Spis treści

Wprowadzenie

Przeczytaj

Grafika interaktywna

Sprawdź się

Dla nauczyciela

Zdjęcie przedstawia pięć dań podanych na białych, jednakowych talerzach. Od lewej do prawej są to: zupa pomidorowa z makaronem, makaron karbonara, jajko sadzone udekorowane liskiem bazylii, jasnozielona zupa krem oraz dwa croissanty.

Substancje budulcowe i energetyczne w diecie człowieka

W każdej z potraw widocznych na zdjęciu zawarte są wszystkie składniki odżywcze. Jednak pewne produkty są bardziej bogate w białka, inne mają więcej węglowodanów, a jeszcze inne obfitują w tłuszcze.

Źródło: Pixabay, domena publiczna.

Składniki odżywcze zawarte w pokarmie są wykorzystywane przez organizm w zależności od jego potrzeb. Jedne z tych związków pełnią funkcję źródła energii koniecznej do wykonywania czynności życiowych, zarówno podczas wysiłku fizycznego, jak i w trakcie snu czy odpoczynku. Inne zaś służą do budowania komórek rozwijającego się organizmu albo regeneracji zniszczonych tkanek. Ponadto niektóre substancje regulują przebieg procesów zachodzących w organizmie. Prawidłowa dieta powinna pokryć zapotrzebowanie na wszystkie te składniki: budulcowe, energetyczne, a także regulujące.

Twoje cele

- Omówisz rolę białek, węglowodanów i tłuszczów w odżywianiu człowieka.

- Przedstawisz źródła pokarmowe białek, węglowodanów i tłuszczów.

- Przeanalizujesz zawartość głównych składników pokarmowych w wybranych produktach spożywczych.

- Wykażesz zależność funkcji składników budulcowych i energetycznych od ich budowy.

Przeczytaj

Prawidłowe funkcjonowanie organizmu zależy od stałego dostarczania mu wraz z pokarmem odpowiednich składników odżywczych. Należą do nich głównie: białka, węglowodany, tłuszcze, sole mineralne i witaminy.

Białka i sole mineralne, będące substancjami budulcowymi, są niezbędne dla prawidłowego wzrostu i rozwoju organizmu oraz uczestniczą w jego regeneracji. Dzięki węglowodanom i tłuszczom organizm uzyskuje energię potrzebną do podtrzymywania procesów życiowych. Natomiast witaminy pełnią w organizmie funkcję regulującą przebieg tych procesów.

- Składniki odżywcze muszą być systematycznie dostarczane wraz z pożywieniem, ponieważ organizm sam ich nie wytwarza lub syntetyzuje je w ilościach niewystarczających do prawidłowego funkcjonowania.

Źródło: domena publiczna.

Substancje budulcowe zawarte w pokarmach

Białka, a także niektóre sole mineralne, np. sole wapnia, magnezu, fosforu czy żelaza, są budulcem dla komórek i tkanek.

Białka

Same białka stanowią ok. 20% masy ciała człowieka. Dostarczone z pokarmem zostają rozłożone w przewodzie pokarmowym na aminokwasy, z których następnie organizm syntetyzuje własne białka. W razie niedoboru pożywienia białka służą jako materiał energetyczny, dostarczając z 1 g ok. 17,2 kJ (4,2 kcal) energii.

Białka pełnią w organizmie wiele ważnych funkcji:

- regulują przebieg różnych reakcji zachodzących w narządach – jako białka enzymatyczne (np. pepsyna) oraz hormony (np. hormon wzrostu);

- uczestniczą w reakcjach odpornościowych jako przeciwciała;

- zapewniają transport substancji między środowiskiem a organizmem oraz w obrębie organizmu (np. hemoglobina);

- biorą udział w utrzymaniu bilansu wodnego organizmu, regulując zawartość płynów w układzie krążenia i przestrzeniach międzykomórkowych.

Wartość odżywcza białek zależy od ich składu aminokwasowego. Organizm człowieka nie wytwarza ośmiu aminokwasów, które muszą być dostarczane z pokarmem – są to tzw. aminokwasy egzogenne (inaczej: niezbędne). Niektóre aminokwasy są wytwarzane w organizmie, ale w szczególnych warunkach ich synteza jest niewystarczająca, np. podczas szybkiego wzrostu u dzieci i młodzieży lub choroby – ten rodzaj aminokwasów nazywa się względnie egzogennymi (inaczej: warunkowo niezbędnymi). Pozostałe aminokwasy są syntetyzowane w organizmie w ilościach wystarczających, dlatego określa się je aminokwasami endogennymi.

Aminokwasy niezbędne do syntezy białek ustrojowych człowieka

Aminokwasy egzogenne

(niezbędne)

Aminokwasy względnie egzogenne

(warunkowo niezbędne)

Aminokwasy endogenne

Fenyloalanina

Izoleucyna

Leucyna

Lizyna

Metionina

Treonina

Tryptofan

Walina

Arginina*

Histydyna*

Seryna*

Alanina

Glicyna

Kwas asparaginowy (asparagina)

Kwas glutaminowy (glutamina)

Prolina

Cysteina**

Tyrozyna**

* Aminokwasy produkowane w organizmie człowieka, ale w ilościach niewystarczających, zwłaszcza w okresie rozwoju lub podczas choroby.

** Aminokwasy wytwarzane przez organizm człowieka z innych aminokwasów w przypadku niedoboru.

Indeks górny Źródło: Stanisław Berger i in., Żywienie człowieka, t. 1: Podstawy nauki o żywieniu, red. nauk. Jan Gawęcki, Warszawa 2012. Indeks górny koniecŹródło: Stanisław Berger i in., Żywienie człowieka, t. 1: Podstawy nauki o żywieniu, red. nauk. Jan Gawęcki, Warszawa 2012.

Dla organizmu człowieka szczególnie cennymi białkami zawartymi w produktach spożywczych są te zawierające aminokwasy egzogenne. Wskazane jest jednak również uzupełnianie wraz z pokarmem aminokwasów endogennych.

Białka znajdują się w większości pokarmów, jednak ich jakość w poszczególnych produktach jest różna i zależy od:

- zawartości aminokwasów egzogennych i endogennych;

- wzajemnych proporcji poszczególnych aminokwasów, które powinny być zbliżone do proporcji w białkach ustrojowych;

- strawności produktów białkowych.

Zawartość białka w pokarmie

Białka pełnowartościowe

– Zawierają wszystkie aminokwasy egzogenne we właściwych proporcjach.

− Charakteryzują się dużą wartością biologiczną, umożliwiającą wytwarzanie wszystkich niezbędnych białek ustroju człowieka.

− Ich źródłem są produkty pochodzenia zwierzęcego, np. jaja, mleko i jego przetwory oraz mięso.

- Białka niepełnowartościowe

− Nie zawierają wszystkich niezbędnych aminokwasów.

− Ich źródłem są produkty pochodzenia roślinnego, takie jak warzywa, nasiona zbóż (żyto, pszenica, jęczmień, owies) i roślin strączkowych (soja, fasola, bób, groch, ciecierzyca).

Źródło: domena publiczna.

Organizm człowieka nie magazynuje białka, dlatego powinno się je dostarczać codziennie z pożywieniem. Zapotrzebowanie dorosłego człowieka na białko wynosi ok. 1 g na 1 kg masy ciała na dobę. Niedobór pełnowartościowego białka w pożywieniu dzieci i młodzieży grozi zahamowaniem wzrostu i spadkiem odporności. U dorosłych niedobory białka powodują obniżenie sprawności fizycznej i psychicznej, są również przyczyną zaburzeń immunologicznych. Natomiast nadmiar białka w pożywieniu prowadzi do zaburzeń żołądkowych i nadmiernego obciążenia pracy wątroby oraz nerek.

Substancje energetyczne zawarte w pokarmach

Źródłem energii dla człowieka są głównie węglowodany i tłuszcze.

Węglowodany (cukry, sacharydy)

Węglowodany pokrywają ok. 70% dziennego zapotrzebowania energetycznego, stanowiąc źródło łatwo przyswajalnej energii. Z 1 g tych związków organizm może uzyskać 17,2 kJ (4,2 kcal) energii (podobnie jak z białek). Jako materiał energetyczny i zapasowy cukry są dostępne w organizmie w różnej formie:

- glukoza – jest dostarczana do tkanek; stanowi bezpośrednie źródło energii uzyskiwanej w procesie utleniana do COIndeks dolny 22 i HIndeks dolny 22O;

- glikogen – jest magazynowany w mięśniach i wątrobie jako zapasowe źródło energii.

Większość węglowodanów zawartych w pożywieniu to tzw. węglowodany przyswajalne, czyli trawione i rozkładane na cukry proste, które mogą zostać wchłonięte i wykorzystane przez organizm. Węglowodany nieprzyswajalne nie ulegają trawieniu i nie dostarczają substancji odżywczych, jednak również pełnią ważne funkcje w organizmie – jako tzw. błonnik pokarmowy regulują procesy zachodzące w przewodzie pokarmowym.

Węglowodany przyswajalne

Węglowodany nieprzyswajalne

Cukry proste

Dwucukry

Wielocukry

glukoza i fruktoza

sacharoza

skrobia

glikogen

celuloza i inne składniki ścian

komórkowych roślin

zawarte w owocach, warzywach, mleku, miodzie,

a także w słodyczach

wytwarzana z buraków cukrowych lub trzciny cukrowej,

potocznie nazywana cukrem, jest wykorzystywana do

słodzenia napojów i potraw

składnik kasz, mąk, makaronów, pieczywa i

ziemniaków, jest głównym

węglowodanem w diecie człowieka

występuje głównie w mięśniach i wątrobie zwierząt

tworzą błonnik pokarmowy;

bogatym źródłem błonnika są warzywa, owoce i

produkty pełnoziarniste

Rola błonnika pokarmowego

- Usprawnia przesuwanie się treści pokarmowej w przewodzie pokarmowym.

- Ułatwia usuwanie niestrawionych resztek pokarmu i substancji szkodliwych.

- Pęczniejąc, zwiększa objętość treści pokarmowej, co wpływa na szybsze zaspokojenie głodu i powoduje dłuższe odczuwanie sytości.

- Wiąże kwasy żółciowe i cholesterol, które nie ulegają wchłanianiu. Dzięki temu przyczynia się do zwiększenia wydalania kwasów żółciowych wraz z kałem i obniżenia stężenia cholesterolu we krwi.

- Obniża poposiłkowe stężenie glukozy we krwi.

- Ogranicza wchłanianie substancji toksycznych zawartych w pożywieniu, np. metali ciężkich (ołów, kadm, rtęć).

- Jest pożywką dla mikroflory jelitowej.

Tłuszcze (lipidy)

Tłuszcze zawarte w pokarmie są zróżnicowaną grupą związków, z których organizm człowieka może czerpać: triacyloglicerole (dawna nazwa to „triglicerydy”), wolne kwasy tłuszczowe, cholesterol oraz fosfolipidy.

Związki te stanowią skoncentrowane źródło energii dla tkanek i narządów – dostarczają jej dwukrotnie więcej niż takie same ilości węglowodanów czy białek: z 1 g tłuszczu można uzyskać 39,4 kJ (9,4 kcal) energii. W postaci tkanki tłuszczowej są główną formą magazynowania energii w organizmie człowieka.

Oprócz funkcji energetycznej tłuszcze spełniają w organizmie człowieka wiele innych ważnych zadań:

- stanowią budulec błon komórkowych (fosfolipidy, cholesterol);

- biorą udział w syntezie niektórych hormonów tkankowych, np. prostaglandyn;

- stanowią źródło – lub są nośnikiem – wielu substancji biologicznie czynnych, np. witamin A, D, E i K;

- są źródłem niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych (NNKT);

- tworzą tkankę tłuszczową, która jest źródłem materiału zapasowego oraz pełni funkcję osłony mechanicznej, a także termoizolacyjnej, chroniąc organizm przed wychłodzeniem;

- gromadząc się wokół narządów, stabilizują ich położenie wewnątrz ciała.

Podczas trawienia tłuszcze rozkładane są na glicerol i kwasy tłuszczowe. Ze względu na budowę chemiczną kwasów tłuszczowych wyróżnia się tłuszcze nasycone, mające pojedyncze wiązania we wszystkich łańcuchach węglowodorowych (wiązania nasycone), oraz tłuszcze nienasycone, zawierające w łańcuchach węglowodorowych wiązania podwójne (wiązania nienasycone).

Tłuszcze nasycone

Tłuszcze nasycone dostarczane z pożywieniem są niezbędne do budowy błon komórkowych, syntezy hormonów sterydowych czy przyswajania witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (A, D, E, K). Jednak długotrwała dieta o dużej zawartości tłuszczów nasyconych podnosi poziom cholesterolu LDL, co zwiększa ryzyko choroby niedokrwiennej serca, jak również sprzyja otyłości i nowotworom jelita grubego.

Ciekawostka

Smalec jest tłuszczem, który powstaje w wyniku topienia tkanek zwierząt, np. świni, kaczki czy gęsi.

Źródło: Pixabay, domena publiczna.

Smalec dotychczas uważany był za tłuszcz, którego należy unikać ze względu na dużą zawartość nasyconych kwasów tłuszczowych i cholesterolu. W rzeczywistości smalec zawiera tylko 39% kwasów tłuszczowych, z czego 35% to kwas stearynowy, obniżający poziom cholesterolu. W składzie smalcu znajdują się m.in. nienasycony kwas linolowy z grupy kwasów NNKT, działający przeciwzapalnie, oraz wiele kwasów jednonienasyconych, a wśród nich kwas oleinowy, występujący również w polecanej przez dietetyków oliwie. Smalec nie wpływa znacząco na zwiększenie poziomu cholesterolu: w 100 g tego produktu znajduje się tylko ok. 90 mg cholesterolu, podczas gdy w maśle jest go ponad dwa razy więcej.

Tłuszcze nienasycone

Wśród tłuszczów nienasyconych wyróżnia się niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe (NNKT) z rodziny omega-3 (kwas linolenowy) i omega-6 (kwas linolowy i kwas arachidonowy), zwyczajowo nazywane witaminą F. Organizm człowieka nie potrafi sam ich wytwarzać, dlatego muszą być dostarczane z pokarmem. Pełnią one w organizmie istotne funkcje:

- stanowią ważny element strukturalny fosfolipidów błon komórkowych;

- biorą udział w metabolizmie cholesterolu, np. kwas linolowy zmniejsza jego stężenie we frakcji lipoprotein LDL, powodujących miażdżycę;

- dieta bogata w NNKT zapewnia także odpowiednie spożycie witaminy E, która zapobiega niektórym nowotworom;

- poprawiają funkcjonowanie ośrodkowego układu nerwowego, wspomagając procesy uczenia się i zapamiętywania.

Pokarmy bogate w kwasy tłuszczowe

Tłuszcze występują zarówno w pokarmach pochodzenia roślinnego, jak i zwierzęcego. O ich wartości odżywczej decyduje zawartość kwasów tłuszczowych – oba rodzaje są konieczne do prawidłowego rozwoju organizmu, jednak powinny być spożywane w odpowiednich proporcjach, czyli tłuszcze zwierzęce nie powinny stanowić więcej niż 10% całkowitej ilości spożywanego tłuszczu.

W tłuszczach zwierzęcych znajdują się głównie nasycone kwasy tłuszczowe, natomiast w tłuszczach roślinnych przeważają nienasycone kwasy tłuszczowe.

Źródło: domena publiczna.

Słownik

aminokwasy egzogenne

aminokwasy, których organizm nie syntetyzuje samodzielnie, dlatego muszą być systematycznie przyjmowane wraz z pożywieniem

aminokwasy endogenne

aminokwasy, które organizm samodzielnie syntetyzuje

bilans wodny organizmu

stosunek wody pobranej przez organizm do oddanej do otoczenia

błonnik pokarmowy

włókno pokarmowe; chemicznie niejednorodne substancje pochodzenia roślinnego, oporne na działanie enzymów trawiennych człowieka; mieszanina substancji o charakterze polisacharydowym (celuloza, hemicelulozy, pektyny, gumy, śluzy) i niepolisacharydowym (ligniny, kutyny); spożywanie błonnika ma znaczenie dla funkcjonowania przewodu pokarmowego

cholesterol

organiczny związek chemiczny z grupy steroli; syntetyzowany w organizmie człowieka i zwierząt; jego pochodne występują w błonie każdej komórki zwierzęcej, działając na nią stabilizująco; stanowi materiał wyjściowy do syntezy steroidów, np. kwasów żółciowych, hormonów kory nadnerczy i hormonów płciowych, a także witamin z grupy D; jest składnikiem otoczki mielinowej w tkance nerwowej

cholesterol LDL

frakcja cholesterolu o niekorzystnym działaniu; odpowiedzialna za transport cholesterolu z wątroby do tkanek; jego wysoki poziom we krwi należy do czynników ryzyka choroby niedokrwiennej serca, zawału serca oraz udaru mózgu

fosfolipidy

grupa organicznych związków chemicznych z grupy lipidów, które stanowią podstawowy składnik budowy błony komórkowej

kwasy omega-3

niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe (NNKT), których ostatnie wiązanie podwójne w łańcuchu węglowym znajduje się przy trzecim od końca atomie węgla; należą do nich wielonienasycone kwasy tłuszczowe, np. kwas αalfa-linolenowy (ALA), kwas eikozapentaenowy (EPA) i kwas dokozaheksaenowy; pełnią istotne funkcje w organizmie człowieka

kwasy omega-6

niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe (NNKT), których ostatnie wiązanie podwójne w łańcuchu węglowym znajduje się przy szóstym od końca atomie węgla; należą do nich wielonienasycone kwasy tłuszczowe, np. kwas linolowy (LA), kwas γgamma-linolenowy (GLA), kwas arachidonowy (AA, ARA)

kwasy żółciowe

organiczne kwasy syntetyzowane w wątrobie; są końcowymi produktami rozkładu wewnątrzustrojowego cholesterolu

Grafika interaktywna

Slajd 1 z 16

Ilustracja interaktywna 1. Filiżanka zielonej herbaty – 115 g

Wartość energetyczna 0,0 kcal

Białko 0,0 g

Tłuszcz 0,0 g

Węglowodany 0,0 g

Filiżanka zielonej herbaty

Źródło: Pixabay, domena publiczna.

Przejdź do następnego slajdu

Polecenie 1

Spośród podanych dań i produktów spożywczych wybierz dwa o największej zawartości białka. Zastanów się, czy białka obecne w tych posiłkach to białka pełnowartościowe czy niepełnowartościowe, i określ, na czym polega różnica pomiędzy nimi.

Polecenie 2

Wskaż, które dwa przedstawione dania lub produkty spożywcze mają największą zawartość tłuszczów. Zastanów się, z czego wynika taka ilość tłuszczu w wybranym posiłku, oraz wyjaśnij, czy duża jego zawartość w pokarmie czyni go niezdrowym. Odpowiedź uzasadnij, uwzględniając rolę tego składnika w diecie człowieka.

Polecenie 3

Dokonaj analizy danych przedstawionych na grafikach, a następnie sformułuj dwa pytania dotyczące substancji budulcowych i energetycznych zawartych w pokarmach.

Sprawdź się

Pokaż ćwiczenia:

Ćwiczenie 1

Wskaż te stwierdzenia, które opisują funkcje pełnione przez tłuszcze w organizmie człowieka.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- Rozpuszczalnik dla witamin A, D, E i K

- Składnik enzymów trawiennych

- Źródło kwasów omega-3 i omega-6

- Udział w reakcjach odpornościowych

- Najlepiej dostępne źródło energii

- Najbardziej skoncentrowane źródło energii

Ćwiczenie 2

Wskaż posiłek, który zawiera wyłącznie białka pełnowartościowe.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Makaron z brokułami i jajkiem

- Gulasz wołowy z kaszą gryczaną

- Jajecznica ze szczypiorkiem

- Twarożek ze śmietaną

Ćwiczenie 3

Pogrupuj podane produkty spożywcze w zależności od substancji odżywczej, która w nich dominuje.

Białka

Tłuszcze

Węglowodany

Przenieś element.margaryna roślinna

Przenieś element.wątróbka drobiowa

Przenieś element.maślanka

Przenieś element.majonez

Przenieś element.smalec gęsi

Przenieś element.awokado

Przenieś element.brokuły

Przenieś element.spaghetti

Przenieś element.mozzarella

Przenieś element.olej z orzechów włoskich

Przenieś element.groszek zielony

Przenieś element.mleko kozie

Przenieś element.jaja przepiórki

Przenieś element.płatki owsiane

Przenieś element.mąka orkiszowa

Ćwiczenie 4

Wskaż wszystkie prawidłowe zdania dotyczące glukozy.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- Glukoza jest zamieniana w tłuszcz (triacyloglicerole) w wątrobie.

- Glukoza jest magazynowana w postaci glikogenu w mięśniach i wątrobie.

- Glukoza jest trudno dostępnym źródłem energii.

- Glukoza bierze udział w reakcjach odpornościowych organizmu.

- Glukoza jest wykorzystywana jako źródło energii uzyskiwanej w procesie oddychania wewnątrzkomórkowego, zachodzącego w mitochondriach komórek ciała.

Ćwiczenie 5

Prawda

Fałsz

Większość węglowodanów zawartych w pożywieniu to tzw. węglowodany przyswajalne.

Białka stanowią ok. 20% masy ciała człowieka.

Organizm człowieka magazynuje białka.

Węglowodany przyswajalne funkcjonują w organizmie – jako tzw. błonnik pokarmowy, który reguluje procesy zachodzące w przewodzie pokarmowym.

Ćwiczenie 6

Określ kryterium, według którego białka są dzielone na pełnowartościowe i niepełnowartościowe. Podaj przykład produktu, który jest źródłem białka niepełnowartościowego.

Ćwiczenie 7

Na pewnych etapach życia w ciągu jednego roku masa dziecka zwiększa się o 4−5 kg, a wzrost niekiedy nawet o 10 cm lub więcej.

Podaj nazwę składnika pokarmowego, który wpływa bezpośrednio na rozwój i wzrost organizmu. Opisz skutki, jakie mogą wystąpić, jeśli w okresie intensywnego rozwoju organizm nie otrzyma odpowiedniej ilości tego składnika.

Ćwiczenie 8

Tłuszcz postrzegany jest jako „najgorszy” spośród wszystkich składników żywności. Przypisuje mu się odpowiedzialność za rozwój wielu chorób, w tym otyłości, cukrzycy typu 2 i nowotworzenia. Ponieważ tłuszcze z pokarmu wpływają na stężenie cholesterolu we krwi, więc tym samym mają również wpływ na rozwój chorób układu krążenia.

Oceń na podstawie powyższego tekstu, czy uprawniony jest następujący wniosek: „Tłuszcze powinny być eliminowane z pożywienia człowieka”. Uzasadnij swoje zdanie.

Ćwiczenie 9

W badaniach naukowych obserwowano wpływ spożycia błonnika na ryzyko wystąpienia chorób układu sercowo-naczyniowego. W trakcie obserwacji, trwającej 10 lat, przebadano ok. 100 tys. mężczyzn i 245 tys. kobiet. Zauważono, że zwiększenie spożycia błonnika w każdej z badanych grup o 10 g dziennie skutkuje obniżeniem o 14% ryzyka rozwoju chorób serca, a także redukuje o 27% ryzyko zgonu z powodu chorób wieńcowych. Udowodniono tym samym, że wzrost spożycia włókna pokarmowego jest odwrotnie proporcjonalny do liczby zgonów spowodowanych chorobami układu krążenia.

Indeks górny Na podstawie: Maciej Bienkiewicz, Ewa Bator, Monika Bronkowska, Błonnik pokarmowy i jego znaczenie w profilaktyce zdrowotnej, „Problemy Higieny i Epidemiologii” 2015, nr 96(1), s. 57–63. Indeks górny koniecNa podstawie: Maciej Bienkiewicz, Ewa Bator, Monika Bronkowska, Błonnik pokarmowy i jego znaczenie w profilaktyce zdrowotnej, „Problemy Higieny i Epidemiologii” 2015, nr 96(1), s. 57–63.

Wskaż fragment tekstu, który spełnia kryteria problemu badawczego, oraz fragment, który jest wnioskiem wynikającym z badania.

Dla nauczyciela

Autor: Anna Juwan

Przedmiot: Biologia

Temat: Substancje budulcowe i energetyczne w diecie człowieka

Grupa docelowa: uczniowie III etapu edukacyjnego – kształcenie w zakresie podstawowym i rozszerzonym

Podstawa programowa:

Zakres podstawowy

Treści nauczania – wymagania szczegółowe

V. Budowa i fizjologia człowieka.

2. Odżywianie się. Uczeń:

1) przedstawia rolę nieorganicznych i organicznych składników pokarmowych w odżywianiu, w szczególności białek pełnowartościowych i niepełnowartościowych, NNKT, błonnika, witamin;

Zakres rozszerzony

Treści nauczania – wymagania szczegółowe

XI. Funkcjonowanie zwierząt.

2. Porównanie poszczególnych czynności życiowych zwierząt, z uwzględnieniem struktur odpowiedzialnych za ich przeprowadzanie.

1) Odżywianie się. Uczeń:

c) przedstawia rolę nieorganicznych i organicznych składników pokarmowych w odżywianiu człowieka, w szczególności białek pełnowartościowych i niepełnowartościowych, NNKT, błonnika, witamin,

Kształtowane kompetencje kluczowe:

- kompetencje obywatelskie;

- kompetencje cyfrowe;

- kompetencje osobiste, społeczne i w zakresie umiejętności uczenia się;

- kompetencje matematyczne oraz kompetencje w zakresie nauk przyrodniczych, technologii i inżynierii.

Cele operacyjne (językiem ucznia):

- Omówisz rolę białek, węglowodanów i tłuszczów w odżywianiu człowieka.

- Przedstawisz źródła pokarmowe białek, węglowodanów i tłuszczów.

- Przeanalizujesz zawartość głównych składników pokarmowych w wybranych produktach spożywczych.

- Wykażesz zależność funkcji składników budulcowych i energetycznych od ich budowy.

Strategie nauczania:

- konstruktywizm;

- konektywizm.

Metody i techniki nauczania:

- odwrócona klasa;

- z użyciem komputera;

- rozmowa kierowana;

- ćwiczenia interaktywne;

- prezentacja;

- analiza grafiki interaktywnej;

- mapa pojęć.

Formy pracy:

- praca indywidualna;

- praca w parach;

- praca w grupach;

- praca całego zespołu klasowego.

Środki dydaktyczne:

- komputery z głośnikami, słuchawkami i dostępem do internetu;

- zasoby multimedialne zawarte w e-materiale;

- tablica interaktywna/tablica, pisak/kreda;

- arkusze papieru, flamastry.

Przed lekcją:

1. Uczniowie zapoznają się z treściami w sekcji „Przeczytaj”.

2. Nauczyciel dzieli klasę na trzy grupy. Każdy zespół otrzymuje zagadnienia do opracowania:

– grupa I – rola białek w odżywianiu człowieka i ich źródła pokarmowe oraz związek funkcji białek z ich budową;

– grupa II – rola węglowodanów w odżywianiu człowieka i ich źródła pokarmowe oraz związek funkcji węglowodanów z ich budową;

– grupa III – rola tłuszczów w odżywianiu człowieka i ich źródła pokarmowe oraz związek funkcji tłuszczów z ich budową.

Uczniowie wyszukują informacje oraz przynoszą materiały, które wykorzystają podczas tworzenia prezentacji oraz mapy myśli.

Przebieg lekcji

Faza wstępna:

1. Nauczyciel wyświetla na tablicy temat lekcji oraz cele zajęć, omawiając lub ustalając razem z uczniami kryteria sukcesu.

2. Wprowadzenie do tematu. Nauczyciel prowadzi pogadankę, zadając pytania:

– Jaką rolę odgrywają podstawowe składniki odżywcze w organizmie człowieka?

– Czy wszystkie produkty spożywcze zawierają taką samą ilość poszczególnych składników odżywczych?

– Od czego zależy zapotrzebowanie człowieka na poszczególne składniki pokarmowe?

– Które ze składników powinny dominować w diecie młodego człowieka?

Faza realizacyjna:

1. Prezentacje uczniów. Część właściwa lekcji zaczyna się od prezentacji i omówienia przez grupy materiałów przygotowanych w domu. Pozostali uczniowie zadają pytania prezentującym oraz uzupełniają informacje.

2. Mapa pojęć. Uczniowie, pracując w parach, tworzą mapy pojęć związane z tematem lekcji i na podstawie treści z sekcji „Przeczytaj”.

3. Praca z multimedium („Grafika interaktywna”). Nauczyciel wyświetla grafikę interaktywną i wspólnie z uczniami dokonuje jej analizy. Prosi podopiecznych, by pracując w parach, wykonali polecenia od 1 do 3 (w których mają za zadanie przeanalizować zawartość głównych składników pokarmowych w wybranych produktach spożywczych). Następnie uczniowie konsultują swoje rozwiązania z inną, najbliżej siedzącą parą.

Faza podsumowująca:

1. Uczniowie wykonują ćwiczenie nr 3 (w którym mają za zadanie pogrupować podane produkty spożywcze w zależności od substancji odżywczej, która w nich dominuje) z sekcji „Sprawdź się”. Chętne osoby prezentują swoją odpowiedź.

2. Nauczyciel prosi uczniów o rozwinięcie zdań: „Dziś nauczyłem/nauczyłam się…”, „Zrozumiałem/zrozumiałam, że…”, „Zaskoczyło mnie…”, „Dowiedziałem/dowiedziałam się...”.

Praca domowa:

1. Wykonaj ćwiczenia od 4 do 8 z sekcji „Sprawdź się”.

Materiały pomocnicze:

- Neil A. Campbell i in., „Biologia Campbella”, tłum. K. Stobrawa i in., Rebis, Poznań 2019.

Dodatkowe wskazówki metodyczne:

- Nauczyciel może wykorzystać medium zamieszczone w sekcji „Grafika interaktywna” do podsumowania lekcji.

Table of Contents

Wprowadzenie

Przeczytaj

Grafika interaktywna

Sprawdź się

Dla nauczyciela