Spis treści

Miłosne zatracenie

Taniec Salome

Źródło: Maurycy Gottlieb, Benozzo Gozzolim, domena publiczna.

Kobieta fatalna (fr. femme fatale) – piękna uwodzicielka, doprowadzająca mężczyzn

do zguby, to postać niebywale popularna w literaturze i sztuce przełomu XIX i XX wieku. Twórcy, zafascynowani jej urokiem, często szukali inspiracji w Biblii, aby na nowo przedstawić losy kobiet ukazanych w Piśmie Świętym - Ewy, Dalili, Judyty czy Salome. To właśnie ta ostatnia stała się niekwestionowaną muzą artystów, którzy

pod jej wpływem snuli refleksje nad naturą miłości, zła, ludzkich namiętności i słabości.

Już wiesz

1) Przeczytaj fragment Ewangelii wg św. Marka (6,17-29), dotyczący dziejów męczeńskiej śmierci Jana Chrzciciela.

Uzupełnij

2) Przeczytaj dramat Oscara Wilde'a zatytułowany Salome.

Uzupełnij

Salome

Taniec Salome

Źródło: Maurycy Gottlieb, Benozzo Gozzolim, domena publiczna.

Ćwiczenie 1.1

Streść historię, którą przeczytałeś w Ewangelii wg św. Marka.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 1.2

Omów, jak przedstawiono Salome, a jak – Jana Chrzciciela.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 1.3

Wyjaśnij, kto jest najważniejszą postacią w tej opowieści. Dlaczego?

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Polecenie 1.1

Zapoznaj się z treścią obrazu Taniec Salome autorstwa renesansowego malarza Benozza Gozzolego.

Uzupełnij

Ćwiczenie 2

Umieść na obrazie imiona postaci obecnych na uczcie Heroda Antypasa.

Umieść na obrazie imiona postaci obecnych na uczcie Heroda Antypasa.

UsunSalome     UsunHerodiada     UsunJan Chrzciciel     UsunSalome     UsunHerod

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Polecenie 2.1

Określ, co w dziele Benozza szczególnie zwróciło twoją uwagę.

Uzupełnij

Ćwiczenie 3.1

Oceń, czy obraz włoskiego artysty jest wierny przekazowi biblijnemu.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 3.2

Opisz postać i zachowanie Salome.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 4

Zapoznaj się z treścią namalowanego w 1906 roku obrazu Franza von Stucka Salome. Wyjaśnij, co zmieniło się w przedstawieniu tytułowej bohaterki.

Salome

Źródło: a. nn., Franz von Stuck, licencja: CC BY 3.0.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Polecenie 3

Stwórz na nowo i napisz historię z Ewangelii wg św. Marka, inspirując się wizerunkiem córki Herodiady z obrazu Franza von Stucka.

Uzupełnij

Salome Jana Kasprowicza

Salome (1899) to utwór wchodzący w skład Hymnów Jana Kasprowicza. Poeta inspirował się biblijnym wątkiem męczeńskiej śmierci Jana Chrzciciela także w poemacie Chrystus (1890) oraz w dramacie Uczta Herodiady (1905).

Motyw Salome w literaturze światowej był też tematem cyklu jego wykładów wygłaszanych na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie.

Jan Kasprowicz

Salome (fragmenty)

O przyjdź!

O boski przyjdź proroku!

Salome ciebie woła z płomieniami w oku!

Na tę słoneczną miłości polanę,

pomiędzy żądz rozkwitłe czarodziejskie zioła

Salome cię woła!

O przyjdź!…

Salome, kłęby włosów rozwiawszy miedziane,

niby wieków pożaru krwawiące się łuny,

w złocistej harfy uderzyła struny

i śpiewa…

O przyjdź!…

O przyjdź, proroku blady!

Ogień żywy obleje twe liliowe skronie,

Ogień żywy na licuć przygasłym zapłonie

od mych gorących warg!

[…]

W królewskiej komnacie

kazałam służebnicom rozesłać kobierce,

utkane z miękkiej wełny owiec z Galaadu;

majestat ciężkich kotar otula me łoże,

moje łabędzie puchy!…

Ach! jak się trwożę!

[…]

Kazałam się namaścić maściami wonnemi,

a uśmiech ubezwładniał me rozwarte usta

w przeczuciu nieznanej pieszczoty,

gdy Jezabel, ta płocha, ta dziewczyna pusta,

namaszczająca me łono

i mleczną szyję mą,

szeptała mi do duszy, żem ja winne grono,

najwyborniejsze z gron!

[…]

Ach! przyjdź!…

Na oceany

niewyczerpanych żądz

rzuć swoich żagli płótna

i płyń!…

Ach! przyjdź!…

[…]

Jak twe źrenice, choć umarłe, płoną!

O ty kochanku mój!

O mój jedyny kochanku!

Rozpalę w alabastrach kosztowne oleje,

otoczę światłościami jedwabniste łoże,

z nocy dzień biały stworzę!

Niech tych światłości zdrój

oblewa naszą miłość, by lśniła jak zorze

konającego dnia!…

[…]

[…] O słodki, o wybrany, o jeden jedyny,

o na złocistej położony misie

w czerwieni krwi najdroższej, krwi najkosztowniejszej!

Któż mnie, kochanku,

o srebrnym budzi poranku,

że mogę twoje blade rozcałować lice,

że mogę wyczesywać z włosów krew zakrzepłą?!

Że mogę tą źrenicą, z rozkoszy oślepłą,

spoglądać w twe źrenice –

jak twe źrenice, choć umarłe, płoną!

Że mogę twe powieki rozwierać palcami,

tą ręką, którą krew twa przekosztowna plami,

i patrzeć w twoje źrenice –

jak twe źrenice, choć umarłe, płoną!

Jak one płoną ogromnie!

O moje wy służebne! przyjaciółki moje!

Na oścież otwierajcie pałacu podwoje!

Rozsuńcie nad posłaniem oponę czerwoną!

Kochanek zbliża się do mnie!

Uderzcie w lutnie i harfy!

Zatańczcie! niech radosny korowód się złoży!

Przy mnie kochanek mój!

Przy mnie jest prorok boży!

W tym wirze,

w którym ach! wszystek świat wiruje ze mną,

krew cieknie z misy, cieknie strugą ciemną!

[…]

A ty, o królu Herodzie,

życia i śmierci barbarzyński królu:

w taniec przed tobą pójdzie wstyd dziewiczy,

tylko mi pozwól wziąć

głowę bożego proroka!…

A wy, służebne! przyjaciółki moje!

Słuchajcie dźwięków mej harfy!

Zedrzyjcie ze mnie te szarfy!

niech padnie ta droga powłoka,

niech barbarzyński król życia i śmierci

moim się ciałem upije!

Niech go powali ten taniec

zapamiętałych żywiołów!

Niech wie, że chociam z popiołów

i popiołami żyję,

przy mnie jest prorok boży,

przy mnie kochanek mój!

[…]

Miso wybrana! o miso ty złota!

wieczysta struno mej harfy!…

Ach przyjdź, proroku, przyjdź!…

[…]

Źródło: Jan Kasprowicz, Salome (fragmenty), [w:] tegoż, Wybór poezji, Wrocław 1973, s. 167–168.

Ćwiczenie 5.1

Opisz sytuację, w której znajduje się bohaterka tekstu.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 5.2

Określ, co niezwykłego dostrzegasz w zachowaniu Salome.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 5.3

Opisz wygląd Salome i Jana Chrzciciela.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 6

Wyjaśnij, na czym polega i jak została wyrażona tęsknota w wierszu.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 7

Przeanalizuj wszystkie epitety w tekście. Oceń ich poetyckie znaczenie i funkcjonalność w mówieniu o miłości.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 8

Udowodnij, że poetycki obraz w cytowanym fragmencie wiersza łączy się z secesyjnym obrazowaniem.

“O przyjdź!

O boski przyjdź proroku!

Salome ciebie woła z płomieniami w oku!

Na tę słoneczną miłości polanę,

pomiędzy żądz rozkwitłe czarodziejskie zioła

Salome cię woła!

O przyjdź!…

Salome, kłęby włosów rozwiawszy miedziane,

niby wieków pożaru krwawiące się łuny,

w złocistej harfy uderzyła struny

i śpiewa…

O przyjdź!…

O przyjdź, proroku blady!

Ogień żywy obleje twe liliowe skronie,

Ogień żywy na licuć przygasłym zapłonie

od mych gorących warg!”

Źródło: Jan Kasprowicz, Salome (fragmenty), [w:] tegoż, Wybór poezji, Wrocław 1973, s. 167–168.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 9

Przyporządkuj określenia do właściwej postaci.

SALOME

JAN CHRZCICIEL

Przenieś element.krew we włosach

Przenieś element.gorące wargi

Przenieś element.płomienie w oku

Przenieś element.liliowe skronie

Przenieś element.miedziane włosy

Przenieś element.blada twarz

Przenieś element.mleczna szyja

Przenieś element.umarłe źrenice

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 10.1

Nazwij i scharakteryzuj emocje, jakie rządzą córką Herodiady.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 10.2

Wyjaśnij, w jakich relacjach Salome pozostaje z Janem Chrzcicielem. Dlaczego?

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 10.3

Porównaj utwór Jana Kasprowicza z tekstem biblijnym. Jaką ewolucję literacką przeszła pasierbica Heroda Antypasa?

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Polecenie 4.1

Nazwij emocje, jakie wywołuje w tobie ten utwór.

Uzupełnij

Ćwiczenie 10.4

Scharakteryzuj wiersz pod względem zastosowanych środków stylistycznych. Nazwij je, określ, jaką pełnią funkcję i podaj przykłady.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

I wiem, że dłonie krew mi Twoja splami

Kazimiera Zawistowska

Źródło: Julo, domena publiczna.

Kazimiera Zawistowska

1870 – 1902

– poetka młodopolska. Zajmowała się tłumaczeniem wierszy francuskich i belgijskich symbolistów, między innymi Charles’a Baudelaire’a czy Maurice’a Maeterlincka. Publikowała, bez większego uznania, w czasopismach literackich. Tematem jej wierszy bardzo często była nieszczęśliwa miłość. To dramatyczne uczucie stało się prawdopodobnie przyczyną samobójczej śmierci poetki. Zawistowska podobno strzeliła sobie prosto w serce.

Kazimiera Zawistowska

Herodiada

Czy wiesz co rozkosz? Czy Cię nie poruszy

Szept bladych kwiatów w takie noce parne?

Pójdź!.. ja Ci włosy me rozplotę czarne,

Wężem pożądań wejdę do Twej duszy!

Płomiennym szeptem odemknę Twe uszy,

Podam Ci usta drżące i ofiarne,

I ust Tych ogniem ciało Twe ogarnę

Aż pieszczot moich fala Cię ogłuszy!...

Pójdź!... ja rozkoszą śćmię Tobie Jehowę...

Zapomnisz, twarzą padłszy na me łono,

Pijąc źrenice me błyskawicowe...

Lecz pójdź!... bo czasem w oczach mi czerwono,

I z piekielnymi zmagam się widmami,

I wiem, że dłonie krew mi Twoja splami.

Źródło: Kazimiera Zawistowska, Herodiada, [w:] W kręgu Salome i Astarte. Młodopolskie wiersze miłosne, oprac. Ireneusz Sikora, Wrocław 1993, s. 51.

Ciekawostka

Mimo że wiersz nosi tytuł Herodiada, dotyczy Salome. Twórcy przełomu XIX i XX wieku używali niekiedy tych imion wymiennie.

Ćwiczenie 11.1

Scharakteryzuj podmiot liryczny w wierszu Kazimiery Zawistowskiej.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 11.2

Określ, do kogo podmiot liryczny się zwraca. Zacytuj odpowiednie fragmenty tekstu.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 12.1

Wypisz z tekstu odpowiednie epitety określające cechy wyglądu bohaterki.

włosy

usta          i

źrenice

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 12.2

Czy wygląd zewnętrzny Salome koresponduje z jej osobowością? Uzasadnij swoją odpowiedź.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 12.3

Wyjaśnij, co kieruje postępowaniem kobiety ukazanej w wierszu.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Polecenie 5.1

Zinterpretuj metafory:

- wąż pożądań;

- płomienny szept;

- ogień ust;

- piekielne widma.

Wyjaśnij, jaką pełnią funkcję w wierszu.

Ułóż krótką historyjkę o dowolnym, codziennym zdarzeniu i zastosuj w niej te metafory. Pamiętaj o funkcjonalności tego zabiegu redakcyjnego.

Uzupełnij

Ćwiczenie 12.4

Określ, jaki typ obrazowania dominuje w wierszu.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 12.5

Wyjaśnij, czy dostrzegasz coś wyjątkowego lub nowego w takim ujęciu uczucia między kobietą a mężczyzną. Uzasadnij swoją odpowiedź.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 12.6

Udowodnij, że wiersz Kazimiery Zawistowskiej jest monologiem silnie nacechowanym emocjonalnie.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Femme fatale

Artyści, zafascynowani demonicznym pięknem i niewysłowionym okrucieństwem Salome, kreują w swych dziełach wizerunek istoty zimnej i bezdusznej, której nie sposób się oprzeć.

Femme fatale to również popularny temat światowego kina. Szczególnie charakterystyczne kreacje tego typu bohaterek pojawiały się w latach czterdziestych i pięćdziesiątych XX wieku w filmach gangsterskich i należących do gatunku film noir. Najsłynniejsze aktorki wcielające się w role kobiet fatalnych to m.in. Rita Hayworth, Ava Gardner czy polska gwiazda o międzynarodowej sławie – Pola Negri.

Kadr z filmu Dama z Szanghaju (1947) prezentujący Ritę Hayworth

Źródło: Columbia Pictures, domena publiczna.

Kadr z filmu Zabójcy (1946) z Avą Gardner i Burtem Lancasterem [czyt: bert lankaster]

Źródło: a. nn., domena publiczna.

Portret Poli Negri

Źródło: Library of Congress, domena publiczna.

Dla zainteresowanych

Wyszukaj w dowolnym źródle i obejrzyj film Salome (1923), reż. Charles Bryant.

Pawia suknia

Źródło: Aubrey Beardsley, Dmitry Rozhkov, domena publiczna.

Oczy Heroda

Źródło: Aubrey Beardsley, Dmitry Rozhkov, domena publiczna.

Klimaks

Źródło: Dmitry Rozhkov, Aubrey Beardsley, domena publiczna.

Nagroda Tancerki

Źródło: Aubrey Beardsley, Dmitry Rozhkov, domena publiczna.

Jednym z najsłynniejszych utworów reinterpretujących dzieje biblijnej księżniczki jest Salome Oscara Wilde’a. Irlandzki twórca napisał tę jednoaktówkę w 1891 roku

po francusku. Trzy lata później została wydana wersja anglojęzyczna, wspaniale zilustrowana przez angielskiego rysownika Aubreya Beardsleya.

Dramat Wilde’a szybko stał się inspiracją dla innych artystów, którzy opisywali, malowali czy filmowali dzieje pięknej córki Herodiady. Na szczególną uwagę zasługuje tu, pochodzący z 1923 roku, niemy film w reżyserii Charlesa Bryanta z Allą Nazimovą w roli głównej. Pełen wyrafinowanych kostiumów i oryginalnej scenografii, należy

do prekursorskich filmów amerykańskiego kina artystycznego.

Postać Salome, w jej Beardsleyowskim ujęciu, przedostała się również do kultury popularnej, czego dowodem jest chociażby teledysk do piosenki Stand Inside Your Love amerykańskiego zespołu Smashing Pumpkins.

Polecenie 6

Obejrzyj  film Charlesa Bryanta zatytułowany Salome.

Uzupełnij

Polecenie 7

Opisz wrażenia, jakie wywarł na tobie film.

Uzupełnij

Polecenie 8

Zastanów się i napisz, czy jest to film nowatorski. Zwróć uwagę na czas jego powstania.

Uzupełnij

Ćwiczenie 13

Bryant przedstawił w wersji filmowej jednoaktówkę Oskara Wilde’a. Wyjaśnij, w jaki sposób irlandzki pisarz zmodyfikował przekaz biblijny dotyczący męczeńskiej śmierci Jana Chrzciciela.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 14

Porównaj ujęcie dotyczące męczeńskiej śmierci Jana Chrzciciela z poznanymi wcześniej poetyckimi interpretacjami Jana Kasprowicza i Kazimiery Zawistowskiej. Omów podobieństwa i różnice.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 15

Określ, do którego fragmentu Salome Oscara Wilde’a nawiązuje każda z ilustracji Aubreya Berdsleya.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 16

Omów sposób ukazania każdej z postaci na ilustracjach Aubreya Berdsleya. Zwróć szczególną uwagę na tytułową bohaterkę.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 17

Wypisz elementy, które powtarzają się w pracach Aubreya Berdsleya, a następnie wyjaśnij ich symbolikę.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Zadaniowo

Polecenie 9.1

Przygotuj ustną wypowiedź, w której przedstawisz ewolucję motywu Salome

(od opowieści biblijnej po teksty kultury XX wieku).

Uzupełnij

Ćwiczenie 18.1

Wyjaśnij, dlaczego motyw Salome uległ przemianie. Co szczególnie fascynowało artystów w postaci córki Herodiady?

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 19

Na podstawie poznanych na lekcji tekstów kultury wymień cechy kobiety fatalnej.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Polecenie 10

Wymień inne postacie (literackie, filmowe, historyczne itp.), które można określić mianem femmes fatales.

Uzupełnij

Polecenie 11

Napisz esej na temat: Salome – femme fatale w twórczości przełomu XIX i XX wieku. W pracy odwołaj się do:

- wybranej lektury obowiązkowej;

- wiersza Salome Jana Kasprowicza;

- wybranych kontekstów.

Twoja praca powinna liczyć co najmniej 500 wyrazów.

Uzupełnij

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.