiami chłonę Ciche, jesienne powietrze. Rozglądam się naokoło - Niebujnie tu, niebogato, A przecież mi nie żal dzisiaj, Że się prześniło lato. W tej pustce, w tym wyczerpaniu, Które mi w oczach rośnie, To samo odczuwam życie, Jak w pełnej, kwitnącej wiośnie. Przystaję na długiej miedzy, Ku rżyskom nakłaniam lica, Z powiędłych kępek ta sama Wyziera mi tajemnica... Mgły jakieś nieuchwytne Las osnuwają bury, Nieśmiało migocą w słońcu Śniegiem pokryte góry. Urocza, smętna martwota, Zda się, iż śmierć jest gdzieś bliska, Na pochyłościach wierchu Jesienne dymią ogniska. Nieletni, wątły pastuszek Okiem mnie wita lękliwie -Jeszcze się bydło pasie Na tej wychudłej niwie. Jeszcze jest jakaś czerstwość Na niwie tej wypalonej -Z wrzaskiem niesamowitym W krąg się zwołują wrony. Gdzieś lecą, gdzieś giną w dali, Wzięły ze sobą zmorę -Garść pełną zoranej gleby Do chciwej ręki biorę. Upajam się jej zapachem, I dzisiaj tak samo on świeży - O rodzicielko żywota, O święta, płodna Macierzy! O skarbie ty mój najdroższy, Rozstać się z tobą nie mogę -Zielone jeszcze sitowie Z uśmiechem zaszło mi drogę. Na gruzem zasłanej miedzy Jałowiec krzewi się młody, Dziś barwy mu odmieniły Fijoletowe jagody. Skąpo się fala toczy Potokiem, co wysechł w lecie, Spomiędzy chwastów nad brzegiem Samotne żółcieje kwiecie. Ostatnie to już - zapewne! O innych nie usłyszycie, Lecz ja w tej pustce dzisiejszej To samo odczuwam życie. W tym wyczerpaniu, co dzisiaj Świat tak cudownie mroczy, Ta sama wszak tajemnica Dziwem otwiera mi oczy. Powiędły, przymarły pola, Niebiosa coraz to bledsze, Żądnymi piersiami chłonę Ciche, jesienne powietrze. 5. Cisza wieczorna. Leon Wyczółkowski, Giewont o zachodzie, 1898. Obraz przedstawia masyw górski z Giewontem. Grzbiet Giewontu jest oświetlony promieniami zachodzącego słońca. Na niebie widać sylwetkę dużego, lecącego ptaka. Źródło: domena publiczna. Audio: I Rozmiłowana, roztęskniona, Hen! od wieczornej idzie zorzy Zamykać Tatry w swe ramiona. Przed nią zawiewa oddech boży: Wonie jedliczne i świerkowe Ze swych lesistych wstają łoży. A ona tuli jasną głowę Do Osobistej, by wraz potem Kłaść ją na piersi Giewontowe. Po reglach muśnie li przelotem, Czoło Świnicy w żar rozpali I Hawrań zleje krwawym złotem. Tak niknąc po szczycie i po hali, Z ogniem tęsknicy ginie w dali... II Płonie kamienna Tatr korona, A cisza siada między granie, Rozleniwiała, rozmarzona. Nad przepaściami niema stanie, Senność przelewa w mgieł opary, Po skałach wiesza zadumanie. Ani się ozwie bór prastary: Ona milczeniem gniecie smreki, Unieruchamia ich konary. Przez cały przestwór, przez daleki, Głuchą za sobą tęskność wlecze, Snadź dźwigającą wieki... wieki... Za nią jak zdrój, co ledwie ciecze, Snują się ciężkie myśli człecze... III Owiana mgłami różowemi, Przystaje w drodze, zalękniona, Przykłada ucho swe do ziemi; Nic!... tylko gdzieś tam echo kona, Tylko przygasa obłok krwawy, Tylko blednieje Tatr korona. Pomrok ogarnia skalne ławy, A od nich płynie do stóp ciszy Li jednostajny szmer siklawy. Czasem zaklęty las zadyszy Albo wystrzelił krzyk pastuszy I zamilkł... I ona znów nie słyszy Nic w tej przelękłej, mrocznej głuszy - Nic, prócz pojęku twojej duszy... IV Rozmiłowana, roztęskniona, Schodzi powoli od miesiąca Zamykać Tatry w swe ramiona. Po halach srebrne krople strąca, Srebrzy potoków seledyny, Ciche pacierze szeptająca. Upłazy tuli w całun siny, Szkliwy jak przędze te pajęcze; Blask żenie srebrny na gęstwiny. Blask żenie srebrny na przełęcze, Na wichry, kopy, na grzebienie, Na przepaściste ścian poręcze - Blask naokoło srebrny żenie, Z nim wyczerpanie i omdlenie... V Opadły Tatry i omdlały, Gdy na nie cisza rozmarzona Płaszcz zarzuciła wiewny, biały; Gdy rozpostarła swe ramiona - Srebrnej rozświetli mgławe smugi - Garnące czoła gór do łona: Jak pas szeroki, jak pas długi, Od Lodowego do Krywania, A z nimi puszcze, stawy, strugi, Szczyt się przy szczycie ku niej słania... Ona omdlenie wciąż rozsiewa, Aż w tym bezkresie wyczerpania, Tuląc się gdzieś do limby drzewa, Sama wraz z bólem twym omdlewa... 6. Na szczycie. Jan Nepomucen Głowacki, Dolina Kościeliska w Tatrach, 1840. Obraz przedstawia pejzaż Doliny Kościeliskiej. Pomiędzy wysokimi skałami płynie nią górski potok. Jego lewym brzegiem przechadzają się nieliczni wędrowcy. Na brzegu rośnie kępa drzew. Prawym brzeg rzeki dotyka skał. Źródło: domena publiczna. Audio: Na krawędzie przepaści, ponad turnic załomy, Tu, gdzie orły jedynie tulą skrzydła znużone, Hej! wspięliśmy się dumnie i w błękitów ogromy Wzrok topimy zuchwały i dłoń wznosim po słońca koronę. Dla olbrzymów te szczyty, a dla karłów poziomy! Gardźmy płazem, co nie śmie nawet spojrzeć w tę stronę! W ten krąg złoty wpatrzeni, w znak sił naszych widomy, Zakochajmy się w sobie! wszak jesteśmy, jak blaski wcielone! Tak nam duszę rozpiera tężna szczytu ponęta Tym szaleństwem radości, że zrywamy już pęta, Co nas łączą z brzemieniem nędz padolnych, tak wczoraj odczutem…A od nizin, zasłanych pobitymi zbożami, Po sinawej mgieł fali płynie powiew za nami, Jakby echo jękliwe, i do serca się wkrada wyrzutem… 7. Wiatr halny. Feliks Brzozowski, Burza w górach, 1866. Obraz przedstawia pejzaż górski podczas szalejącej burzy. Na polanie leżą liczne głazy, rosną gdzieniegdzie drzewa, targane przez silny wiatr. Na niebie widać ciemne, skłębione chmury przez które przenikają nieliczne promienie słoneczne. Źródło: domena publiczna. Audio: I Huczy nade mną halny wiatr... Daleki Wprzód mnie dochodzi szum i świst, a potem Z jakimś pogwarem, trzaskiem i łomotem Ciężar się kładzie na wysmukłe smreki. Od razu kłody o grubości snopów Gną się w mych oczach jak źdźbła lichej słomy: Tak igra nimi głuchy, niewidomy, Gość, co od skalnych wlecze się przekopów. Idę, wciąż idę, po jęczącym borze... I choć spotykam pnie, wyrwane z ziemi, Ten szał, w błękitnym zbudzony przestworze, By giąć i walić, strachu mi nie wlewa Do głębi wnętrza: Rad bym siły swemi Zmierzyć się z wichrem jak te wielkie drzewa. II Miałem ci w sobie ongi moc czuwania, A dzisiaj senność ogarnia mi ducha: Gdzie życie wrzało, tam dziś pustka głucha, Gdzie słońce było, chmura blask przysłania. Jakowaś boleść, jakaś zawierucha, Co słabym bytom pewną śmierć wydzwania, Niech, jak halnego wiatru straszne grania, Wstrząśnie istotą moją: Jest-li krucha, To po niej żalu nie będzie... A jeśli Nieprzełamana wyjdzie z tych zapasów, To razem z wichrem taki szlak zakreśli, Że zetnie na nim smreki swym oddechem, Sił pozbawione dla idących czasów, A to, co mocne, odpowie jej echem. III O wichrze halny! Cóż, że przelękniona Chowa się koza przed twojej potęgi Wiewem niszczącym? Sam orzeł, co kręgi Toczy podniebne, tuli się do łona Szczelin turniowych, bo królewskich skrzydeł Jędrna rozpiętość nie wytrzyma próby... Strącaj kozice, ty posłańcze zguby, I orły chwytaj w oka swoich sideł, I miażdż o skały, i jak łan, pokosem Bór położywszy, hucz szaleńczym głosem - Razem z mą duszą hucz i świszcz radośnie: Cóż, że z ginących strumień krwi popłynął? Wszak nie ma szczęścia tam, gdzie życie rośnie! Niech świat przepada, na to on, by zginął!... IV Huczy nade mną halny wiatr... Na drogi Jego przemocy, po których Zagłada I Ból pospiesza, duch się mój wykrada, Świeżo uskrzydlon, żądny łez i trwogi. A od hal bujnych płynie jęk złowrogi - Rozpacz łkająca, że wichr pobił stada I porozrzucał koleby... I blada, Z włosem rozwianym i z drżącymi nogi, Postać juhasa przed oczy mi stanie... I niby orzeł z podciętymi pióry, Krwią skraplający swe rodzinne granie, Duch mój do smreków tuli się bezwładnie... I naprzód czuje strach i żal ponury, A potem znowu - senność go opadnie.

Zasób oparty o element wizualny.

1

2

3

4

5

6

7

Tatry Wysokie

Źródło: domena publiczna.

Sprawdź się

Pokaż ćwiczenia:

Ćwiczenie 1

Jaką rolę pełnił górski krajobraz w poezji Jana Kasprowicza? Zaznacz poprawne odpowiedzi.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- powiernik

- pesymistyczna sceneria rodząca zwątpienie

- pocieszenie w codziennym znoju życia

- odpowiednik przeżyć wewnętrznych podmiotu lirycznego

- przeszkoda na drodze podróży

Ćwiczenie 2

Oceń prawdziwość zdań.

Stwierdzenie

Prawda

Fałsz

Symbolistyczny cykl sonetów Krzak dzikiej róży opowiada o fikcyjnym miejscu położonym w Tatrach.

W ostatnich tomach poezji Jana Kasprowicza góry stanowią tło dla pesymistycznych refleksji o zbliżającej się śmierci.

Kasprowicz odwiedzał Zakopane przez cały okres swojej działalności literackiej.

W niektórych utworach Kasprowicza góry podlegają personifikacji i są traktowane przez podmiot liryczny jako towarzysze życia.

Ćwiczenie 3

Przyporządkuj cytaty do właściwych pojęć z lewej kolumny.

bezpośredni wyraz uczuć

“ Pytasz się, Wierchu, swym blaskiem

Patrzący do mego wnętrza,

Czy wiem już, że wszystkim jest słońce,

Że to potęga najświętsza? ”Połączony z: bezpośredni wyraz uczuć

krajobraz odzwierciedlający pośrednio uczucia podmiotu

“I owszem, przyznaję, że jeszcze

Mrok jakiś kryje się na dnie,

Cień świata, co rwał mnie w swą otchłań,

I dzisiaj mi radość mą kradnie.”Połączony z: krajobraz odzwierciedlający pośrednio uczucia podmiotu

personifikacja

“ W dali echowe słychać grania:

Jakby nie z tego świata dźwięki

Płyną po rosie, co hal miękki

Aksamit w wilgną biel osłania. ”Połączony z: personifikacja

Ćwiczenie 4

Zdecyduj, z jaką estetyką można powiązać poniższy cytat z wiersza Jana Kasprowicza Tą samą chodzę drogą…?

Jan Kasprowicz

II [Tą samą chodzę drogą]

Nie nużę się chodzić dalej

Po jednej tej samej drodze:

Znam, czego nie poznali

Pospiesznych kroków wodze.

Ta jedna licha drzewina –

Nie trzeba dębów tysięcy! –

Z szeptem się ku mnie przegina:

„Jest Bóg i czegoż ci więcej?!”

To małe, nędzne pacholę

Prawi mi, patrząc w oczy:

„W tym jednostajnym kole

Wieczność wraz z tobą kroczy…”

Źródło: Jan Kasprowicz, II [Tą samą chodzę drogą], [w:] Jan Kasprowicz, Wybór poezji, oprac. J.J. Lipski, Kraków 1990, s. 357.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- stylizacja ludowa

- impresjonizm

- franciszkanizm

- symbolizm

Ćwiczenie 5

Nazwij jednym słowem uczucie opisane przez Kasprowicza w wierszu Zasnuły się senne góry. Uzasadnij swój wybór.

Uzupełnij

Ćwiczenie 6

Zapoznaj się z treścią wierszy Kasprowicza o Tatrach i wypisz z nich przynajmniej pięć pojęć określających typowo górskie elementy krajobrazu. Przygotuj słowniczek, w którym objaśnisz krótko ich znaczenie.

Wysłuchaj wierszy Kasprowicza o Tatrach i wypisz z nich przynajmniej pięć pojęć określających typowo górskie elementy krajobrazu. Przygotuj słowniczek, w którym objaśnisz krótko ich znaczenie.

Uzupełnij

Ćwiczenie 7

W rozprawce na 200 słów porównaj ze sobą postawę podmiotu w cyklu sonetów Krzak dzikiej róży i w wierszu O Wierchu, ty Wierchu Lodowy!

Uzupełnij

Ćwiczenie 8

Przeczytaj poniższy fragment powieści młodopolskiego artysty Tadeusza Micińskiego Nietota. Księga tajemna Tatr i odpowiedz w 300 słowach na pytanie: Czym różni się wizja górskiego krajobrazu wykreowana przez Micińskiego od tej obecnej w utworach Kasprowicza?

Tadeusz Miciński

Nietota. Księga tajemna Tatr

Mroczne fortece pradawnych Tatr, na których wygrzewa się Król Wężów… wielkie jego cielsko siedem i pół razy owija górę olbrzymkę, zarosłą ciemnym niedźwiedziowym lasem i zakończoną na wirchu lodozwałami nietającymi nigdy.

Król Wężów – to piorun i słońce dla jednych, to Życie lub Zły Duch Myśliciel dla tych, co go znają już w sobie. Zielony jad zebrał się grubą warstwą na grzbiecie jego. Przecudna i straszna korona z nadludzkich męczarni mrocznieje nad szmaragdowymi oczyma.

W dziedzictwo jego idziemy.

W te mroczne Tatry nie z czasów dzisiejszych, lecz takie, jak oglądałby jasnowidzący:

Tatry – Himalaje.

Tatry, u stóp których bezmierne szafirowe morze, zaorywane w wielkie skiby fal złowieszczymi uroki Księżyca i Halnym wichrem; fiordów miłosne ręce zapuszczają się w gęstwinę boru, w tajemnicze wgięcia regli podobnych dziewiczym piersiom olbrzymek [...].

Kraina nie baśni, lecz najgłębszej istotności, rozpościera się przed nami.

Idziemy – za cieniem chmur płynących. –

Źródło: Tadeusz Miciński, Nietota. Księga tajemna Tatr, Kraków 2002, s. 7.

Uzupełnij

Dla nauczyciela

Autor: Marta Kulikowska

Przedmiot: Język polski

Temat: Wizje górskiego krajobrazu w wierszach Jana Kasprowicza

Grupa docelowa:

III etap edukacyjny, liceum ogólnokształcące, technikum, zakres podstawowy

Podstawa programowa:

Zakres podstawowy

Treści nauczania – wymagania szczegółowe

I. Kształcenie literackie i kulturowe.

1. Czytanie utworów literackich. Uczeń:

1) rozumie podstawy periodyzacji literatury, sytuuje utwory literackie w poszczególnych okresach: starożytność, średniowiecze, renesans, barok, oświecenie, romantyzm, pozytywizm, Młoda Polska, dwudziestolecie międzywojenne, literatura wojny i okupacji, literatura lat 1945–1989 krajowa i emigracyjna, literatura po 1989 r.;

4) rozpoznaje w tekście literackim środki wyrazu artystycznego poznane w szkole podstawowej oraz środki znaczeniowe: oksymoron, peryfrazę, eufonię, hiperbolę; leksykalne, w tym frazeologizmy; składniowe: antytezę, paralelizm, wyliczenie, epiforę, elipsę; wersyfikacyjne, w tym przerzutnię; określa ich funkcje;

5) interpretuje treści alegoryczne i symboliczne utworu literackiego;

9) rozpoznaje tematykę i problematykę poznanych tekstów oraz jej związek z programami epoki literackiej, zjawiskami społecznymi, historycznymi, egzystencjalnymi i estetycznymi; poddaje ją refleksji;

10) rozpoznaje w utworze sposoby kreowania: świata przedstawionego (fabuły, bohaterów, akcji, wątków, motywów), narracji, sytuacji lirycznej; interpretuje je i wartościuje;

13) porównuje utwory literackie lub ich fragmenty, dostrzega kontynuacje i nawiązania w porównywanych utworach, określa cechy wspólne i różne;

14) przedstawia propozycję interpretacji utworu, wskazuje w tekście miejsca, które mogą stanowić argumenty na poparcie jego propozycji interpretacyjnej;

II. Kształcenie językowe.

1. Gramatyka języka polskiego. Uczeń:

1) wykorzystuje wiedzę z dziedziny fleksji, słowotwórstwa, frazeologii i składni w analizie i interpretacji tekstów oraz tworzeniu własnych wypowiedzi;

3) rozpoznaje argumentacyjny charakter różnych konstrukcji składniowych i ich funkcje w tekście; wykorzystuje je w budowie własnych wypowiedzi;

4. Ortografia i interpunkcja. Uczeń:

1) stosuje zasady ortografii i interpunkcji, w tym szczególnie: pisowni wielką i małą literą, pisowni łącznej i rozłącznej partykuły nie oraz partykuły -bym, -byś, -by z różnymi częściami mowy; pisowni zakończeń -ji, -ii, -i ; zapisu przedrostków roz-, bez-, wes-, wz-, ws-; pisowni przyimków złożonych; pisowni nosówek ( a, ę ) oraz połączeń om, on, em, en ; pisowni skrótów i skrótowców;

III. Tworzenie wypowiedzi.

1. Elementy retoryki. Uczeń:

1) formułuje tezy i argumenty w wypowiedzi ustnej i pisemnej przy użyciu odpowiednich konstrukcji składniowych;

3) rozumie i stosuje w tekstach retorycznych zasadę kompozycyjną (np. teza, argumenty, apel, pointa);

2. Mówienie i pisanie. Uczeń:

2) buduje wypowiedź w sposób świadomy, ze znajomością jej funkcji językowej, z uwzględnieniem celu i adresata, z zachowaniem zasad retoryki;

4) zgodnie z normami formułuje pytania, odpowiedzi, oceny, redaguje informacje, uzasadnienia, komentarze, głos w dyskusji;

6) tworzy spójne wypowiedzi w następujących formach gatunkowych: wypowiedź o charakterze argumentacyjnym, referat, szkic interpretacyjny, szkic krytyczny, definicja, hasło encyklopedyczne, notatka syntetyzująca;

IV. Samokształcenie.

1. rozwija umiejętność pracy samodzielnej między innymi przez przygotowanie różnorodnych form prezentacji własnego stanowiska;

9. wykorzystuje multimedialne źródła informacji oraz dokonuje ich krytycznej oceny;

Kształtowane kompetencje kluczowe:

- kompetencje w zakresie wielojęzyczności;

- kompetencje cyfrowe;

- kompetencje osobiste, społeczne i w zakresie umiejętności uczenia się;

- kompetencje obywatelskie;

- kompetencje w zakresie świadomości i ekspresji kulturalnej.

Cele operacyjne. Uczeń:

- charakteryzuje źródła inspiracji w poezji Jana Kasprowicza,

- porównuje poetyckie i malarskie obrazowanie inspirowane górskimi krajobrazami,

- wskazuje środki artystycznego wyrazu zastosowane przez Kasprowicza,

- opisuje zmiany nastroju w wierszach o tematyce tatrzańskiej, charakterystyczne dla różnych etapów twórczości poety,

- wskazuje związek pomiędzy twórczością Jana Kasprowicza a jego biografią.

Strategie nauczania:

- konstruktywizm;

- konektywizm.

Metody i techniki nauczania:

- ćwiczeń przedmiotowych;

- z użyciem komputera;

- dyskusja.

Formy pracy:

- praca indywidualna;

- praca w parach;

- praca w grupach;

- praca całego zespołu klasowego.

Środki dydaktyczne:

- komputery z głośnikami, słuchawkami i dostępem do internetu;

- zasoby multimedialne zawarte w e-materiale;

- tablica interaktywna/tablica, pisak/kreda.

Przebieg lekcji

Przed lekcją:

1. Uczniowie zapoznają się z treściami w sekcji „Przeczytaj”. Nauczyciel prosi ich zwrócenie uwagi na kontekst biograficzny twórczości poety.

2. Zainteresowane osoby przygotowują prezentację multimedialną złożoną ze zdjęć i reprodukcji obrazów, których tematem jest tatrzańska przyroda. Nauczyciel zapowiada, że praca ta zostanie oceniona jako dodatkowa.

Faza wprowadzająca:

1. Lekcja rozpoczyna się od prezentacji przygotowanych przez uczniów. Jeśli prezentacje nie wymagają komentarza, w ich tle można odtworzyć fragmenty wierszy Kasprowicza zamieszczone w e-materiale. Nauczyciel ocenia prace uczniów. Następnie zadaje pytania otwierające lekcję: Co wpłynęło na popularność Zakopanego i Tatr w okresie Młodej Polski? Czy słusznie Zakopane określa się stolicą duchową Polski tamtego czasu? Dlaczego Tatry stały się inspiracją dla tak wielu twórców? Z czym kojarzą się góry w zbiorowej wyobraźni?

Faza realizacyjna:

1. Główna część lekcji rozpoczyna się od pracy z multimedium. Nauczyciel wyświetla na tablicy interaktywnej galerię zdjęć, uczniowie wysłuchują także zamieszczonych w niej fragmentów tatrzańskich utworów Kasprowicza. Następnie, indywidualnie, wykonują polecenie dołączone do galerii interaktywnej.

2. Uczestnicy zajęć przystępują do wykonania wybranych przez nauczyciela ćwiczeń z sekcji „Sprawdź się”. Warto zwrócić uwagę na ćw. 5 oraz 7-9 związane z interpretacją tekstów poetyckich. Nauczyciel decyduje, czy uczniowie powinni pracować indywidualnie, czy w parach. Po upływie wyznaczonego czasu sprawdza poprawność wykonanych zadań.

Faza podsumowująca:

1. Na zakończenie zajęć nauczyciel zadaje pytanie podsumowujące: Jaką rolę odgrywa pejzaż i przyroda tatrzańska w twórczości Jana Kasprowicza? Odpowiedzi uczniów mogą być notowane na tablicy w formie mapy myśli.

2. Nauczyciel omawia przebieg zajęć, wskazuje mocne i słabe strony pracy uczniów, udzielając im tym samym informacji zwrotnej.

Praca domowa:

1. W ramach zadania domowego uczniowie wykonują ćw. 6, a zainteresowane osoby ćw. 10, jako dodatkowe.

Materiały pomocnicze:

- Jacek Kolbuszewski, Tatry w literaturze polskiej, Wrocław 1982.

Jacek Kolbuszewski, Tatry: literacka tradycja motywu gór, Wrocław 1995

strona www Muzeum Jana Kasprowicza na Harendzie.

Wskazówki metodyczne

- Uczniowie mogą wykorzystać multimedium „Ilustracja interaktywna” do przygotowania się do lekcji powtórkowej.

Table of Contents

Wprowadzenie

Przeczytaj

Ilustracja interaktywna

Sprawdź się

Dla nauczyciela