Spis treści

Wprowadzenie

Przeczytaj

Animacja

Sprawdź się

Dla nauczyciela

Fotografia przedstawia płynącą rzekę, przez którą przechodzi most. Po obu stronach na brzegu rosną drzewa. W oddali widać dwa kościoły z wysokim wieżami, na których są krzyże. Kościół po lewej jest mniejszy i ma jedną wieżę. Kościół po prawej jest większy i ma dwie wieże. Między kościołami stoi dwukondygnacyjny budynek.

Z ciemności ku światłości - sztuka romańska i gotycka na ziemiach polskich

Ostrów Tumski we Wrocławiu, widok na katedrę św. Jana Chrzciciela i kościół św. Krzyża.

Źródło: Robert A.Mason, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 2.5.

Wejście prowadzi przez zdobiony roślinnym ornamentem portal. Ku górze pnie się przysadzista kamienna wieża, zwieńczona krzyżem. Wnętrze tonie w mroku, przez wąskie okna ledwie sączy się światło. Proste, geometryczne formy, bez żadnych zbędnych detali. Nie minie nawet wiek, a bryła się wysmukli, wieże przybiorą strzelisty kształt. Mury przeprują niebotyczne okna, a dostające się przez nie światło zaleje całe wnętrze.

Źródło: Contentplus.sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Twoje cele

- Nauczysz się rozpoznawać dzieła sztuki romańskiej i gotyckiej.

- Znajdziesz przykłady takich dzieł na mapie Polski i w swojej okolicy.

- Ocenisz, czy warto inwestować w odbudowę i restaurację dzieł sztuki średniowiecznej w Polsce.

Przeczytaj

Na chwałę Boga i fundatora

Wraz z przyjęciem chrztu Polska znalazła się w kręgu cywilizacji zachodniej i chrześcijaństwa obrządku łacińskiego. Miało to duży wpływ na rozwój polskiej kultury, w tym głównie architektury i sztuki. Polskie budowle wczesnego średniowiecza były wzorowane na przynoszonych z Zachodu wzorcach romańskich, dostosowywanych do polskich warunków. Grube mury, z małymi oknami przepuszczającymi niewiele światła, geometryczny kształt bryły i wysokie wieże – to cechy charakterystyczne tych realizacji. W tym czasie powstawały przede wszystkim budowle sakralne: zarówno monumentalne katedry i kościoły klasztorne (benedyktynów, cystersów), jak i mniejsze obiekty w różnych miejscowościach.

Kolegiata św. św. Piotra i Pawła w Kruszwicy, wzniesiona w latach 1120–1140, wielokrotnie przebudowywana, odzyskała swój pierwotny kształt romański w wyniku prac konserwatorskich prowadzonych w kościele w latach 50. XX w. Z jakiego budulca wznoszono kościoły romańskie?

Źródło: 1bumer, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

W początkowym okresie (XI w.) głównie fundowali władcy. Ich tylko było stać na sfinansowanie budowy monumentalnej romańskiej świątyni. Później wiele obiektów powstawało z fundacji biskupów czy możnowładców. Najsławniejszym w tym gronie był Piotr Włostowic, potężny śląski możnowładca, dzięki któremu według legendy powstało ok. 70 świątyń. Fundatorzy często uwieczniali pamięć o sobie w fundowanych przez siebie budowlach (zobacz fotografię poniżej).

Slajd 1 z 2

Kościół św. Idziego w Inowłodzu, powstał prawdopodobnie w XI w. z fundacji Władysława Hermana. Jakie wrażenie sprawia wystrój wnętrza świątyń romańskich?

Źródło: Chrumps, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Przejdź do następnego slajdu

Oprócz kościołów powstawały również obiekty świeckie. Kazimierz Odnowiciel wzniósł na Wawelu budowlę z wielką salą służącą celom reprezentacyjnym. Podobne realizacje, zwane palacjami, pojawiły się także w innych ośrodkach: Wrocławiu, Legnicy, Wiślicy, Łęczycy. Szczyt rozwoju sztuki romańskiej przypadł na czasy rozbicia dzielnicowego. W wieku XII powstały największe i najświetniejsze projekty. Ich wielkość i bogata forma architektoniczna miały głosić nie tylko chwałę Boga, ale też świadczyć o potędze fundatora. Większość obiektów romańskich, poza pałacami książęcymi, budowano z drewna, w związku z czym jedynymi budowlami kamiennymi były kościoły. Sieć świątyń nie była jeszcze tak gęsta, więc powstawały one głównie w większych ośrodkach lub jako świątynie klasztorne. Większość obiektów romańskich nie zachowała się do naszych czasów. To, co przetrwało, stanowi jedynie mały fragment realizacji architektonicznych z okresu wczesnego średniowiecza. W wielu przypadkach pozostały jedynie zarysy fundamentów.

Tympanon Jaksy pochodzący z klasztoru benedyktyńskiego (później premonstratensów) na Ołbinie we Wrocławiu, obecnie wmurowany w kościół św. Michała Archanioła. Jest to najstarszy tympanon w Polsce, z połowy XII w. Przedstawia Chrystusa tronującego, a po obu jego stronach: Jaksę z żoną Agapeją i księcia Bolesława Kędzierzawego z synem Leszkiem. Jaksa był zięciem Piotra Włostowica.

Źródło: Bonio, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Magia symbolu

Gorzej sytuacja przedstawia się w zakresie zachowania do naszych czasów romańskiego wystroju wnętrz. Na podstawie zachowanych fragmentów można wnioskować, że był on bardzo bogaty i przywiązywano do niego duże znaczenie. Ściany pokrywano polichromiami (przetrwały takie w kolegiacie w Tumie pod Łęczycą), kolumny, portale czy tympanony – reliefami, a posadzki – mozaikami o geometrycznych wzorach.

Portal z klasztoru benedyktynów (później premonstratensów) na Ołbinie we Wrocławiu, XII wiek. Od XVI w., kiedy dokonano rozbiórki klasztoru ołbińskiego, jest wmurowany w elewację kościoła św. Marii Magdaleny. Stwórz własną definicję pojęcia "portal".

Źródło: Bonio, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Pewne wyobrażenie o bogactwie dekoracji wewnętrznej daje cykl rzeźb figuralnych zdobiących dwie kolumny w kościele klasztornym w Strzelnie. Wprawdzie dzieło to ma charakter unikatowy w skali Polski, ale nie ulega wątpliwości, że dawniej w ten sposób zdobione musiały być także inne świątynie.

Romańska kolumna z kościoła w Strzelnie, z przedstawieniem cnót: Cierpliwości i Roztropności, XII w. Udowodnij na powyższym przykładzie, że rzeźba romańska nie miała charakteru realistycznego.

Źródło: Pko, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Na czasy romańskie przypada także okres rozwoju sztuki odlewnictwa w brązie. W katedrach płockiej i gnieźnieńskiej zostały zamontowane brązowe drzwi pokryte bogatą dekoracją rzeźbiarską. Pierwsze, powstałe z inicjatywy biskupa płockiego Aleksandra z Malonne, przedstawiają sceny związane z historią zbawienia; drugie ilustrują żywot św. Wojciecha, począwszy od narodzin, a skończywszy na sprowadzeniu jego ciała do katedry gnieźnieńskiej.

Drzwi Płockie, wykonane z brązu, prowadzące do katedry płockiej. Są to najstarsze drzwi w Polsce, ufundowane przez biskupa płockiego Aleksandra z Malonne, obecnie wmurowane w soborze św. Sofii w Nowogrodzie Wielkim. Odnajdź wśród przedstawień scenę ukazującą fundatora.

Źródło: Chrisiek at Polish Wikipedia, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 2.5.

Wydłużone tułowia, wielkie głowy, nieproporcjonalne dłonie – wszystko to sprawia wrażenie surrealistyczne. Ale w epoce romańskiej nie był ważny realizm. Chodziło o to, by za pośrednictwem rzeźby czy malarstwa przedstawić pewne ogólne prawdy, zganić przywary, wyeksponować cnoty. A jak najlepiej to zrobić? Odwołując się do pewnych dobrze znanych symboli. W tym sensie dekoracja wnętrz świątynnych pełniła przede wszystkim funkcję dydaktyczną. Niewykształconym, niepiśmiennym i niezbyt dobrze jeszcze obznajomionych z prawdami wiary rzeszom wiernych przybliżano historię zbawienia, żywoty świętych.

Bliżej Boga

Kolegiata Bożego Ciała w Bieczu, jeden z najcenniejszych zabytków gotyckiej architektury sakralnej w Polsce, wznoszona od drugiej połowy XV w.

Źródło: Paulina Wachowicz, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 1.0.

Bóg jest pięknem i światłością – tak mówili chrześcijańscy filozofowie doby średniowiecza. Sztuka zatem powinna tak być kształtowana, by te cechy Stwórcy uwidaczniać. Czy styl romański spełniał te warunki? Tonące w mroku i ascetyczne budowle przestały odpowiadać duchowi nowych czasów. Ponadto nastąpił duży postęp technologii budowania, dzięki czemu było możliwe osiągnięcie większych rozmiarów i większej strzelistości świątyń – narodził się gotyk. Powstały we Francji styl powoli od XIII w. zaczął się zadamawiać na ziemiach polskich. Tak samo jak w przypadku stylu romańskiego nabrał on cech regionalnych i dostosował się do nowych warunków. W niektórych regionach Polski budowle wznoszono wyłącznie z cegły, zamiast wysokich wież stawiano ażurowe szczyty (niektóre kościoły w ogóle wież nie miały), obiekty nie były tak wysokie ani tak dekoracyjne jak w ojczyźnie gotyku. W Polsce panowały inne warunki klimatyczne, zimy były ostrzejsze, a opady śniegu większe, zalegał on na murach i dachach. Powodowało to, że wznoszenie wysokich i smukłych wież oraz stawianie przypór nie było zbyt praktyczne i groziło zawaleniem budowli.

Gotyk miał wpływ także na rozwój budownictwa świeckiego, i to o wiele większy niż styl romański. Królowie i książęta wznosili zamki, naśladowali ich biskupi czy możnowładcy, inwestując w nowe rezydencje. W miastach w stylu gotyckim stawiano budowle publiczne, jak domy kupców, kamienice, ratusze, mury miejskie i inne.

Barbakan w Krakowie, część fortyfikacji miejskich Krakowa, wysunięta najbardziej na północ, wzniesiona pod koniec XV w., za panowania Jana Olbrachta. Wskaż elementy obronne budowli.

Źródło: Mach240390, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 4.0.

Gotyk pozostawiał na ziemiach polskich wiele wybitnych dzieł. Jak chyba żaden inny styl wszedł na stałe do krajobrazu architektonicznego Polski i zdominował go na wiele stuleci.

Ku większemu realizmowi

Gotyk przyniósł przełom w zakresie malarstwa i rzeźby. Obie dziedziny zaczęły odgrywać ważniejszą rolę niż w okresie romańskim, choć cel pozostał ten sam: przybliżanie prawd wiary. Budowle gotyckie, zwłaszcza kościoły, wymagały stosownego wystroju rzeźbiarskiego i malarskiego. Najważniejszym miejscem w świątyni, ku któremu zwracały się oczy wszystkich wiernych, był ołtarz.

Ilustracja interaktywna. Fotografia przedstawia ołtarz w kościele. W środku widać święte postacie i latające nad nimi anioły. Po bokach kilka scen z Pisma Świętego. Nad ołtarzem stoi figurą Matki Boskiej i dwa anioły stojące po jej bokach. Z tyłu wysokie okna z witrażami. Elementy ilustracji w przybliżeniu. 1. Fotografia przedstawia jedną ze scen z Pisma Świętego. W centralnej części mężczyzna z długą brodą i wąsami, ubrany w długą szatę, podtrzymuje upadającą na kolana kobietę. Wokół nich zebrani są mężczyźni. Jeden z nich, stojący za kobietą i mężczyzną, trzyma nad ich głowami splecione ręce. 2. Fotografia przedstawia jedną ze scen z Pisma Świętego. Po lewej stronie długowłosa kobieta w długiej szacie, a po prawej anioł z prawą ręką uniesioną do góry wskazuje mężczyznę powyżej, od którego rozchodzą się świetliste promienie. 3. Fotografia przedstawia jedną ze scen z Pisma Świętego. Widzimy długowłosą kobietę z rękoma splecionymi na piersiach. Tuż obok mężczyzna. Poniżej osiołek i cielątko leżą obok wiklinowego kosza, w którym leży małe, nagie dziecko. Po prawej stronie dwóch mężczyzn klęczy: jeden ma ręce złożone jak do modlitwy, drugi podtrzymuje się laską. 4. Fotografia przedstawia jedną ze scen z Pisma Świętego. Po prawej stronie siedzi kobieta z nagim, małym dzieckiem na rękach. Przed nią klęczy mężczyzna. Tuż za nim stoją trzej mężczyźni strojnie ubrani. Każdy z nich trzyma w rękach dar. 5. Fotografia przedstawia jedną ze scen z Pisma Świętego. Pośrodku mężczyzna okryty szatą leży na płycie nagrobnej. Ma prawą rękę uniesioną do góry. Wokół jego głowy rozchodzą się świetliste promienie. Dookoła niego leżą żołnierze ubrani w zbroje. Mają pochylone głowy, oczy zasłaniają rękoma lub skrywają pod hełmem. 6. Fotografia przedstawia jedną ze scen z Pisma Świętego. Grupa mężczyzn i jedna kobieta klęczą z uniesionymi do modlitwy rękoma. Powyżej nich skała od której rozchodzą się świetliste promienie. 7. Fotografia przedstawia jedną ze scen z Pisma Świętego. Wokół postaci siedzącej pośrodku, nad którą rozchodzą się świetliste promienie i która wskazuje palcem fragment w otwartej księdze, zebranych jest dwunastu mężczyzn. Wszyscy ubrani są w długie szaty, niektórzy z nich trzymają otwarte księgi.

Ołtarz główny (retabulum) kościoła Mariackiego w Krakowie przedstawia scenę Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny. Został on wykonany na zamówienie rady miejskiej przez przybyłego z Norymbergi Wita Stwosza w latach 1477–1489. Określ, w której części ołtarza znajduje się tytułowa scena z przedstawieniem Zaśnięcia Maryi.

Źródło: Pko, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Od ok. XIV w. upowszechnił się w Polsce typ ołtarza szafowego, składającego się zazwyczaj z trzech części (tzw. tryptyk). Skrzynię środkową zwykle wypełniała rzeźba, a skrzydła boczne pokryte były malowidłami. Zdarzały się ołtarze wyłącznie malarskie lub rzeźbiarskie. Ten drugi typ reprezentuje ołtarz Wita Stwosza z kościoła Mariackiego w Krakowie, stanowiący jedno z największych osiągnięć rzeźby gotyckiej na ziemiach polskich.

Pieta z Tubądzina, malowidło wykonane na desce przedstawia Maryję z ciałem zmarłego Syna na kolanach. Dzieło powstało ok. połowy XV w., jego autor, anonimowy, określany jest jako Mistrz Opłakiwania. Obecnie znajduje się w Muzeum Narodowym w Warszawie. Określ, jakie uczucia malują się na twarzy Maryi.

Źródło: Muzeum Narodowe w Warszawie, domena publiczna.

Wystrój kościołów nie ograniczał się tylko do ołtarzy. Składały się na niego także inne rzeźby i malowidła oraz wytwory rzemiosła artystycznego (tzw. parametry kościelne). Kronikarze nieraz wspominali o hojności królów polskich w wyposażaniu polskich świątyń. Ulubionymi motywami w malarstwie i rzeźbie gotyckiej były przedstawienia Maryi z Dzieciątkiem na ręku (Madonna) lub z ciałem Jezusa na kolanach (pieta).

Piękna Madonna Gdańska, rzeźba anonimowego twórcy z ok. połowy XV w., znajduje się obecnie w kaplicy św. Anny w gdańskim kościele Mariackim.

Źródło: Ludwig Schneider, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Sposób przedstawiania Maryi jest przykładem tzw. stylu pięknego, związanego ze środowiskiem dworskim. Charakteryzował się on elegancją, harmonijnością oraz specyficzną kompozycją: postać Maryi była lekko wygięta, trzymała Jezusa opartego na biodrze.

Z końcem średniowiecza we wnętrzach świątyń coraz częściej umieszczano płyty nagrobne lub – w przypadku znaczniejszych zmarłych – stawiano nagrobki. Jednym z pierwszych na ziemiach polskich i jednocześnie najświetniejszych dokonań rzeźby gotyckiej w Europie jest nagrobek księcia śląskiego Henryka Probusa.

Nagrobek Henryka IV Probusa, księcia wrocławskiego, z początku XIV w., dzieło anonimowego artysty. Oceń, czy słusznie nagrobek ten uchodzi za arcydzieło sztuki gotyckiej. Możesz wyjść od porównania z rzeźbą romańską.

Źródło: tylko do użytku edukacyjnego.

Niewiele dzieł w stylu gotyckim zachowało się do naszych czasów, ale te, które przetrwały, dają wyobrażenie o kunszcie średniowiecznych mistrzów i bogactwie wystroju świątyń.

Słownik

kolegiata

(z łac. collegium – zgromadzenie równoprawnych urzędników) kościół niebędący katedrą, istnieje przy nim zgromadzenie kanoników

tympanon

(gr. τtauύμmuπpiαalfaνnuοomicronνnu → bęben) detal architektoniczny (głównie rzeźbiarski) wieńczący portal, czyli wejście do budynku; stosowany w architekturze romańskiej

relief

płaskorzeźba w sztukach plastycznych, kompozycja rzeźbiarska wykonana z pozostawieniem na niej tła

polichromia

( gr. πpiοomicronλlambdaύχchiρrhoωomegaμmuοomicronς → wielobarwny) wielobarwne malowidło na ścianach, sufitach; stosowana na zewnątrz lub wewnątrz budynków; w średniowieczu wykonywana głównie techniką fresku

benedyktyni

(łac. Benedictus) Zakon Świętego Benedykta, założony w VI w. przez Benedykta w Nursji, zakon o charakterze kontemplacyjnym, działający według zasady ora et labora (z łac. módl się i pracuj); najstarszy zakon mniszy na zachodzie Europy

portal

ujęte w ramy architektoniczne ozdobne obramienie drzwi wejściowych, występował w sztuce romańskiej i gotyckiej

gotyk

(od germańskiego plemienia Gotów) - styl w sztuce europejskiej ], powstały ok. poł. XII we Francji, który następnie rozprzestrzenił się w całej Europie

Piękna Madonna

motyw występujący w rzeźbie średniowiecznej polegający na ukazaniu Matki Boskiej z Dzieciątkiem Jezus na ręku

pieta

(łac. pietas - miłość zgodna z powołaniem) - w sztukach plastycznych przedstawienie Matki Boskiej z ciałem martwego Chrystusa na kolanach, motyw występujący w sztuce średniowiecznej okresu gotyku

Słowa kluczowe

gotyk, architektura, rzeźba gotycka, tryptyk, styl romański, benedyktyni, cystersi, kultura średniowieczna

Bibliografia

M. Walczak, Kościoły gotyckie w Polsce, Wydawnictwo M, Kraków 2015.

M. Walicki, Sztuka Polska przedromańska i romańska do schyłku XIII wieku, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1971.

A. Grzybkowski, Gotycka architektura murowana w Polsce, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2015.

Animacja

Polecenie 1

Zapoznaj się z animacją. Określ, jakie dostrzegasz prawidłowości w rozmieszczeniu zabytków architektury romańskiej i gotyckiej na ziemiach polskich. W których regionach można było spotkać najwięcej zabytków architektury romańskiej, a w których gotyckiej. W odpowiedzi posłuż się nazwami geograficznymi.

Twoja odpowiedź

Film opowiadający o sztuce romańskiej i gotyckiej na ziemiach polskich.

Film dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DcqnszrJKOtwiera się w nowym oknie

Film opowiadający o sztuce romańskiej i gotyckiej na ziemiach polskich.

Polecenie 2

Wyjaśnij, z czego mogło wynikać różne rozmieszczenie zabytków architektury romańskiej i gotyckiej. W którym regionie najwcześniej zaczął się rozwijać gotyk na ziemiach polskich? Wyjaśnij, dlaczego.

Twoja odpowiedź

Sprawdź się

Pokaż ćwiczenia:

Ćwiczenie 1

Zaznacz fotografie, które przedstawiają zabytki architektury romańskiej.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

Indeks górny Źródło fotografii: Wikimedia Commons Indeks górny koniecŹródło fotografii: Wikimedia Commons

Ćwiczenie 2

Przeanalizuj poniższe ilustracje przedstawiające dzieła architektury, rzeźby i malarstwa okresu średniowiecza w Polsce, a następnie określ, które są romańskie, a które gotyckie.

Slajd 1 z 10

1 – kościół św. Tomasza Kantuaryjskiego w opactwie cystersów w Sulejowie.

Źródło: Maciej Szczepańczyk Mathiasrex, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.

Przejdź do następnego slajdu

Romańskie

Gotyckie

Przenieś element.8 – Pieta z Lubiąża.

Przenieś element.7 – zamek krzyżacki w Malborku.

Przenieś element.1 – kościół św. Tomasza Kantuaryjskiego w opactwie cystersów w Sulejowie.

Przenieś element.2 – wieża ratuszowa w Krakowie.

Przenieś element.5 – bazylika archikatedralna Wniebowzięcia NMP i św. Andrzeja we Fromborku.

Przenieś element.9 – witraże z kościoła Wniebowzięcia NMP w Chełmnie.

Przenieś element.3 – kamienica Kopernika w Toruniu.

Przenieś element.10 – tympanon z przedstawieniem króla Dawida i królowej Batszeby w Trzebnicy.

Przenieś element.4 – rotunda św. Prokopa w Strzelnie.

Przenieś element.6 – fragment portalu z opactwa benedyktyńskiego na Ołbinie we Wrocławiu, dziś wmurowany w nawę boczną kościoła św. Marii Magdaleny we Wrocławiu.

Ćwiczenie 3

Drzwi Gnieźnieńskie to jeden z najcenniejszych zabytków sztuki romańskiej na ziemiach polskich. Zostały one odlane w brązie prawdopodobnie w czasach panowania Mieszka III Starego. Osadzone są w portalu wewnętrznym kruchty południowej archikatedry gnieźnieńskiej. Na dwóch skrzydłach zostało przedstawionych osiemnaście scen z życia św. Wojciecha. Dopasuj podpisy do konkretnych scen.

Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

[opis fragmentów scen na podstawie wikipedia.pl]

Ćwiczenie 4

Gotyk w Polsce nie był stylem jednolitym, wykształcił różne odmiany regionalne. Zapoznaj się z opisami trzech szkół: pomorskiej, śląskiej i małopolskiej, a następnie dopasuj do każdej ze szkół określony zabytek.

SZKOŁA POMORSKA:

SZKOŁA ŚLĄSKA:

SZKOŁA MAŁOPOLSKA:

- gotyk ceglany

- budowle halowe (trzy nawy tej samej wysokości)

- budowle jednowieżowe

- ażurowe, dekoracyjne szczyty

- bogate laskowania

- wpływy niemieckie

- gotyk ceglany

- strzeliste, dekoracyjne szczyty

- układ bazylikowy

- różnorodne sklepienia

- wzory niemieckie i czeskie

- użycie kamienia i cegły

- budowle bazylikowe (dwie nawy boczne niższe) i halowe

- różnorodne sklepienia

- przypory/szkarpy

Indeks górny Źródła fotografii: Wikimedia Commons. Indeks górny koniecŹródła fotografii: Wikimedia Commons.

Ćwiczenie 5

Oceń, czy na obu ilustracjach przedstawiono nagrobki wykonane w stylu gotyckim. Jakie widać na nich podobieństwa i różnice w ukazaniu postaci zmarłych?

Nagrobek Władysława II Jagiełły.

Źródło: Poznaniak, Wawel/wikimedia.org, licencja: CC BY-SA 2.5.

Tumba Kazimierza Jagiellończyka wraz z baldachimem na XIX-wiecznej grafice.

Źródło: Maksymilian Fajans, Aleksander Przeździecki, Wzory sztuki średniowiecznej i z epoki Odrodzenia po koniec wieku XVII. Serya 2, Warszawa–Paryż 1855–1858, domena publiczna.

Twoja odpowiedź

Ćwiczenie 6

Przeanalizuj plan gotyckiej katedry we Wrocławiu, a następnie określ, czy poniższe stwierdzenia są prawdziwe, czy fałszywe.

Plan katedry gotyckiej z oznaczeniem wcześniejszych budowli wg Edmunda Małachowicza.

Źródło: dostępny w internecie: medievalheritage.eu.

Stwierdzenie

Prawda

Fałsz

Katedra gotycka była trzecią z kolei katedrą we Wrocławiu wybudowaną w okresie średniowiecza.

Wcześniejsze katedry wzniesiono w stylu romańskim.

Wszystkie katedry były trójnawowe.

Wierni wchodzili do katedry od strony zachodniej.

Ćwiczenie 7

Przeanalizuj ilustrację przedstawiającą freski w zamkowej kaplicy Trójcy Świętej w Lublinie. Sformułuj na tej podstawie wniosek na temat wpływów w sztuce polskiej epoki średniowiecza.

Freski z zamkowej kaplicy Trójcy Świętej w Lublinie, XIV/XV w.

Źródło: Hans A. Rosbach, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Twoja odpowiedź

Ćwiczenie 8

Zaplanuj własną trasę zwiedzania zabytków sztuki średniowiecznej w twojej okolicy. Uwzględnij zabytki architektury, malarstwa oraz rzeźby. W przypadku dzieła malarskiego i rzeźby zaznacz miejsca, w których są one obecnie przechowywane, np. muzea. Sformułuj kryteria, na podstawie których dokonałeś/dokonałaś selekcji obiektów. Twoja trasa powinna uwzględniać przynajmniej sześć różnych obiektów.

Sformułuj kryteria

Utwórz plan trasy

Dla nauczyciela

Autor: Dorota Czarny

Przedmiot: Historia

Temat: Z ciemności ku światłości - sztuka romańska i gotycka na ziemiach polskich

Grupa docelowa: III etap edukacyjny, liceum, technikum, zakres podstawowy

Podstawa programowa:

zakres podstawowy

XIII. Kultura średniowiecza.

Uczeń:

4) charakteryzuje sztukę romańską i gotycką.

Kształtowane kompetencje kluczowe:

- kompetencje w zakresie rozumienia i tworzenia informacji,

- kompetencje cyfrowe,

- kompetencje osobiste, społeczne i w zakresie umiejętności uczenia się,

- kompetencje obywatelskie,

- kompetencje w zakresie świadomości i ekspresji kulturalnej.

Cele operacyjne:

Uczeń:

- umie rozpoznawać dzieła sztuki romańskiej i gotyckiej.

- znajduje przykłady takich dzieł na mapie Polski i w swojej okolicy.

- ocenia, czy warto inwestować w odbudowę i restaurację dzieł sztuki średniowiecznej w Polsce.

Strategie nauczania:

- konstruktywizm

Metody i techniki nauczania:

- wędrujące plakaty;

- JIGSAW;

- rozmowa nauczająca z wykorzystaniem ćwiczeń interaktywnych;

- dyskusja.

Formy zajęć:

- praca indywidualna;

- praca w parach;

- praca w grupach;

- praca całego zespołu  klasowego.

Środki dydaktyczne:

- komputery z głośnikami i dostępem do internetu, słuchawki;

- zasoby multimedialne zawarte w e-materiale;

- tablica interaktywna/tablica, pisak/kreda;

- flipcharty, markery

Przebieg zajęć:

Przed lekcją:

Nauczyciel prosi uczniów aby zapoznali się z tekstem zawartym w  e-podręczniku włącznie z animacją, żeby w czasie lekcji wykazać się znajomością podstawowych wiadomości dotyczących średniowiecznych stylów.

Faza wstępna:

1. Nauczyciel podaje temat i cele lekcji.

2. Nauczyciel dzieli klasę na dwie grupy (pierwsza to styl romański a druga gotycki) i przygotowuje materiały do dzisiejszej lekcji: arkusze, markery, fotografie.

3. Wyjaśnia, że dzisiaj będą pracować metodą wędrujących plakatów i JIGSAW (w razie potrzeby wyjaśnia na czy te metody polegają)

Faza realizacyjna:

1. Nauczyciel poleca, aby uczniowie odliczyli do sześciu. Następnie tworzą oni grupy zgodnie ze wskazanym numerem, każdy z zespołów skupia się na danym zagadnieniu:

- Grupa 1 i 4 – mają za zadanie opracować architekturę danego stylu – wskazać najważniejsze elementy – cechy i poprzeć przykładami, zdjęciami przygotowanymi przez nauczyciela.

- Grupa 2 i 5 – skupiają się na rzeźbie w danej epoce oraz podają i przedstawiają przykłady – zdjęcia.

- Grupa 3 i 6 – ma za zadanie omówić i wskazać cechy malarstwa w danym stylu oraz poprzeć przykładami.

Na umówiony znak plakaty są przekazywane grupie obok (tylko w obrębie danej epoki 1(4) do 2(5), 2(5) do 3(6) a 3(6) do 1(4))– zgodnie ze wskazówkami zegara, aż do momentu, gdy plakaty wrócą do pierwotnej grupy. Nauczyciel cały czas koordynuje pracę uczniów.

2. Po wyznaczonym czasie grupy mieszają się - uczniowie z poszczególnych zespołów, opracowujący ten sam fragment materiału (np. architektura - romańska i gotycka itd.), spotykają się w grupach ekspertów. Tam porządkują swoją wiedzę, wskazują podobieństwa i różnice, wyjaśniają wątpliwości i zastanawiają się, w jaki sposób najlepiej przedstawić, zinterpretować swoje zadanie. Uczniowie wracają do swoich macierzystych zespołów i uczą się wzajemnie. Każdy członek grupy powinien umieć rozpoznać dzieła sztuki romańskiej i gotyckiej.

3. Po wyznaczonym czasie wszystkie grupy w widocznym miejscu wywieszają swoje arkusze a chętne osoby lub wyznaczone omawiają je.

4. Praca z multimedium („Animacja”). Nauczyciel czyta polecenie nr 1: „Określ, jakie dostrzegasz prawidłowości w rozmieszczeniu zabytków architektury romańskiej i gotyckiej na ziemiach polskich. W których regionach można było spotkać najwięcej zabytków architektury romańskiej, a w których gotyckiej. W odpowiedzi posłuż się nazwami geograficznymi.” i poleca uczniom, aby w parach wykonali zadanie w oparciu o wskazówki zawarte w e-materiale. Po ustalonym czasie przedstawiciele wybranych dwójek uczniowskich prezentują propozycję odpowiedzi, pozostali uczniowie ustosunkowują się do niej.

5. Nauczyciel zadaje pytanie do dyskusji: czy warto inwestować w odbudowę i restaurację dzieł sztuki średniowiecznej w Polsce? Uczniowie na podstawie poznanych materiałów z lekcji i wiedzy, jaką posiadają, odpowiadają na pytanie, podając swoje argumenty.

Faza podsumowująca

1. Jako podsumowanie lekcji uczniowie wykonują indywidualnie ćwiczenia 2 i 4 z sekcji „Sprawdź się”. Po wykonaniu ćwiczeń wspólnie z prowadzącym omawiają odpowiedzi.

2. Nauczyciel omawia przebieg zajęć i ocenia pracę uczniów, wskazując jej mocne i słabe strony.

Praca domowa:

1. Wykonaj ćwiczenie 8: Zaplanuj własną trasę zwiedzania zabytków sztuki średniowiecznej w twojej okolicy. Uwzględnij dzieła architektury, malarstwa oraz rzeźby. W przypadku dzieła malarstwa i rzeźby zaznacz miejsca, gdzie są one obecnie przechowywane, czyli np. muzea. Sformułuj kryteria, na podstawie których dokonałeś/dokonałaś selekcji obiektów. Twoja trasa powinna uwzględniać przynajmniej sześć różnych obiektów.

Materiały pomocnicze:

M. Walczak, Kościoły gotyckie w Polsce, Wydawnictwo M, Kraków 2015

M. Walicki, Sztuka Polska przedromańska i romańska do schyłku XIII wieku, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1971

Z. Świechowski, Sztuka polska. Romanizm, t.1 serii Sztuka świata, Arkady, Warszawa 2005

A. Grzybkowski, Gotycka architektura murowana w Polsce, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2015

Wskazówki metodyczne opisujące różne zastosowania multimedium:

Nauczyciel może wykorzystać animację do przeprowadzenia lekcji odwróconej.

Spis ilustracji nieopisanych:

- Ćwiczenie 1 - Ilustracja 1: Kościół mariacki, Stargard Szczeciński; CC BY-SA 3.0, fot. Kapitel, Wikimedia Commons.

- Ćwiczenie 1 - Ilustracja 2: Fasada Bazyliki NMP w Inowrocławiu; domena publiczna, Wikimedia Commons.

- Ćwiczenie 1 - Ilustracja 3: Opactwo Boscodon, Francja; CC BY-SA 3.0, fot. Morburre, Wikimedia Commons.

- Ćwiczenie 1 - Ilustracja 4: Bazylika Saint-Denis, Francja; CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.

- Ćwiczenie 3 - Ilustracja: Drzwi portalu kruchty Bazyliki Gnieźnieńskiej; domena publiczna, Wikimedia Commons.

- Ćwiczenie 4 - Ilustracja 1: Katedra w Amiens; CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons.

- Ćwiczenie 4 - Ilustracja 2: Kościół Mariacki w Krakowie; CC BY-SA 3.0, fot. Jan Mehlich, Wikimedia Commons.

- Ćwiczenie 4 - Ilustracja 3: Kościół kolegialny św. Krzyża i św. Bartłomieja; CC BY-SA 3.0, fot. Kroton, Wikimedia Commons.

- Ćwiczenie 4 - Ilustracja 4: Bazylika archikatedralna we Fromborku; CC BY-SA 3.0, fot. Holger Weinandt, Wikimedia Commons.

Table of Contents

Wprowadzenie

Przeczytaj

Animacja

Sprawdź się

Dla nauczyciela