Spis treści

Wprowadzenie

Przeczytaj

Film edukacyjny

Ilustracja interaktywna

Dla nauczyciela

Zdjęcie przedstawia głowę rzeźby. To twarz młodego mężczyzny z bujnymi włosami.

Natura zwierciadłem boskiej harmonii świata, czyli o sztuce renesansu

Michał Anioł, Dawid, 1501-1504

Źródło: Jörg Bittner Unna, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Co stanowiło inspirację dla największych artystów renesansu? Jakie tematy podejmowali najsłynniejsi malarze i rzeźbiarze? Dlaczego arcydzieła tej epoki zachwycają ponadczasowym pięknem?

W renesansie wraz z nową koncepcją człowieka pojawiło się dążenie do zgłębiania tajemnic rządzących światem. Dla ludzi tej epoki najdoskonalszym artystą był Bóg, który stworzył przyrodę i człowieka jako idealnie uporządkowaną całość. Odkrycie boskiej harmonii świata, zdaniem ówczesnych, było możliwe dzięki obserwowaniu i naśladowaniu natury. Dlatego stała się ona źródłem inspiracji dla literatury i sztuki tego okresu.

Twoje cele

- Poznasz źródła inspiracji największych artystów renesansu.

- Wyjaśnisz związek między obserwacją natury i  zwrotem ku człowiekowi a pochwałą harmonii świata w renesansowych arcydziełach.

- Przeanalizujesz wpływ nauki na sztukę epoki renesansu.

Przeczytaj

Środki artystycznego wyrazu

Pragnienie wiernego odtworzenia rzeczywistości wpłynęło na rozwój sztuki, gdyż wiązało się z poszukiwaniem nowych środków artystycznego wyrazu. Prekursor malarstwa renesansu Giotto di Bondone już w XIV w. zerwał ze średniowiecznym sposobem obrazowania, którego główną cechą była geometryzacja, sztywność i nienaturalność kompozycji. Artysta zastosował modelunek światłocieniowy, nadający postaciom rzeźbiarską plastyczność, a także wprowadził do obrazów przestrzeń oraz elementy przyrody. Osiągnięcia Giotta udoskonalili jego następcy w XV i XVI w. Próby oddania na płaszczyźnie obrazu zjawiska przestrzenności świata doprowadziły artystów włoskich (Masaccia, Piera della Francesca, Paola Uccella) do odkrycia perspektywy zbieżnej (linearnej), według której wszystkie linie prostopadłe do przedstawianego widoku zbiegają się w jednym punkcie na linii horyzontu. Malarze zaczęli się także posługiwać perspektywą powietrzną i malarską. Dzięki temu mogli w doskonalszy sposób przedstawiać realnie istniejący świat, przede wszystkim obraz człowieka i przyrody.

Slajd 1 z 4

Giotto di Bondone, Ofiarowanie Jezusa w świątyni, 1304-1306

Źródło: domena publiczna.

Przejdź do następnego slajdu

Doniosłe zmiany środków artystycznego wyrazu na kanwie wszystkich sztuk pięknych wiązały się przede wszystkim z przeformułowaniem przez ówczesnych artystów stosunku do człowieka. Średniowiecze, nawet w swoim szczytowym okresie, nigdy nie pozbyło się poczucia jego ograniczenia. Oczywiście aprobowało jego godność i wyższość, jednak w obliczu Boga oraz autorytetu, jakim był Kościół – degradowało twórczą rolę jednostki, jej ziemskie doświadczenie piękna. Dopiero renesansowi filozofowie, pisarze, malarze i rzeźbiarze odkryli prawdziwą naturę człowieka, w pełni ujawniającą się w boskiej harmonii świata.

Juliusz Kleiner

O trwałych i nietrwałych wartościach renesansu

Teraz zasłony zostały przedarte (...) Spojrzano bezpośrednio w twarz przyrodzie zewnętrznej, naturze samego człowieka i uwielbianej, starożytnej kulturze. I spojrzano na te wszystkie dziedziny spojrzeniem badawczym, krytycznym. Wyzwolenie i krytycyzm wyznaczały drogę myśli (…) Rzecz ciekawa, że owa badawcza, poznawcza postawa duchowa, owo bystre, władcze spojrzenie obserwatora na przyrodę najwcześniej zapanowało w sztuce, Donatello dokonywał w rzeźbie przełomu, wiernie, z anatomicznym znawstwem ukazując postać ludzką i rozpoczynając artystyczny realizm nowoczesny. W malarstwie Masaccio i inni zdobywcy dróg nowych wprowadzają prawdę gestu, postaci, pejzażu, potęgują to piętno życia, które już Giotto wlewać począł w malarskie opowieści o ludziach i zdarzeniach. Ale nie idzie bynajmniej Donatellowi, Ghibertiemu, Masacciowi o kopiowanie natury. Kształtują oni samoistną wizję świata — tylko analogiczną do rzeczywistości obserwowanej, rządzącą się podobnymi prawami i opartą na nowej estetyce. Taką nową estetykę harmonii i prostoty realizuje Brunellesco, od nadmiaru bogactw gotyku zwracając się ku jasnej przejrzystości, ku prostocie konstrukcji logicznej, jaką widział w budowlach starożytnych

Źródło: Juliusz Kleiner, O trwałych i nietrwałych wartościach renesansu, „Prace Polonistyczne Studies in Polish Literature” 1967, nr 23, s. 6–7.

Człowiek – najszlachetniejsza z żywych form

Dążenie do perfekcji w ukazywaniu ludzkiego ciała wymagało znajomości anatomii. Poznanie jej zasad na podstawie antycznych rzeźb i obserwacji ciała nie zadowalało artystów renesansu, dlatego wielu z nich dokonywało sekcji zwłok i prowadziło systematyczne studia anatomiczne. Sztuka zaczęła mieć wyraźnie poznawczy charakter.

Zainteresowanie anatomią oraz światem ziemskim wpłynęło na zmianę stosunku ówczesnych ludzi do cielesności. W sztuce renesansu obserwujemy niezwykłą popularność aktów zarówno w rzeźbie, jak i w malarstwie. Do najpiękniejszych wizerunków kobiecego ciała należy Śpiąca Wenus Giorgiona oraz nawiązująca do niej kompozycyjnie Wenus z Urbino Tycjana. Mistrzem aktu męskiego był Michał Anioł. Sławę przyniosła mu nie tylko wspaniała rzeźba Dawid, ale także freski Kaplicy Sykstyńskiej w Watykanie, w których właśnie nagie postacie są ważnym elementem kompozycji.

Sklepienie Kaplicy Sykstyńskiej, 1508-1512

Źródło: domena publiczna.

Jedna z najbardziej znanych scen tego dzieła to Stworzenie Adama. Budowa ciała pierwszego człowieka zachwyca niezwykłą urodą i witalnością. Triumf nagości w kompozycjach sykstyńskich wynika z przejęcia przez artystę dążeń kultury antyku do osiągnięcia Piękna, utożsamianego (za Platonem) z Dobrem. Według neoplatonizmu – popularnego nurtu filozofii renesansowej, której zwolennikiem był Michał Anioł – człowiek łączył w sobie sferę cielesną (materialną) z duchową.

Domenico Ghirlandaio, Starzec z wnukiem, około 1490

Źródło: domena publiczna.

Ważną grupę tematyczną w malarstwie renesansu stanowią obok aktów portrety. Portrety wymagały od artystów nie tylko umiejętności naśladowania natury, lecz także trudnej sztuki uchwycenia podobieństwa modela i cech jego charakteru. Dążenie do ukazania prawdy wymagało odejścia od tendencji idealizacji na rzecz realizmu. Przykładem może być obraz Starzec z wnukiem Domenica Ghirlandaia. Artysta ukazał w nim mężczyznę z brzydkim, pokrytym brodawkami nosem. Ciekawym przykładem realizmu jest także słynny dyptyk portretowy Federiga da Montefeltra i jego żony Battisty Sforzy, którego autorem jest Piero della Francesca. Malarz nie upiększa wątpliwej urody małżonków, których przedstawia (zgodnie z renesansowym zwyczajem) na tle pięknego pejzażu.

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Przyroda jako autonomiczny bohater sztuki.

play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

record_voice_overAlternatywna ścieżka   subtitlesNapisy    1x Prędkość odtwarzania   fullscreenPełny ekran

Film dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DdDacGzBsOtwiera się w nowym oknie

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Przyroda jako autonomiczny bohater sztuki.

Słownik

perspektywa zbieżna (linearna)

perspektywa, zgodnie z którą wszystkie linie prostopadłe do przedstawianego widoku zbiegają się w jednym punkcie na linii horyzontu

perspektywa powietrzna

perspektywa, zgodnie z którą przedmioty oddalone tracą na intensywności barwy

perspektywa malarska

perspektywa, która uwzględniającą przestrzenne działanie kolorów

akt

przedstawienie nagiego ciała w malarstwie, rzeźbie lub fotografice

Film edukacyjny

Polecenie 1

Zapoznaj się z filmem i opisz, w jaki sposób przyroda jest przedstawiana w utworach antycznych: Iliadzie Homera i greckiej tragedii.

Uzupełnij

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Przyroda jako bohater sztuki renesansu.

Film dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DUpdOpf8ZOtwiera się w nowym oknie

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Przyroda jako bohater sztuki renesansu.

Polecenie 2

Na podstawie filmu scharakteryzuj krótko obraz natury, jaki wyłania się z twórczości Jana Kochanowskiego.

Uzupełnij

Ilustracja interaktywna

Polecenie 1

Zapoznaj się z grafiką interaktywną. Zastanów się, w jaki sposób twórczość plastyczna Leonarda da Vinci odpowiadała założeniu natury jako zwierciadła harmonii świata. Zapisz notatkę na ten temat.

Uzupełnij

Ilustracja interaktywna przedstawia portret mężczyzny w średnim wieku. Mężczyzna ma haczykowaty nos, długą, prostą brodę i wąsy. Na głowie ma duży, czarny czepiec. Opis punktów znajdujących się na ilustracji: 1. Leonardo da Vinci, Autoportet, 1510-1515. Rysunek przedstawia twarz starca. Jest długowłosy, ma też długą brodę i wąsy. Na jego twarzy są liczne zmarszczki. Mężczyzna ma gęste, krzaczaste brwi. Sztukę z nauką utożsamiało wielu wybitnych twórców renesansu. Jednak żaden z nich nie dorównywał w tej dziedzinie Leonardowi da Vinci, który był genialnym artystą, badaczem i wynalazcą. 2. Leonardo da Vinci, Studium lilii, 1480 – 1485. Rycina przedstawia kwiat lilii. Na łodydze znajduje się kilka kwiatów i pąków. Według niego, sztuka i nauka wzajemnie na siebie oddziałują. Pozostawione przez artystę studia rysunkowe roślin, zwierząt oraz zjawisk przyrodniczych są przykładem badania praw rządzących naturą. 3. Leonardo da Vinici, Badania anatomiczne (krtań i noga), 1510. Zdjęcie przedstawia kartę papieru z rysunkami i zapisem odręcznym pismem lustrzanym. Rysunki przedstawiają szczegóły anatomii człowieka, różnych narządów i części ciała. Dla genialnego Włocha najbardziej interesującym obiektem badań był człowiek. Artysta wykonał ponad 30 sekcji zwłok. O tym, że miały one charakter naukowy, świadczą liczne rysunki i opisy dotyczące budowy ludzkiego organizmu i jego fizjologii. 4. Leonardo da Vinci, Studium rąk, ok. 1474. Rysunek przedstawia dwie ludzie dłonie. Wiedzę z zakresu anatomii wykorzystywał w sztuce, a także w rozwiązywaniu złożonych problemów mechanicznych, np. połączenie strun z klawiaturą w instrumentach muzycznych oparł na schemacie działania ścięgien dłoni. 5. Leonardo da Vinci, Człowiek witruwiański – studium proporcji ludzkiego ciała, ok. 1492. Rysunek przedstawia obraz “człowieka idealnego”. Jest to szkic nagiego mężczyzny, wpisanego jednocześnie w okrąg i kwadrat. Ma rozpostarte ręce, ukazane w dwóch pozycjach. Podobnie nogi - raz postawione obok siebie, a także ukazane w lekkim rozkroku. Dla Leonarda da Vinci człowiek był najszlachetniejszą z żywych form i miarą wszechrzeczy. Jeden z najbardziej znanych jego rysunków przedstawia postać ludzką wpisaną w dwie idealne figury – koło i kwadrat. W ten sposób artysta ukazał, że harmonijna budowa ciała człowieka odzwierciedla boski porządek w świecie i jest miarą, według której można skonstruować cały makrokosmos.

Zasób oparty o element wizualny.

1

2

3

4

5

Możliwy autoportret Leonarda da Vinci (1600)

Źródło: domena publiczna.

Polecenie 2

Odpowiedz na pytanie, czy Leonarda da Vinci można uznać za reprezentanta swojej epoki? Uzasadnij swoje zdanie.

Uzupełnij

Ćwiczenie 1

Spośród poniższych zaznacz cechy opisujące malarstwo renesansowe, przeciwstawione średniowiecznemu sposobowi obrazowania.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- Geometryzacja

- Nienaturalność kompozycji

- Perspektywa malarska

- Przestrzenność

- Obecność elementów natury

Ćwiczenie 2

Na podstawie treści z sekcji Przeczytaj i zamieszczonej tam galerii zdjęć opisz, w jaki sposób przedstawiano naturę w renesansowym malarstwie i z czego to wynikało.

Uzupełnij

Dla nauczyciela

Autor: Anna Grabarczyk

Przedmiot: Język polski

Temat: Natura zwierciadłem boskiej harmonii świata, czyli o sztuce renesansu

Grupa docelowa:

Szkoła ponadpodstawowa, liceum ogólnokształcące, technikum, zakres podstawowy

Podstawa programowa:

Zakres podstawowy

Treści nauczania – wymagania szczegółowe

I. Kształcenie literackie i kulturowe.

2. Odbiór tekstów kultury. Uczeń:

5) charakteryzuje główne prądy filozoficzne oraz określa ich wpływ na kulturę epoki;

6) odczytuje pozaliterackie teksty kultury, stosując kod właściwy w danej dziedzinie sztuki;

III. Tworzenie wypowiedzi.

2. Mówienie i pisanie. Uczeń:

1) zgadza się z cudzymi poglądami lub polemizuje z nimi, rzeczowo uzasadniając własne zdanie;

4) zgodnie z normami formułuje pytania, odpowiedzi, oceny, redaguje informacje, uzasadnienia, komentarze, głos w dyskusji;

IV. Samokształcenie.

1. rozwija umiejętność pracy samodzielnej między innymi przez przygotowanie różnorodnych form prezentacji własnego stanowiska;

9. wykorzystuje multimedialne źródła informacji oraz dokonuje ich krytycznej oceny;

Kształtowane kompetencje kluczowe:

- kompetencje w zakresie wielojęzyczności;

- kompetencje cyfrowe;

- kompetencje osobiste, społeczne i w zakresie umiejętności uczenia się;

- kompetencje w zakresie świadomości i ekspresji kulturalnej;

- kompetencje w zakresie rozumienia i tworzenia informacji.

Cele operacyjne. Uczeń:

- pozna źródła inspiracji największych artystów renesansu;

- wyjaśni związek między obserwacją natury i zwrotem ku człowiekowi a pochwałą harmonii świata w renesansowych arcydziełach;

- przeanalizuje wpływ nauki na sztukę epoki renesansu.

Strategie nauczania:

- konstruktywizm;

- konektywizm.

Metody i techniki nauczania:

- ćwiczeń przedmiotowych;

- z użyciem komputera;

- metoda plakatu.

Formy pracy:

- praca indywidualna;

- praca w parach;

- praca w grupach;

- praca całego zespołu klasowego.

Środki dydaktyczne:

- komputery z głośnikami, słuchawkami i dostępem do internetu;

- zasoby multimedialne zawarte w e-materiale;

- tablica interaktywna/tablica, pisak/kreda;

- arkusze szarego papieru.

Przebieg lekcji

Przed lekcją:

1. Zadaniem uczniów jest zapoznanie się z informacjami na temat renesansowej sztuki (główne wartości, przedstawiciele, tematyka).

Faza wprowadzająca:

1. Uczniowie przedstawiają wiadomości przygotowane w domu. Następnie nauczyciel rozpoczyna zajęcia, podaje temat i cele zajęć.

Faza realizacyjna:

1. Nauczyciel zadaje uczniom pytanie: Jakimi środkami artyści renesansu oddawali piękno przyrody i człowieka?

Aby odpowiedzieć na to pytanie, uczniowie analizują treści zamieszczone w e-podręczniku. Zapoznają się z materiałami w w sekcji „Przeczytaj”, oglądają film. Następnie dzielą się na kilkuosobowe grupy i na otrzymanych od nauczyciela dużych arkuszach papieru przygotowują w formie plakatu wstępną odpowiedź na postawione wcześniej pytanie.

2. Uczniowie nadal pracują w grupach. Aby rozwinąć udzieloną na plakatach odpowiedź, rozwiązują ćwiczenia i wykonują polecenia w sekcji „Ilustracja interaktywna”. Nauczyciel może pomagać grupom, analizować odpowiedzi uczniów, wspierać, naprowadzać. Przy trudniejszych zadaniach można również pracować całym zespołem klasowym wspólnie z nauczycielem.

Faza podsumowująca:

1. Nauczyciel ponownie odczytuje temat lekcji i inicjuje krótką rozmowę na temat kryteriów sukcesu. Zadaje również pytania podsumowujące i prosi wybranych uczniów o odpowiedzi.

- Jaki był wpływ nauki na sztukę epoki renesansu?

- Jaki był związek między obserwacją natury i zwrotem ku człowiekowi a pochwałą harmonii świata w renesansowych arcydziełach?

Praca domowa:

1. Zapoznaj się z grafiką interaktywną. Zastanów się, w jaki sposób twórczość plastyczna Leonarda da Vinci odpowiadała założeniu natury jako zwierciadła harmonii świata. Zapisz notatkę na ten temat.

Materiały pomocnicze:

- J. Kolbuszewski, Literatura i przyroda. Antologia ekologiczna, Katowice 2000.

- Juliusz Kleiner, O trwałych i nietrwałych wartościach renesansu, „Prace Polonistyczne Studies in Polish Literature” 1967, nr 2.

Wskazówki metodyczne

- Uczniowie mogą przed lekcją zapoznać się z multimedium z sekcji „Film edukacyjny”, aby aktywnie uczestniczyć w zajęciach i pogłębiać swoją wiedzę.

Table of Contents

Wprowadzenie

Przeczytaj

Film edukacyjny

Ilustracja interaktywna

Dla nauczyciela