Spis treści

Wprowadzenie

Przeczytaj

Prezentacja multimedialna

Sprawdź się

Dla nauczyciela

Czarno-biały rysunek przedstawia wnętrze drewnianej chaty. Na wprost widoczne jest półkoliste wejście z opadającą drewnianą kratownicą.

Stanisław Wyspiański: spadkobierca wielkich romantyków

Stanisław Wyspiański, ilustracja do aktu I dramatu Legenda II.

Źródło: domena publiczna.

Wręczenie Stanisławowi Wyspiańskiemu wieńca z napisem “44” po premierze Wesela było symbolicznym uznaniem artysty za nowego wieszcza narodowego. Autor sztuki, zaskoczony nagłym uwielbieniem publiczności, przyjął jednak tę rolę z pełną odpowiedzialnością. Jego dramaturgia stała się świadectwem troski o ojczyznę, a w kolejnych dziełach często powracał do tematyki narodowowyzwoleńczej. Nie zawsze jednak spełniał oczekiwania czytelników. Zamiast cudownego odrodzenia Polski wieszczył bowiem potrzebę czynu podjętego przez całe społeczeństwo i trzeźwego przemyślenia zbiorowych traum i lęków.

Twoje cele

- Rozpoznasz główne cechy dramaturgii Stanisława Wyspiańskiego.

- Określisz stosunek autora Wesela do tradycji romantycznej.

- Wyjaśnisz, w jaki sposób Stanisław Wyspiański przetwarzał mity narodowe w swoich dziełach.

Przeczytaj

Stanisław Wyspiański

Obraz przedstawia postać mężczyzny w średnim wieku. Ma szczupłą twarz, błękitne oczy, krótkie włosy oraz rudą brodę i wąs. W tle rysunki zielono-żółtawej roślinności. 1. Stanisław Wyspiański (1869–1907) wychował się w Krakowie i z miastem tym związał także większość swojego życia. Uczęszczając do Gimnazjum św. Anny, gdzie poznał przyjaciół, z którymi w przyszłości miał tworzyć młodopolski świat artystyczny, między innymi poetę Lucjana Rydla i malarza Józefa Mehoffera. Do tej samej szkoły uczęszczał także starszy o cztery lata Kazimierz Przerwa-Tetmajer. Następnie twórca zapisał się do Szkoły Sztuk Pięknych w Krakowie, równocześnie podejmując studia na Uniwersytecie Jagiellońskim., 2. W latach 1890–1894 Wyspiański odbył kilka podróży zagranicznych. W Paryżu realizował kursy malarskie w prywatnym atelier (Académie Colarossi), tam też szczególnie zainteresował się teatrem. Po powrocie do Krakowa w 1894 roku artysta zajmował się jednocześnie grafiką i dramatopisarstwem. Wydany drukiem w 1897 roku dramat Legenda, oparty na podaniu o księżniczce Wandzie, nie został jednak pozytywnie przyjęty przez krytykę, która widziała w autorze przede wszystkim zdolnego malarza. Ponadto skomplikowana konstrukcja sztuki sprawiła, że dramat był niemożliwy do wystawienia w teatrze. Przekraczaniem reguł sceniczności artysta nawiązywał do dramatu romantycznego., 3. Wyspiański wydał następnie między innymi Warszawiankę (1898), w której nawiązał do powstania listopadowego, lecz powszechny podziw dla jego dramaturgicznego talentu przyniosło dopiero wystawienie Wesela w 1901 roku. Po premierze spektaklu artysta został przez wielu widzów i czytelników uznany za nowego wieszcza narodowego. Wesele poruszało problemy szeroko dyskutowane w polskim społeczeństwie, wskazywało przyczyny powszechnego marazmu i niezgody. Wyspiański nawiązał także do tradycji wizyjnego dramatu romantycznego, wprowadzając do sztuki szereg widmowych postaci rozmawiających z uczestnikami tytułowej uroczystości.

Zasób oparty o element wizualny.

1

2

3

Stanisław Wyspiański, Autoportret (1902).

Źródło: domena publiczna.

Stanisław Wyspiański, Wernyhora (projekt witraża do katedry wawelskiej, 1902). Legendarny kozacki wieszcz Wernyhora jest jedną z najważniejszych zjaw ukazujących się bohaterom dramatu w drugim akcie Wesela.

Źródło: domena publiczna.

Stanisław Wyspiański do dziedzictwa wieszczów konsekwentnie odwoływał się także w innych utworach. Po wystawieniu Wesela przystąpił do pracy nad sztuką, w której wrócił do tematyki narodowej poruszanej w poprzednim dziele. Wydane w 1903 roku Wyzwolenie bezpośrednio nawiązywało do Dziadów Adama Mickiewicza – główny bohater dramatu nosi bowiem znaczące imię: Konrad. Nie jest to jednak ten sam Konrad, który „cierpiał za miliony” w sztuce wielkiego romantyka. Wyspiański wprowadza tę symboliczną postać w nowy kontekst, stawia przed problemami Polski w czasie przełomu wieków. Konrad sprzeciwia się idealistycznym postawom romantyków, którzy oczekiwali cudownego wyzwolenia narodu spod ucisku zaborców. Uznaje ich wizje za utopijne, a zamiast mistycznej wiary w cud głosi potrzebę czynu. Pragnie obudzić w narodzie wolę walki o samostanowienie i uwolnić go z okowów odrealnionej poezji. Kieruje pod adresem sztuki podobne oskarżenia do tych, które bohater Dziadów formułuje przeciwko Bogu. Podczas gdy Mickiewiczowski Konrad zwracał się do Stwórcy: “Odezwij się, – bo strzelę przeciw Twej naturze; / […] / Krzyknę, żeś Ty nie ojcem świata, ale… / Carem!”, postać z dramatu Wyspiańskiego woła: “Poezjo, precz!!! Jesteś tyranem!!”. Zdania te padają podczas finalnego dialogu Konrada z Geniuszem, którego można uznać za uosobienie sztuki romantycznej, a nawet za samego Adama Mickiewicza. Opis stroju Geniusza łudząco przypomina bowiem projekt pomnika romantycznego poety powstałego w Krakowie w ostatniej dekadzie XIX wieku na podstawie pomysłu Teodora Rygiera.

Krakowski pomnik Adama Mickiewicza autorstwa Teodora Rygiera, odsłonięty w 1898 roku.

Źródło: domena publiczna.

Okoliczności wystawienia Wyzwolenia były nietypowe. Miejscem akcji dramatu Wyspiański uczynił scenę Teatru Miejskiego w Krakowie – ten sam budynek, w którym odbyła się rzeczywista premiera spektaklu. Widz od początku miał zatem świadomość oglądania teatru w teatrze. Wyzwolenie rozpoczyna się od próby aktorów przygotowujących się do wystawienia nowej sztuki. Potem następuje seria scen przedstawiających polskie społeczeństwo. Podobnie jak wcześniej w Weselu, Wyspiański ukazuje rozległą panoramę i umieszcza w dramacie reprezentantów różnych środowisk. Artysta rezygnuje z realistycznej podbudowy: bohaterowie wyrażają swoje poglądy w sposób bezpośredni, większość ich wypowiedzi przypomina przemowy wygłaszane podczas politycznych wieców.

Drugi akt Wyzwolenia ukazuje Konrada dyskutującego z postaciami określonymi w didaskaliach jako Maski, reprezentującymi popularne poglądy wyznawane przez Polaków. Jego zmagania można traktować jako spojrzenie w głąb duszy – nie własnej, ale duszy całego narodu. W rozmowie z Maskami bohater formułuje program wyzwolenia Polski. Jest to wizja przezwyciężenia zarówno ucisku zewnętrznego (wywieranego przez państwa zaborcze), jak i presji wewnętrznej, powodowanej idealistycznymi wyobrażeniami. Trzeci akt jest natomiast ostatecznym rozrachunkiem z poezją romantyczną. Konrad wygłasza monolog, wyrażając triumf czynnej postawy nad biernym oczekiwaniem. Zwycięstwo Konrada jest jednak pozorne. Akcja dramatu okazuje się tylko przedstawieniem, kolejną sztuką wystawianą na deskach teatru. Aktorzy odchodzą i na scenie pozostaje samotny bohater. Choć Konrad zostaje opuszczony przez rodaków, wyraża niezachwianą wiarę w sens walki o wyzwolenie. To istotna cecha dramaturgii Wyspiańskiego: mimo ukazania nędzy polskiego społeczeństwa i przeszkód na drodze do osiągnięcia niepodległości, w dziełach autora Wesela jest zawsze obecna romantyczna nadzieja na odrodzenie narodu.

Słownik

idealizm

(z łac. idealis – idealny, od gr. idea – kształt, wyobrażenie) – przekonanie, że realnie istniejącą rzeczywistością jest tylko świat idei – wiecznych, niezmiennych, doskonałych wzorów wszystkich rzeczy materialnych, a świat materialny, poznawalny zmysłami, jest jedynie odzwierciedleniem rzeczywistości idealnej

metafizyka

(łac. methaphysica) – jedna z głównych dyscyplin filozofii rozważająca ogólne własności bytu i ostateczne przyczyny rzeczy; w potocznym rozumieniu rozważania o tym, co niepoznawalne, tajemnicze, niedostępne zmysłom i doświadczeniu

mistycyzm

(z gr. mystikos – tajemny) – termin określający różnorodne przeżycia religijne oparte na indywidualnej więzi z rzeczywistością pozazmysłową, Bogiem

realizm

(franc. réalisme, z łac. realis – rzeczywisty, prawdziwy, od res – rzecz, fakt) – w literaturze prąd spopularyzowany w prozie II połowy XIX wieku, dążący do jak najwierniejszego odzwierciedlenia świata znanego czytelnikowi z codzienności; realiści opisywali wydarzenia, bohaterów i ich egzystencję w sposób reprezentatywny dla przedstawianej w utworze grupy społecznej

symbolizm

(z gr. symbolon – znak) – kierunek w sztuce zapoczątkowany przez poetów francuskich w II połowie XIX wieku, zakładający rezygnację z bezpośredniego opisu emocji, opierał się na sugerowaniu wzruszeń i nastrojów, operował wieloznacznymi symbolami w celu wyrażenia treści, które nie mają jednoznacznego określenia w systemie językowym

Prezentacja multimedialna

Narodowa mitologia w dramatach Stanisława Wyspiańskiego

Polecenie 1

Zapoznaj się z prezentacją i wynotuj mity narodowe, do których Stanisław Wyspiański nawiązywał w swoich dziełach dramaturgicznych.

Uzupełnij

Polecenie 2

Wyjaśnij, na czym polegało literackie opracowanie mitu narodowego w wybranym dramacie Wyspiańskiego.

Uzupełnij

Slajd-1

Slajd-2

Slajd-3

Slajd-4

Slajd-5

Slajd-6

Slajd-7

Slajd-8

Slajd-9

Slajd-10

Slajd-11

Slajd-12

Slajd-13

Slajd-14

Slajd-15

Stanisław Wyspiański, podobnie jak jego wielki poprzednik Juliusz Słowacki, interesował się legendarnymi dziejami Polski. W swoich dramatach sięgał po motywy zaczerpnięte z podań, kontynuując zamierzenie autora Balladyny – dokonania literackiego opracowania mitycznej przeszłości narodu. Tematem, do którego Wyspiański wracał kilkakrotnie, była historia Wandy opisana pierwotnie w kronice Wincentego Kadłubka, a później opracowywana między innymi przez Cypriana Kamila Norwida w dramacie Wanda.

play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

00:40

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

Stanisław Wyspiański, podobnie jak jego wielki poprzednik Juliusz Słowacki, interesował się legendarnymi dziejami Polski. W swoich dramatach sięgał po motywy zaczerpnięte z podań, kontynuując zamierzenie autora Balladyny – dokonania literackiego opracowania mitycznej przeszłości narodu. Tematem, do którego Wyspiański wracał kilkakrotnie, była historia Wandy opisana pierwotnie w kronice Wincentego Kadłubka, a później opracowywana między innymi przez Cypriana Kamila Norwida w dramacie Wanda.

- Maksymilian Piotrowski, Śmierć Wandy, 1859, domena publiczna

- W Legendzie – pierwszej swojej opublikowanej sztuce – ukazał własną wizję losów księżniczki. Wydany w 1897 roku dramat nie zyskał jednak przychylności krytyki i w 1904 roku Wyspiański opublikował jego drugą wersję.

play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

00:22

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

W Legendzie – pierwszej swojej opublikowanej sztuce – ukazał własną wizję losów księżniczki. Wydany w 1897 roku dramat nie zyskał jednak przychylności krytyki i w 1904 roku Wyspiański opublikował jego drugą wersję.

- Maciej Miechowita, Ilustracja z Chronica Polonorum, domena publiczna

- Opowiedziana przez artystę historia Wandy, która nie chciała Niemca, jest o wiele bardziej rozbudowana niż jej kronikarski pierwowzór. Wyspiański wplata w treść legendy elementy słowiańskich wierzeń. Wanda okazuje się istotą należącą jednocześnie do świata ludzi i do świata nadprzyrodzonego – jako córka króla Kraka i wodnej Rusałki. Za sprawą fantastycznego pochodzenia dysponuje nadprzyrodzoną mocą, która pozwala jej powstrzymać wrogów przed napaścią na Polan. Wanda musi się jednak poświęcić dla ocalenia rodaków i powraca do wodnej krainy, na zawsze opuszczając świat ludzi.

play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

00:46

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

Opowiedziana przez artystę historia “Wandy, która nie chciała Niemca”, jest o wiele bardziej rozbudowana niż jej kronikarski pierwowzór. Wyspiański wplata w treść legendy elementy słowiańskich wierzeń. Wanda okazuje się istotą należącą jednocześnie do świata ludzi i do świata nadprzyrodzonego – jako córka króla Kraka i wodnej Rusałki. Za sprawą fantastycznego pochodzenia dysponuje nadprzyrodzoną mocą, która pozwala jej powstrzymać wrogów przed napaścią na Polan. Wanda musi się jednak poświęcić dla ocalenia rodaków i powraca do wodnej krainy, na zawsze opuszczając świat ludzi.

- domena publiczna

- Wyspiański w swoich sztukach odnosił się także do wydarzeń istotnych dla historii Rzeczypospolitej oraz do miejsc o szczególnie symbolicznym znaczeniu. Takim miejscem jest katedra na krakowskim Wawelu, którą Wyspiański mógł podziwiać na co dzień, mieszkając w dawnej stolicy Polski. Artysta uczynił tę świątynię miejscem akcji wydanego w 1904 roku dramatu Akropolis.

play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

00:32

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

Wyspiański w swoich sztukach odnosił się także do wydarzeń istotnych dla historii Rzeczypospolitej oraz do miejsc o szczególnie symbolicznym znaczeniu. Takim miejscem jest katedra na krakowskim Wawelu, którą Wyspiański mógł podziwiać na co dzień, mieszkając w dawnej stolicy Polski. Artysta uczynił tę świątynię miejscem akcji wydanego w 1904 roku dramatu Akropolis.

- Wawel-Akropolis – projekt wzgórza wawelskiego stworzony przez Stanisława Wyspiańskiego i Władysława Ekielskiego, licencja: CC0 1.0

- W wizji autora Wawel staje się sercem narodu. Umieszczone w katedrze i na murach wzgórza wawelskiego posągi i gobeliny ożywają podczas nocy poprzedzającej Zmartwychwstanie Pańskie, świadcząc o tym, że dusza narodu nie zniknęła wraz z pozbawieniem Polski bytu państwowego. Każdy z czterech aktów Akropolis został zainspirowany innym elementem katedry wawelskiej. Najpierw ożywają pomniki słynnych Polaków umieszczone we wnętrzu świątyni. Wyspiański ukazuje również los postaci zobrazowanych na gobelinach. Jeden z nich przedstawia dzieje oblężonej Troi, inny biblijną historię Jakuba i Ezawa. W ostatnim akcie głos zabiera harfiarz zwiastujący wolność, którego można utożsamiać z izraelskim królem Dawidem. Akropolis łączy zatem kulturę polską z kulturą cywilizacji europejskiej – wiąże historię narodu z historią całej ludzkości. Wyspiański wyraża w sztuce przekonanie, że dziejami kieruje przeznaczenie i podobnie jak nieuchronna była klęska Polski, tak samo pewne jest jej przyszłe odrodzenie.

play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

01:27

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

W wizji autora Wawel staje się sercem narodu. Umieszczone w katedrze i na murach wzgórza wawelskiego posągi i gobeliny ożywają podczas nocy poprzedzającej Zmartwychwstanie Pańskie, świadcząc o tym, że dusza narodu nie zniknęła wraz z pozbawieniem Polski bytu państwowego. Każdy z czterech aktów Akropolis został zainspirowany innym elementem katedry wawelskiej. Najpierw ożywają pomniki słynnych Polaków umieszczone we wnętrzu świątyni. Wyspiański ukazuje również los postaci zobrazowanych na gobelinach. Jeden z nich przedstawia dzieje oblężonej Troi, inny biblijną historię Jakuba i Ezawa. W ostatnim akcie głos zabiera harfiarz zwiastujący wolność, którego można utożsamiać z izraelskim królem Dawidem. Akropolis łączy zatem kulturę polską z kulturą cywilizacji europejskiej – wiąże historię narodu z historią całej ludzkości. Wyspiański wyraża w sztuce przekonanie, że dziejami kieruje przeznaczenie i podobnie jak nieuchronna była klęska Polski, tak samo pewne jest jej przyszłe odrodzenie.

- Wydany w 1904 roku dramat Noc listopadowa Stanisława Wyspiańskiego jest dramatem o powstaniu listopadowym. Tak jak w przypadku wielu innych sztuk również tutaj artysta poruszył temat ważny dla narodowej świadomości Polaków. Wybuch powstania w 1830 roku ujawnił chęć walki o niepodległość, lecz ukazał także wiele wewnętrznych problemów polskiego społeczeństwa. Odmienne wizje przyszłego państwa oraz brak wiary w ostateczne zwycięstwo pogrzebały szanse na pozytywne zakończenie walk zbrojnych.

play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

00:43

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

Wydany w 1904 roku dramat Noc listopadowa Stanisława Wyspiańskiego jest dramatem o powstaniu listopadowym. Tak jak w przypadku wielu innych sztuk również tutaj artysta poruszył temat ważny dla narodowej świadomości Polaków. Wybuch powstania w 1830 roku ujawnił chęć walki o niepodległość, lecz ukazał także wiele wewnętrznych problemów polskiego społeczeństwa. Odmienne wizje przyszłego państwa oraz brak wiary w ostateczne zwycięstwo pogrzebały szanse na pozytywne zakończenie walk zbrojnych.

- Marcin Zaleski, Wzięcie Arsenału, 1831, domena publiczna

- January Suchodolski, Chłopicki i Skrzynecki, 1895, domena publiczna

- Dramat Wyspiańskiego to dziesięć luźno powiązanych ze sobą scen rozgrywających się w nocy z dwudziestego dziewiątego na trzydziesty listopada 1830 roku. Artysta przedstawia wydarzenia z punktu widzenia spiskowców oraz przeciwników zrywu niepodległościowego. Wprowadza do akcji postaci historyczne, w tym inicjatora powstania Piotra Wysockiego, a także poetę Seweryna Goszczyńskiego, który uczestniczył w napadzie na Belweder. Jedna ze scen ukazuje też generała Józefa Chłopickiego, który nie chce uczestniczyć w walce i w czasie wybuchu powstania przebywa w teatrze. Mimo braku wiary w zwycięstwo generał stanie jednak później na czele powstańczych oddziałów.

play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

00:51

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

Dramat Wyspiańskiego to dziesięć luźno powiązanych ze sobą scen rozgrywających się w nocy z dwudziestego dziewiątego na trzydziesty listopada 1830 roku. Artysta przedstawia wydarzenia z punktu widzenia spiskowców oraz przeciwników zrywu niepodległościowego. Wprowadza do akcji postaci historyczne, w tym inicjatora powstania Piotra Wysockiego, a także poetę Seweryna Goszczyńskiego, który uczestniczył w napadzie na Belweder. Jedna ze scen ukazuje też generała Józefa Chłopickiego, który nie chce uczestniczyć w walce i w czasie wybuchu powstania przebywa w teatrze. Mimo braku wiary w zwycięstwo generał stanie jednak później na czele powstańczych oddziałów.

- Akcja Nocy listopadowej rozgrywa się też w planie metafizycznym. W zmaganiach powstańców uczestniczą w sposób symboliczny greccy bogowie, podobnie jak w Iliadzie podczas oblężenia Troi. Wzorem antycznej epopei to oni decydują w dramacie o zwycięstwach i porażkach walczących ludzi. Atena początkowo zapala serca Polaków do wystąpienia przeciw zaborcy, lecz nie może wystąpić przeciwko Zeusowi, który odwraca swoją łaskę od Rzeczpospolitej. W Nocy listopadowej nad spiskowcami ciąży więc tragiczne fatum. W słowach wypowiadanych przez Korę wybrzmiewa jednak wiara w przyszłe wyzwolenie z niewoli: Wieki i lata, co przyjdą, żyć będą ziaren tych treścią. Ziemia rodzić będzie, kędy siew padnie zdrowy. Ludzi zbudzę, roześlę orędzie na żywot – żywot nowy! Pokoleniom ostawię czyny, po ojcach wielkich - wielkie wskrzeszę syny – kiedyś – będziecie wolni! Źródło: Stanisław Wyspiański, Noc listopadowa, [w:] tegoż, Dramaty wybrane, t. 2, Kraków 1972, s. 276.

play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

01:16

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

Akcja Nocy listopadowej rozgrywa się też w planie metafizycznym. W zmaganiach powstańców uczestniczą w sposób symboliczny greccy bogowie, podobnie jak w Iliadzie podczas oblężenia Troi. Wzorem antycznej epopei to oni decydują w dramacie o zwycięstwach i porażkach walczących ludzi. Atena początkowo zapala serca Polaków do wystąpienia przeciw zaborcy, lecz nie może wystąpić przeciwko Zeusowi, który odwraca swoją łaskę od Rzeczpospolitej. W Nocy listopadowej nad spiskowcami ciąży więc tragiczne fatum. W słowach wypowiadanych przez Korę wybrzmiewa jednak wiara w przyszłe wyzwolenie z niewoli:

“Wieki i lata, co przyjdą,

żyć będą ziaren tych treścią.

Ziemia rodzić będzie,

kędy siew padnie zdrowy.

Ludzi zbudzę, roześlę orędzie

na żywot – żywot nowy!

Pokoleniom ostawię czyny,

po ojcach wielkich - wielkie wskrzeszę syny –

kiedyś – będziecie wolni!”

Źródło: Stanisław Wyspiański, Noc listopadowa, [w:] tegoż, Dramaty wybrane, t. 2, Kraków 1972, s. 276.

- Dariusz Szczepanek, Amfiteatr w Łazienkach Królewskich, domena publiczna

Sprawdź się

Pokaż ćwiczenia:

Ćwiczenie 1

Zaznacz tytuły dramatów, w których Wyspiański przedstawił współczesne mu polskie społeczeństwo.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- Wesele

- Noc listopadowa

- Akropolis

- Wyzwolenie

- Legenda

Ćwiczenie 2

Ćwiczenie 3

Rozstrzygnij, które spośród podanych zdań są prawdziwe, a które fałszywe.

Zdanie

Prawda

Fałsz

Wyspiańskiego okrzyknięto nowym wieszczem narodowym dopiero po wystawieniu Wesela w 1901 roku.

Dramat Wyzwolenie jest wyrazem hołdu dla poezji romantycznej.

Wyspiański odwoływał się w dramatach zarówno do legend, jak i do faktów historycznych.

Akcja Nocy listopadowej została oparta w całości na rzeczywistych wydarzeniach.

Ćwiczenie 4

Wymień przynajmniej trzy nawiązania do dramatu romantycznego obecne w Weselu Stanisława Wyspiańskiego.

Uzupełnij

Tekst do ćwiczeń 5 i 6

Stanisław Wyspiański

Wyzwolenie

Akt I, scena 4

KAZNODZIEJA

Do góry bracia, do góry,

gdzie orzeł, ptak białopióry

roztoczy nad nasze głowy

osłonę skrzydeł.

Do góry bracia, do lotu,

do wyżyn, uniesień ducha,

pod gwiazdy, duchem wzwyż.

Patrzajcie, oto krzyż!

Bóg moich wywodów słucha.

Do góry, bracia, do góry.

Zapominajcie doli,

ściganej marą straszydeł.

Do góry, bracia, do góry,

gdzie orzeł ptak białopióry,

wolen krat, więzów, sideł,

roztoczy na nasze głowy

osłonę szeroką skrzydeł.

Za chmury, bracia, do lotu,

do wyżyn, gdzie Bóg wszechwłady,

czoła podnieście i szpady

w przysiędze za Miłość wieczną,

za wierność niebieskiej nagrody,

którą weźmiecie z zagłady

zła i niewoli, i nędzy,

w ciał wielkim zniszczeniu i skrusze,

ratując dusze, dźwigając dusze,

do góry, bracia, do góry,

gdzie orzeł ptak białopióry

Polskę na skrzydłach ponosi.

CHÓR

Polskę Bóg przez ciebie głosi!

KAZNODZIEJA

Bóg Polskę we mnie głosi!!!

CHÓR

Do góry myślą, do góry,

gdzie orzeł ptak białopióry!

Źródło: Stanisław Wyspiański, Wyzwolenie.

Ćwiczenie 5

Jakie idee głosi Kaznodzieja w powyższej scenie Wyzwolenia? Sformułuj wypowiedź pisemną na 100 słów.

Uzupełnij

Ćwiczenie 6

Porównaj przywołaną scenę z Wyzwolenia z Widzeniem Księdza Piotra z III części Dziadów Adama Mickiewicza. Sformułuj wypowiedź pisemną na 150 słów.

Uzupełnij

Ćwiczenie 7

W czym, na gruncie poetyki i treści, Wesele Wyspiańskiego różniło się od dramatów romantycznych? Sformułuj wypowiedź pisemną.

Uzupełnij

Ćwiczenie 8

Spośród czterech wieszczów narodowych wskaż tego, którego twórczość najbardziej przypomina twoim zdaniem dramaturgię Wyspiańskiego. Uzasadnij swój wybór w wypowiedzi pisemnej.

Uzupełnij

Praca domowa

Zastanów się, czy Stanisława Wyspiańskiego można nazwać wieszczem narodowym. Wypisz argumenty i kontrargumenty, a następnie skonfrontuj swoje zdanie z opiniami innych uczniów z klasy.

Dla nauczyciela

Autor: Bożena Święch

Przedmiot: język polski

Temat: Stanisław Wyspiański: spadkobierca wielkich romantyków.

Grupa docelowa: III etap edukacyjny, liceum, technikum, zakres podstawowy i rozszerzony

Podstawa programowa

Zakres podstawowy

I. Kształcenie literackie i kulturowe.

1. Czytanie utworów literackich. Uczeń:

1) rozumie podstawy periodyzacji literatury, sytuuje utwory literackie w poszczególnych okresach: starożytność, średniowiecze, renesans, barok, oświecenie, romantyzm, pozytywizm, Młoda Polska, dwudziestolecie międzywojenne, literatura wojny i okupacji, literatura lat 1945–1989 krajowa i emigracyjna, literatura po 1989 r.;

3) rozróżnia gatunki epickie, liryczne, dramatyczne i synkretyczne, w tym: gatunki poznane w szkole podstawowej oraz epos, odę, tragedię antyczną, psalm, kronikę, satyrę, sielankę, balladę, dramat romantyczny, powieść poetycką, a także odmiany powieści i dramatu, wymienia ich podstawowe cechy gatunkowe;

11) rozumie pojęcie motywu literackiego i toposu, rozpoznaje podstawowe motywy i toposy oraz dostrzega żywotność motywów biblijnych i antycznych w utworach literackich; określa ich rolę w tworzeniu znaczeń uniwersalnych;

13) porównuje utwory literackie lub ich fragmenty, dostrzega kontynuacje i nawiązania w porównywanych utworach, określa cechy wspólne i różne.

II Kształcenie językowe

2. Zróżnicowanie języka. Uczeń:

1) rozróżnia pojęcie stylu i stylizacji, rozumie ich znaczenie w tekście;

5) zna, rozumie i funkcjonalnie wykorzystuje biblizmy, mitologizmy, sentencje, przysłowia i aforyzmy obecne w polskim dziedzictwie kulturowym.

III. Tworzenie wypowiedzi.

1. Elementy retoryki.

1) formułuje tezy i argumenty w wypowiedzi ustnej i pisemnej przy użyciu odpowiednich konstrukcji składniowych.

2. Mówienie i pisanie.

4) zgodnie z normami formułuje pytania, odpowiedzi, oceny, redaguje informacje, uzasadnia, komentarze, głos w dyskusji.

Zakres rozszerzony

I. Kształcenie literackie i kulturowe.

2. Odbiór tekstów kultury. Uczeń:

3) rozpoznaje nawiązania do tradycji biblijnej i antycznej w kulturze współczesnej;

4) porównuje teksty kultury, uwzględniając różne konteksty.

Kształtowane kompetencje kluczowe

- kompetencje w zakresie rozumienia i tworzenia informacji,

- kompetencje w zakresie wielojęzyczności,

- kompetencje cyfrowe,

- kompetencje w zakresie świadomości i ekspresji kulturalnej,

- kompetencje osobiste, społeczne i w zakresie umiejętności uczenia się.

Cele operacyjne

Uczeń:

- rozpoznaje cechy dramaturgii Stanisława Wyspiańskiego;

- porównuje fragmenty dramatów Stanisława Wyspiańskiego z dramatami Adama Mickiewicza;

- analizuje sposób funkcjonowania mitów narodowych we fragmentach dramatów Stanisława Wyspiańskiego;

- utrwala wiadomości o dramatach romantycznych;

- formułuje wypowiedź argumentacyjną;

- wykorzystuje w interpretacji dramatów Stanisława Wyspiańskiego konteksty: historyczny, kulturowy, biblijny, mitologiczny.

Strategie nauczania

- konstruktywizm.

Metody i techniki nauczania

- metoda poglądowa,

- rozmowa kontrolowana,

- metoda ćwiczeń przedmiotowych,

- praca z tekstem literackim.

Formy zajęć

- praca indywidualna,

- praca w grupach,

- praca całego zespołu klasowego,

- analizowanie tekstów/porównywanie,

- samokształcenie.

Środki dydaktyczne

- komputery z głośnikami i dostępem do internetu, słuchawki,

- zasoby multimedialne zawarte w e-materiale,

- tablica interaktywna/tablica/ kartka papieru, pisak/kreda,

- karta pracy.

Przebieg zajęć

Faza wstępna

1. Nauczyciel prosi, aby uczniowie przypomnieli cechy romantycznego wieszcza.

2. Uczniowie wymieniają cechy. Przykładowo podają:

- poeta genialny,

- natchniony,

- przewidujący przyszłość,

- wizjoner,

- jasnowidz.

3. Nauczyciel wskazuje uczniom związek wykonanego ćwiczenia wstępnego z celem i tematem lekcji.

Faza realizacyjna

1. Uczniowie analizują tekst oraz grafikę wprowadzającą w e-materiale do rozważań na temat związków twórczości dramatycznej Stanisława Wyspiańskiego z dramatami romantyków i redagują pytania, na które tekst udziela odpowiedzi. Przykładowo:

- Jakie dziedziny sztuki odnajdujemy w dorobku artystycznym Stanisława Wyspiańskiego?

- Co zadecydowało o nazwaniu Stanisława Wyspiańskiego nowym wieszczem narodowym?

- Jakie były początki kariery artystycznej Stanisława Wyspiańskiego?

- W których utworach autora Wesela widoczne są inspiracje dziełami romantyków?

- Czego dotyczą podobieństwa Wyzwolenia do III części Dziadów?

2. Wybrani/chętni uczniowie odczytują zredagowane pytania, pozostali uczniowie udzielają na nie ustnych odpowiedzi.

3. Nauczyciel proponuje uczniom obejrzenie prezentacji multimedialnej zamieszczonej w e-materiale i notowanie na jego podstawie odpowiedzi na pytania:

- Do których mitów narodowych nawiązuje Stanisław Wyspiański w swoich dramatach?

- Czym jest mit narodowy?

- Jaką funkcję pełnią mity narodowe?

4. Po obejrzeniu filmu uczniowie wykonują ćwiczenia z e-materiału. Zaznaczają tytuły dramatów, w których Stanisław Wyspiański zobrazował polskie społeczeństwo, łączą tytuł dramatu z występującą w nim postacią mityczną. Sprawdzają poprawność odpowiedzi z podpowiedziami zamieszczonymi w e-materiale.

5. Uczniowie głośno odczytują fragmenty aktu I sceny 4 Wyzwolenia Stanisława Wyspiańskiego. Słuchający notują na podstawie tekstu odpowiedzi na pytania:

- Jaką wizję Boga i religii prezentuje Kaznodzieja w swoim monologu?

- Co mówi Kaznodzieja o losie narodu?

Faza podsumowująca

1. Uczniowie przygotowują dwie kartki; jedną z napisem PRAWDA, drugą z napisem FAŁSZ.

2. Nauczyciel odczytuje głośno zdania pochodzące z ćwiczenia zamieszczonego w e-materiale, może też zredagować własne, które wynikają z lekcji, i prosi uczniów o podnoszenie kartki z odpowiednim napisem. To ćwiczenie stanowi formę ewaluacji zajęć.

Zadanie domowe

Nauczyciel formułuje na podstawie e-materiału polecenie pracy domowej do wyboru:

1. Porównaj przywołaną w e-materiale scenę z Wyzwolenia Stanisława Wyspiańskiego z Widzeniem Księdza Piotra w III części Dziadów Adama Mickiewicza. Sformułuj wypowiedź pisemną zawierającą co najmniej 300 słów.

lub

2. Przeczytaj zamieszczone w e-materiale fragmenty aktu III, sceny 6–7 dramatu Akropolis i wyjaśnij, kim były postaci biblijne będące pierwowzorami bohaterów pojawiających się w zacytowanych scenach dramatu.

Materiały pomocnicze

Stanisław Wyspiański, Dramaty wybrane, t. 1–2, Warszawa 1972,

Stanisław Wyspiański, Warszawianka, Lelewel, Noc listopadowa, Wrocław 1974.

Wskazówki metodyczne opisujące różne zastosowania multimedium:

Prezentację multimedialną zamieszczoną w e-materiale proponuję wykorzystać w części realizacyjnej zajęć. Nauczyciel może też wykorzystać ją w czasie lekcji poświęconych dramaturgii Adama Mickiewicza.

Table of Contents

Wprowadzenie

Przeczytaj

Prezentacja multimedialna

Sprawdź się

Dla nauczyciela