Spis treści

Błękitna planeta Ziemia

Dlaczego Ziemię nazywa się „Błękitną planetą”? Bo z kosmosu widać głównie wody mórz i oceanów. Ponad 70 % powierzchni kuli ziemskiej pokrywa woda. Jak ważna jest woda dla Ziemi i dla jej mieszkańców?

Aby zrozumieć poruszane w tym materiale zagadnienia, przypomnij sobie:

- gdzie powstały pierwsze organizmy,

- jaką powierzchnię Ziemi zajmują wody,

- jakie są przykłady wód słodkich i wód słonych.

Twoje cele

- Wskażesz na mapie świata Oceany: Spokojny, Atlantycki, Indyjski, Arktyczny.

- Wyjaśnisz, na czym polega różnica między oceanem, morzem, zatoką.

- Omówisz zjawisko przypływu i odpływu.

1. Oceany kuli ziemskiej

Wydaje się, że rzeki i jeziora zawierają dużo wody, ale to niewielka część tego, co znajdziemy w oceanach. Zaledwie 3,5 % wody na Ziemi to woda słodka (lodowce, wody powierzchniowe i podziemne na lądach). Reszta to słone wody mórz i oceanów. Wszystkie oceany łączą się ze sobą, stanowiąc ogromną połać wody nazywaną oceanem światowym albo wszechoceanem.

Oceanem nazywamy rozległy obszar pokryty słoną wodą, częściowo odgraniczony od innych wód. Granice między oceanami biegną wzdłuż kontynentów, archipelagów lub są umowne (np. biegną w miejscach, w których występują znaczne różnice w temperaturze i zasoleniu wody). Najczęściej wszechocean dzielimy na pięć oceanów.

- Ocean Spokojny, zwany także Pacyfikiem, jest największy – jego powierzchnia stanowi niemal połowę wszystkich słonych wód kuli ziemskiej. Oblewa wschodnie wybrzeża Azji i Australii, zachodnie brzegi obu Ameryk, a od południa ogranicza go Antarktyda.

- Ocean Atlantycki leży między zachodnimi brzegami Europy i Afryki oraz wschodnimi wybrzeżami obu Ameryk.

- Ocean Indyjski jest położony między wschodnią Afryką, południową Azją i zachodnią Australią oraz Antarktydą.

- Ocean Arktyczny leży wokół bieguna północnego, a mieści się między północnymi brzegami Azji, Europy i Ameryki Północnej. Ma silnie rozwiniętą linię brzegową z licznymi zatokami.

- Ocean Południowy znajduje się w okolicach Antarktydy, rozciąga się od wybrzeży Antarktydy do równoleżnika 60°S, wzdłuż którego łączy się z oceanami: Spokojnym, Indyjskim oraz Atlantyckim.

Oceany na Ziemi

Ocean Spokojny

Ocean Atlantycki

Ocean Indyjski

Ocean Arktyczny

Ocean Południowy

Powierzchnia

(mln kmIndeks górny 22)

179

92

76

14

20

Średnia głębokość (km)

4

3

4

1

4

Największa głębokość (km)

11

9

7

5

7

Slajd 1 z 4

Ocean Spokojny

Źródło: Wydawnictwo Edukacyjne Wiking, licencja: CC BY-SA 3.0.

https://en.m.wikiversity.org/wiki/File:The_Southern_Ocean_and_Antarctica.svg

Ważne!

Ocean Południowy został wydzielony ze względu na temperaturę wody- niższą niż sąsiadujących oceanów. Różnica ta jest wynikiem silnych prądów morskich, które zapobiegają mieszaniu się wód ciepłych i zimnych.

2. Morza

Niektóre fragmenty oceanów różnią się pod względem właściwości fizycznych, chemicznych lub biologicznych od sąsiadujących z nimi wód. Obszary te nazywamy morzami. Są one przynajmniej częściowo odgrodzone brzegami kontynentów, archipelagami wysp, półwyspami albo podwodnymi wzniesieniami dna. Fragment morza otoczony lądem z trzech stron nazywany jest zatoką.

Polska ma dostęp do jednego morza – Morza Bałtyckiego, który jest częścią Oceanu Atlantyckiego. Morze to jest ze wszystkich stron otoczone lądem i tylko poprzez kilka cieśnin łączy się z Morzem Północnym. Bałtyk jest płytszy od większości innych mórz i znacznie mniej zasolony.

Morze Bałtyckie

Źródło: Wydawnictwo Edukacyjne Wiking, licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 1

Wypisz po trzy morza na każdym oceanie świata.

Uzupełnij

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ważne!

Granica morska ma ogromne znaczenie dla gospodarki nadmorskiego kraju. Sąsiedztwo morza umożliwia korzystanie z transportu morskiego, pozwala na połowy ryb i innych organizmów wodnych oraz daje prawo do wydobywania bogactw mineralnych leżących pod jego dnem.

3. Pływy

Woda wszechoceanu jest w ciągłym ruchu. Pływy to regularne i naprzemiennie występujące wznoszenie (przypływ) i opadanie (odpływ) poziomu wody w morzach i oceanach. Wielkość pływów zależy od wielkości i głębokości zbiornika oraz jego ukształtowania. Pływy powstają głównie wskutek sił przyciągania Księżyca. W efekcie, na obszarach morza leżących w danej chwili bliżej Księżyca oraz po przeciwnej stronie kuli ziemskiej, woda się wznosi, czyli następuje przypływ, a w pozostałych częściach opada, czyli obserwowany jest odpływ. Obrót Ziemi dookoła własnej osi powoduje, że zjawiska przypływów i odpływów powtarzają się naprzemiennie co mniej więcej 12,5 godziny. Można więc wyliczyć czas przypływu i odpływu w danym miejscu, co jest bardzo ważne na przykład w miastach portowych.

Uproszczony model występowania na Ziemi przypływów i odpływów. Liczby oznaczają godziny

Źródło: Dariusz Adryan, licencja: CC BY-SA 3.0.

Ciekawostka

W wyniku podwodnych trzęsień dna oceanicznego, wybuchu podwodnych wulkanów, osunięć dna lub upadku wielkich meteorytów na powierzchni oceanu, może powstać fala nazywana tsunami. Z daleka od lądu jest niemal niewidoczna, jednak przy brzegu wysokość takiej fali może osiągnąć kilka lub nawet kilkanaście metrów i spowodować ogromne zniszczenia.

Ciekawostka

Różnica między poziomem morza w trakcie odpływu i przypływu w niektórych miejscach świata osiąga nawet kilkanaście metrów. Nie możemy jednak takiego zjawiska obserwować na Bałtyku, gdzie wielkość pływów waha się od zaledwie jednego do kilku centymetrów. Największe pływy występują w Zatoce Fundy w Kanadzie, gdzie amplitudy pływów przekraczają czasami 20 m, natomiast w kanale La Manche dochodzą do wysokości 16 m.

Różnica w wyglądzie tego samego fragmentu brytyjskiego wybrzeża w czasie przypływu i odpływu

Źródło: epodreczniki.pl, licencja: CC BY 3.0.

Podsumowanie

- Większość powierzchni kuli ziemskiej pokrywa wszechocean.

- Obecnie wyróżnia się pięć oceanów: Ocean Spokojny, Ocean Atlantycki, Ocean Indyjski, Ocean Arktyczny, Ocean Południowy.

- Niektóre fragmenty oceanów, oddzielone na przykład cieśninami, wyspami, nazywamy morzami.

- Poziom wody w morzach i oceanach ulega cyklicznym ruchom zwanych pływami.

Praca domowa

Ćwiczenie 1

Korzystając z map świata, zaplanuj trasę podróży morskiej z polskiego wybrzeża na: Ocean Spokojny, Ocean Indyjski i Ocean Arktyczny. Wypisz nazwy wszystkich mórz i oceanów, które musisz przepłynąć, aby znaleźć się na każdym z tych oceanów.

Uzupełnij

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Słownik

archipelag

grupa wysp położonych blisko siebie, najczęściej zbudowanych z podobnych skał

cieśnina

zwężenie obszaru wodnego łączące dwa oceany, morza lub jeziora; rozdziela dwa lądy

morze

naturalna część oceanu oddzielona od otaczających ją wód brzegami lądów, wyspami, półwyspami albo w inny sposób powodujący, że wody tego morza różnią się od sąsiednich

ocean

część wszechoceanu ograniczona przez sąsiadujące kontynenty, wyspy i ich archipelagi lub wydzielona z powodu różnic w zasoleniu i temperaturze wody

pływy

cykliczne ruchy wody morskiej, powstałe w wyniku grawitacyjnego oddziaływania Księżyca i Słońca, zachodzące najintensywniej w momentach górowania i dołowania Księżyca (co 12 h i 27 min) ze względu na bliskość Ziemi w tym czasie

rów oceaniczny

podłużne, wąskie i długie zagłębienie dna oceanu poniżej 6000 m p.p.m.

tsunami

fala oceaniczna powstała w wyniku podwodnego trzęsienia ziemi, wybuchu wulkanu bądź osuwiska ziemi

wszechocean

ogół wód pokrywających kulę ziemską (poza wodami śródlądowymi) składający się z oceanów i mórz; oceany i morza wszechoceanu są połączone ze sobą

zatoka

część większego obszaru wodnego (oceanu, morza, jeziora) otoczona z trzech stron lądem

Zadania

Pokaż ćwiczenia:

Ćwiczenie 1

Zaznacz nazwę połaci wody w większości pokrywającej naszą planetę.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Ocean Wszechświatowy

- Ocean Pacyficzny

- Ocean Południowy

- Ocean Światowy

- Wszechświat

- Ocean Północny

Źródło: Andrzej Boczarowski, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 2

Zaznacz nazwy kontynentów, których brzegi stanowią granice Oceanu Indyjskiego.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- Afryka

- Australia

- Ameryka Północna

- Azja

- Antarktyda

- Ameryka Południowa

- Arktyka

- Europa

Źródło: Andrzej Boczarowski, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 3

Zaznacz zdania prawdziwe.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- Przypływ i odpływ następują regularnie co 12,5 godziny.

- Pływy to ruchy wody spowodowane zaćmieniem Księżyca.

- Pływy to ruchy wody w oceanie spowodowane przyciąganiem Księżyca.

- Pływy następują regularnie o tej samej godzinie.

- Pływy to ruchy wody spowodowane przez wiatr.

- Pływy następują co 6 godzin w tym samym miejscu.

Źródło: Andrzej Boczarowski, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 4

Zaznacz nazwę oceanu, którego częścią jest Morze Bałtyckie.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Ocean Antarktyczny

- Ocean Południowy

- Ocean Spokojny

- Ocean Atlantycki

- Ocean Indyjski

Źródło: Andrzej Boczarowski, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 5

Uzupełnij zdania, wstawiając w puste miejsca słowa z poniższej listy.

Największym oceanem jest Ocean    .

Najmniejszy z oceanów, Ocean    , leży na półkuli północnej i mieści się między brzegami Ameryki Północnej,     i Azji. Większa część Oceanu Atlantyckiego leży na półkuli    .

Arktyczny     Spokojny     Atlantycki     Indyjski     Antarktydy     wschodniej     Australii     Arktyczny     północnej     zachodniej     Antarktyczny     Europy     Ameryki Południowej     Atlantycki

Źródło: Andrzej Boczarowski, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 6

Oceń prawdziwość stwierdzeń dotyczących mórz.

Stwierdzenie

Prawda

Fałsz

Wszystkie morza łączą się ze sobą, tworząc wszechocean.

Morza to fragmenty oceanów częściowo odgrodzone brzegami kontynentów.

Duże słone jeziora są nazywane morzami.

Przesmyk wody łączący dwa morza nazywamy zatoką.

Sąsiedztwo morza jest korzystne dla gospodarki nadmorskiego kraju.

Źródło: Andrzej Boczarowski, licencja: CC BY 3.0.

Notatnik

Uzupełnij

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.