Spis treści

Wprowadzenie

Przeczytaj

Schemat

Film + Sprawdź się

Dla nauczyciela

Ilustracja przedstawia ludzi na polu bitwy. Większość z nich jest czarnoskóra. Mają szable i inne ostre narzędzia. Walki odbywają się w górskim krajobrazie.

Legiony Polskie we Włoszech

Źródło: January Suchodolski, Bitwa na San Domingo, 1845, olej na płótnie, Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Po upadku insurekcji kościuszkowskiej spraw polskich w Paryżu broniły dwa skłócone ze sobą ośrodki polityczne. Deputacja skupiała radykałów, dążących do wywołania nowego powstania i budowy Rzeczypospolitej o ustroju republikańskim. Przeciwstawiała się im Agencja, kontynuująca misję poselstwa insurekcyjnego we Francji i uważająca się za rodzaj emigracyjnego rządu. Na jej czele stali Franciszek Barss i Józef Wybicki. Nie chcieli oni prowokować wystąpień zbrojnych w kraju, liczyli za to na utworzenie oddziałów polskich u boku Francji.

Źródło: Contentplus.sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Twoje cele

- Wyjaśnisz przyczyny powołania do życia Legionów Polskich we Włoszech.

- Przeanalizujesz udział polskich legionistów w kampaniach napoleońskich.

- Opiszesz mundury legionistów.

Przeczytaj

Legiony Polskie

Francuski dyrektoriat, dążący w tym czasie do zawarcia pokoju z I koalicją antynapoleońską, zdecydował się na rozwiązanie kompromisowe. Związany z Agencją generał Jan Henryk Dąbrowski został wysłany do Włoch, gdzie na początku 1797 r. Napoleon Bonaparte pomógł mu zawrzeć umowę z Republiką Lombardzką. Na jej podstawie utworzono Legiony Polskie jako część lombardzkich sił zbrojnych pod komendą polskich oficerów. Dla powstającego wojska Józef Wybicki napisał Pieśń Legionów Polskich we Włoszech, która w XX w. stała się polskim hymnem narodowym. Do legionów wstępowali ochotniczo Polacy wcieleni do armii austriackiej, którzy w czasie wojny w Italii zdezerterowali lub zostali pojmani przez Francuzów. W 1798 r. żołnierze polscy uczestniczyli w bitwach z Austriakami i Rosjanami, ponosząc duże straty, a po upadku twierdzy w lombardzkiej Mantui wielu trafiło do austriackiej niewoli.

Slajd 1 z 2

Generał Jan Henryk Dąbrowski na czele Legionów, obraz Juliusza Kossaka. Podstawowym kolorem munduru legionistów był granatowy, kurtki miały karmazynowe wyłogi, noszono czapki rogatywki z przypiętymi kokardami francuskimi. Oficerowie na prawym ramieniu też mieli przyszyte tasiemki z napisem: Ludzie wolni są braćmi. Do jakich idei nawiązywało to hasło?

Źródło: domena publiczna.

Tak potyczkę polskich legionistów ze zbuntowanymi murzyńskimi niewolnikami na San Domingo wyobrażał sobie Suchodolski kilkadziesiąt lat później.

Zastanów się, jak Polacy, którzy dążyli do odzyskania niepodległości, mogli postrzegać misję wojskową Legionów na San Domingo.

Źródło: January Suchodolski, Bitwa na San Domingo, 1845, olej na płótnie, Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Legiony odtworzono w Niderlandach pod komendą generała Karola Kniaziewicza. Wzięły one udział w kampanii przeciw Austrii w 1800 r., dlatego nazwano je Legią Naddunajską. Rok później, po zawarciu pokoju francusko-austriackiego w Lunéville, wojsko przeniesiono do Włoch. Kiedy w 1802 r. Francuzi podpisali też pokój z Anglią, część legionistów skierowano na San Domingo (dziś Haiti), by przywracali tam francuską zwierzchność kolonialną. Większość z ponad 5 tys. żołnierzy polskich padła ofiarą warunków klimatycznych i chorób lub poległa w walkach z buntownikami. Niektórzy pozostali na wyspie, wiążąc się z miejscową ludnością, a ich potomkowie do dziś noszą polskie nazwiska.

Z nieudanej zamorskiej wyprawy wróciło kilkuset legionistów i w kampanii 1805 r. znów walczyli oni z Austriakami na froncie włoskim. Dwa lata później większość żołnierzy i dowódców Legionów zasiliła szeregi armii nowo utworzonego Księstwa Warszawskiego.

Film opowiadający o powstaniu Legionów Polskich we Włoszech oraz o ich walce.

Film dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D7fHPT2i2

Film opowiadający o powstaniu Legionów Polskich we Włoszech oraz o ich walce.

Polecenie 1

Rozstrzygnij, czy oddziały polskie były traktowane jak równoprawny sojusznik Francji w okresie swojego istnienia. Uzasadnij swoją odpowiedź wykorzystując informacje zawarte w materiale filmowym.

Wojsko polskie u boku Francuzów

Generał Wincenty Krasiński pod Samosierrą. Epizod z wojen hiszpańskich, obraz pędzla Horacego Verneta, 1808 r., olej na płótnie. Obraz powstał w 1816 r. na zamówienietytułowego bohatera (dosiada on konia siwej maści). W rzeczywistości ojciec romantycznegopoety Zygmunta Krasińskiego, chociaż był dowódcą szwoleżerów gwardii napoleońskiej,nie brał udziału w bitwie, a towarzyszący mu na płótnie Jan Kozietulski z powoduodniesionych ran nie mógłby objeżdżać pobojowiska. Mimo pielęgnowania swej napoleońskiej legendy Wincenty Krasiński stał się symbolem współpracy z Rosjanami, zwłaszczapo wystąpieniu przeciwko powstańcom w listopadzie 1830 r.

Źródło: Maciej Szczepańczyk, Horace Vernet, licencja: CC BY 3.0.

Armia Księstwa Warszawskiego liczyła 54 tys. żołnierzy, w tym 24 tys. stanowiła Gwardia Narodowa, pełniąca funkcję obrony terytorialnej i rezerwy dla sił liniowych. Państwo musiało też zapewnić utrzymanie stacjonującym w Księstwie 30 tys. żołnierzy francuskich. Z powodu zniszczeń wojennych i negatywnych konsekwencji blokady kontynentalnej kraj borykał się jednak z kłopotami gospodarczymi. Napoleon nie zgodził się na redukcję armii polskiej, lecz w 1808 r. wziął na żołd francuski 8 tys. żołnierzy, z których utworzono dwie Legie – Nadwiślańską i Warszawską – i skierowano je do walk w Hiszpanii. W skład przybocznej gwardii cesarza wszedł wydzielony pułk lekkiej jazdy, z francuska zwanej szwoleżerami. Jeszcze w tym samym roku wsławił się on szarżą przeciw hiszpańskiej artylerii na przełęczy Samosierra (Somosierra), w której ranny został dowódca szwoleżerów, podpułkownik Jan Kozietulski.

Śmierć księcia Józefa Poniatowskiego w bitwie pod Lipskiem, obraz prawdopodobnie pędzla Januarego Suchodolskiego, wzorowany na przedstawieniu Horacego Verneta, przed 1830 rokiem. Śmierć księcia Józefa Poniatowskiego, który uosabiał legendę napoleońską, sam zaś był otoczony mitem ostatniego wielkiego rycerza dawnej Rzeczypospolitej, przedstawiana i powielana w setkach wariantów, była jednym z najpopularniejszych tematów patriotycznego malarstwa w XIX w. Wyjaśnij, w jaki sposób zginął książę i jaki był cel mitologizowania jego postaci.

Źródło: January Suchodolski, przed 1830 r., domena publiczna.

Na wyprawę moskiewską w 1812 r. Księstwo wystawiło 98 tys. żołnierzy, których w większości przydzielono do poszczególnych korpusów francuskich, a jedynie V korpus księcia Józefa Poniatowskiego w całości składał się z Polaków. W szturmie Smoleńska poniósł on znaczne straty, a jego dowódca, podobnie jak wielu innych, przekonywał cesarza, by zamiast na Moskwę, skierować się na południe w celu wywołania tam antyrosyjskiego powstania. W bitwie pod Borodino siły polskie rozbiły lewe skrzydło przeciwnika i zmusiły Rosjan do opuszczenia pola bitwy. Raniony Józef Poniatowski przekazał dowództwo generałowi Józefowi Zajączkowi. Piękną kartę zapisali Polacy także w walce o przeprawę przez Berezynę pod Borysowem, w trakcie której rany odnieśli dowódcy: Jan Henryk Dąbrowski, Karol Otto Kniaziewicz i Józef Zajączek.

Slajd 1 z 2

Herb Królestwa Polskiego.

Źródło: Oren neu dag, Sodacan, wikipedia.org, licencja: CC BY-SA 3.0.

Z wyprawy moskiewskiej powróciły zaledwie resztki sił polskich, a wobec zajęcia Księstwa Warszawskiego przez Rosjan i podjętych przez nich prób pozyskania Polaków, przebywający w Dreźnie rząd wywierał naciski na J. Poniatowskiego, by wraz ze swym korpusem nie wspierał już Francuzów. Trasa odwrotu księcia − na południe, nie zaś prosto na zachód − wskazuje, że zwlekał on z decyzją, licząc na propozycje ze strony Aleksandra I, któremu jednak bardziej zależało na sojuszu z Prusami i Austrią. J. Poniatowski dokonał więc ostatecznego wyboru i dołączył do sił francuskich, za co w przeddzień bitwy narodów pod Lipskiem został nagrodzony awansem na marszałka Francji. Książę poległ, tonąc w nurtach Elstery w ostatnim dniu batalii. W całej kampanii jesiennej 1813 r. zginęła połowa z biorących w niej udział 21 tys. żołnierzy polskich. Po rychłej klęsce i pojmaniu cesarza Francuzów wojsko byłego Księstwa Warszawskiego powróciło do nowo utworzonego Królestwa Polskiego.

Słownik

dezercja

(łac. desertio) ucieczka z wojska

dyrektoriat

tu: rząd Republiki Francuskiej w latach 1795–1799

insurekcja

(łac. insurrectio) zbrojne wystąpienie, powstanie

koalicja

(łac. coalitio - zgromadzenie, związek) przymierze, sojusz państw lub partii politycznych zawarty w celu prowadzenia wspólnej polityki; I koalicja antyfrancuska (1792–1797) została zawiązana przez europejskie mocarstwa w celu obalenia rewolucyjnej Republiki Francuskiej, w jej skład wchodziły Austria, Prusy, Anglia, Hiszpania i Holandia

Księstwo Warszawskie

utworzone w 1807 r. na mocy traktatu w Tylży przez Napoleona I państwo polskie; formalnie niepodległe, ale pozostające w sojuszu z Francją, związane unią personalną z Królestwem Saksonii; podzielone w 1815 r. na kongresie wiedeńskim na cztery części

Królestwo Polskie

utworzone w 1815 r. decyzją kongresu wiedeńskiego z ziem Księstwa Warszawskiego i połączone unią personalną z Rosją; w 1830 r. po powstaniu listopadowym Królestwo utraciło odrębność i zostało integralną częścią Imperium Rosyjskiego

republikanizm

uznanie republiki za najlepszą formę rządów

żołd

wynagrodzenie żołnierzy najemnych, odbywających służbę

Słowa kluczowe

Napoleon Bonaparte, Legiony Polskie we Włoszech, Mazurek Dąbrowskiego, Jan Henryk Dąbrowski, epoka napoleońska

Bibliografia

S. Askenazy, Napoleon a Polska, Warszawa 1994.

M. Kukiel, Dzieje oręża polskiego w epoce napoleońskiej 1795–1815, Poznań 1996.

A. Nieuważny, My z Napoleonem, Wrocław 1999.

R. Bielecki, A. Tyszka, Dał nam Przykład Bonaparte. Wspomnienia i relacje żołnierzy polskich 1796- 1815, tom 1, Kraków 1984.

Teksty źródłowe do nauki historii w szkole, nr 26: Legiony Dąbrowskiego. Europa w dobie wojen napoleońskich, opracował Juliusz Willaume, Warszawa 1960.

Schemat

Polecenie 1

Zapoznaj się z poniższym schematem interaktywnym, a następnie wykonaj polecenia.

Ilustracja przedstawia generała Jana Henryka Dąbrowskiego na czele Legionów. Dowódca jedzie konno, ubrany jest w wojskowy mundur, wskazuje kierunek wojsku w który ma uderzyć. W biegu ostatniego powstania naczelnik Kościuszko, nie mogąc (...) dla zajęcia przez nieprzyjaciół kraju dopełnić siły zbrojnej (...) a nade wszystko nie mając tyle nawet broni, ile się znajdowało ochotników (...) wysiał był generała majora Józefa Wielhorskiego dla ułożenia się z rządem francuskim o zaciąg wolny Polaków, którzy by we Francji znajdować się mogli między jeńcami wojennymi, spodziewając się, że rząd francuski z pobudek własnego interesu zebranych tam ludzi ubierze, uzbroi i zatrudni się przewozem ich do bałtyckich brzegów. Lecz rząd francuski (...) może (...) przez nieufność [ku] zasadom rewolucji polskiej, oprócz pozwolenia zaciągu do niczego więcej skłonić się nie chciał, a tak ten projekt skutku nie wziął. Wskrzeszenie tej myśli w odmiennych całkowicie okolicznościach łączyło się z trudnościami, których w pierwiastkowym utworzeniu nie było (...) Ale czy można było inny wynaleźć sposób upadłą i zapomnianą już Polskę przypomnieć Europie? (...) Te uwagi zapewne były powszechne wszystkim patriotom polskim zebranym po rewolucji do Paryża; wiedzieli oni, że duch miłości ojczyzny nie wygasł w kraju (...) Na tej opierając się rachubie, generał porucznik Jan Henryk Dąbrowski podał Dyrektoriatowi francuskiemu w dniu 9 października 1796 projekt do formowania legionów i pod dniem 30 października pomyślną odebrał odpowiedź Obywatelu Ministrze. Spełniając życzenie Rządu i Pańskie, Obywatelu Ministrze, mam zaszczyt przedstawić Panu listę oficerów polskich do przedłożenia Dyrektoriatowi (…) Uważam ich wszystkich za dobrych patriotów, ale aby usprawiedliwić zaufanie, które naród francuski ma do moich współziomków, łącząc ich ze swoimi walecznymi obrońcami, i dla zamanifestowania ich przywiązania dla Republiki, trzeba, alby wszyscy ci oficerowie ze swoim generałem przed odjazdem z Paryża złożyli przysięgę według roty jak poniżej i aby ta sama przysięga była złożona następnie i przez żołnierzy legionu:

„Przysięgam nienawidzić władzy królewskiej i arystokracji, przysięgam na wierność Republice Francuskiej i zawsze niewzruszonym zasadom wolności i równości”.

Proszę przyjąć, Obywatelu Ministrze, zapewnienie mojego głębokiego szacunku i mego najwyższego poważania. Pozdrowienie i szacunek. Konwencja zawarta pomiędzy Dyrektoriatem Wykonawczym Rzpltej Cizalpińskiej i generał-lejtnantem Dąbrowskim, komendantem głównym legionów polskich posiłkowych Rzplitej Cizalpińskiej. – Mediolan, 27 brumaire VI [17 listopada 1797 r.]. Legiony polskie będą się tytułowały legionami polskimi posiłkowymi Rzpltej Cizalpińskiej.

§ 2. Ubiór, oznaki wojskowe, barwa mundurów każdego batalionu, kodeks karny wojskowy będą zgodne ze zwyczajami i regulaminami wojskowymi polskimi (…)

§ 3. Organizacja, żołd, żywienie i to wszystko, co przyznanym zostanie wojskom narodowym cizalpińskim, wspólnym będzie i dla korpusów polskich.

§ 4. Artyleria polska należeć będzie do korpusów polskich (…)

§ 5. Oficerowie i żołnierze z wdzięcznością nosić będą kokardię narodową Rzpltej, sprzymierzonej i zaprzyjaźnionej z Rzplta Francuską, od której Polska oczekuje swego odrodzenia.

§ 6. Dyrektoriat Wykonawczy Rzpltej Cisalpińskiej patentować będzie oficerów i urzędników w legionach polskich podług fortragów [wniosków] gen. Dąbrowskiego (…)

§ 7. Rzplta Cizalpińska oświadcza, że w Polakach, uzbrojonych ku obronie wolności, widzieć będzie rzeczywistych braci swoich. W razie gdyby pożytek ich Ojczyzny nakazał im powrócić do Polski, a Rzplta nie znajdowała się w akcji wojennej ku obronie wolności, wolno będzie korpusom polskim opuścić Włochy (…)

§ 8. Jeżeli przy zawarciu pokoju powszechnego zapadni decyzja o nieistnieniu Polski, Rzplta Cizalpińska udzieli prawa obywatelstwa cizalpińskiego każdemu Polakowi, który by zechciał osiedlić się tutaj, a który by przesłużył dwa lata w Legionach polskich posiłkowych Rzpltej.

§ 9. Ponieważ artykuły niniejsze nabiorą mocy obowiązującej dla stron obydwu nie pierwej, aż je zatwierdzi Ciało Prawodawcze, więc Dyrektoriat Wykonawczy podejmuje się poprzeć konwencję niniejszą w Ciele Prawodawczym, poświadczając rzetelność, z jaką Polacy od samego początku wykonywali zobowiązania swoje.

Alessandri prezes. Przez Dyrektoriat Wykonawczy: Costabili dyrektor, Dąbrowski generał-lejtnant. Odtąd ujrzały Włochy, raz pierwszy na swojej ziemi, wojsko polskie narodowym językiem komenderowane i ubiór narodowy mające.(…) Zaledwo o tym doszła wiadomość do Polski, aliści wojskowi wszelkiego stopnia, którym mocarstwa Polskę dzielące służbę z zachowaniem ich stopnia albo czteroletni żołd ofiarowały, pospieszyli do Włoch tworzyć na nowo ojczyste hufce, a z nimi razem zawiązywać nadzieję nowego politycznego dla kraju życia. Wszystkie przeszkody, które ze strony rządów były czynione, zostały mężnie pokonane.

Jest prawie niepodobna do wiary, z jakim zapałem pospieszono do Włoch nie tylko zwyczajnymi drogami przez Niemcy i Szwajcarię, ale i przez nie przebywane dotąd trakty. Przez Turcję nawet umiano się przedrzeć, Czarne, Śródziemne i Adriatyckie Morze przepłynąć.

Dawni dowódcy, generałowie i z nimi 70-letni starce, którzy ani za sławą, ani godnością ubiegać się nie mogli, stanęli najpierwsi. Familie wysyłały swych synów i koszta podróży ułatwiały.

Takowe okoliczności nie znamionują bynajmniej awanturników. Ci bowiem, skoro w nowe wstępują związki, uwalniają się od wszelkich dawniejszych i nie chcą więcej do nich należeć. Legie – przeciwnie – zostawały w najściślejszym związku z swoją ojczyzną i stały się ogniwem, przez które znikły wprawdzie, ale tym bardziej w pamięci przyjaciół i zwolenników swoich żyjący naród polski, będąc z Francją spojony, w niej jedynie wszystkie swe położył nadzieje.

Tworzenie samych Legionów szło z pośpiechem podziwienia godnym. W czasie pokoju w Lunewilu (1801) miały one 15 000 piechoty, swój własny sztab główny, swoich oficerów inżynierii, własne chorągwie i były komenderowane po polsku. Mundury były polskie, a w nagłych przypadkach zatrzymywano raczej stare i podarte, aby ich na francuskie lub włoskie nie zamieniać, im zaś przykrzejsze były czasem okoliczności, tym więcej przywiązywano się nawet do drobnostek, które by tylko narodowość przypominały.

Jaką chwałą okryły się Legiony Polskie nad Renem i we Włoszech – każdemu jest wiadomo. Miały one najczynniejszy udział we wszystkich kampaniach wojska francuskiego, lecz zawsze i wszędzie głównym ich przedmiotem była ojczyzna, która równie była celem jedynym wszystkich żądań, próśb i stosunków generała Dąbrowskiego. Wielu z oficerów czas zbywający (...) poświęcało naukom: wielu (...) godziny spoczynku i zabaw łożyli na uczenie żołnierza. Rozkaz dzienny gen. Dąbrowskiego wydany w Rzymie dnia 3 maja r. 1798 (...), zachęcając (...) do uczenia się matematyki, historii, geografii i języków powiada, że nie liczbą ale przymiotami i cnotą możemy zwrócić baczność Europy. Gen. Rymkiewicz w Mantui zmierzał do tego celu wszystkie swoje usiłowania (…) W niedostatku polskiej drukarni ważniejsze wiadomości i tłumaczone z lepszych dzieł wyjątki kazał czytać żołnierzom obok dziennych rozkazów. To pismo w 2 arkuszach pod nazwiskiem „Dekady Legionowej” wychodziło co dni dziesięć. Kapitan Paszkowski (...) dawał początki historii, matematyki i języków. W Pfalzburgu, gdzie się tworzył zawiązek Legii Naddunajskiej szefowie Fiszer, Drzewiecki założyli szkołę żołnierza, zachęcając w niej równie nauczycielów i uczniów. Młodzież zaś, która wyższych nauk wzięła początki, znalazła w nich dalszego przewodnika i doradcę w osobie [Józefa Wybickiego]. W nieszczęśliwej kampanii 1799 r.] cała armia cofnęła się a legia nasza odebrała ów fatalny rozkaz pozostania w Mantui, aby tam stanowić część garnizonu, którego (...) dowództwo powierzone zostało jenerałowi Folssac-la-Tour’owi. Wkrótce Austriacy otoczyli tę fortecę i przecięli nam wszelką komunikację z armią. Jen. Wielhorskiemu powierzono dowództwo wszelkich robót fortyfikacyjnych (...) za bramą Ceresa, tj. wyspy The, Miglioretto i oszańcowanego obozu, który był bronionym po największej części przez naszą piechotę (...) Dnia 11 thermidora [30 VII] Mantua kapitulowała (...) Nasz korpus (...) z czterech tysięcy ludzi znalazł się zmniejszonym (...) do 800 (...) ludzi, tak wskutek chorób jako też batalii, bitew i wycieczek (...) Część oficerów i wszyscy podoficerowie i żołnierze z garnizonu mieli wskutek kapitulacji wrócić na słowo do Francji. Lecz gdy Polacy wyszedłszy z fortecy defilowali przed Austriakami, ci rzucili się na nich i w sposób gwałtowny brali z ich plutonów żołnierzy a nawet oficerów, obrzucając ich obelgami i pakując gwałtem w swoje szeregi lub zamykając ich w sąsiednich domach. Wszystkie przedstawienia jen. Wielhorskiego i oficerów wyższych na nic się nie zdały. Spełniono więc ten gwałt w taki sposób, że szef artylerii Axamitowski, któremu polecone było z dwunastu oficerami odprowadzić naszych żołnierzy do Francji (...) nie mógł odprowadzić ich do Lyonu więcej jak 150 ludzi. Jen. Wielhorski, jenerał-adiutant Kosiński z resztą oficerów byli odesłani do Leoben w Austrii jako brańcy wojenni. Odtąd korpus mój ciągle był w przedniej straży na przemian z generałem Richepance. Pierwszy przez rzekę Inn przechodziłem. Nieprzyjaciel słabo przejścia bronił, dzielniej broniący korpus księcia Conde kilkaset ludzi utracił”.

Rzekę Salzę większa część armii pod Salzburgiem przechodziła i tam od nieprzyjaciela mocnego oporu póty doświadczała, pókim onej niżej o milę pod Lambach z moim nie przeszedł korpusem, a za mną dywizja generała Decaena. Po czym nieprzyjaciel, widząc się przeskrzydlonym, cofnąć się musiał. W utarczkach pod Wels i Linz korpus mój był czynny i w ogniu aż do powtórnego zawieszenia broni [mowa o rozejmie podpisanym 25 XII 1800 r. w Steyer].

Żołnierza polskiego dotąd łudziła nadzieja, że zwycięstwa Francuzów, w których miał część, inną dadzą postać północnej Europie, że los narodu niegdyś wolnego obojętnym dla Francji nie będzie, że ta wdzięczna będzie narodowi polskiemu, że ten nie mając bytu politycznego więcej ludźmi posiłkował niż te ludy, którym wolność nadała. Lecz niestety! Pokój w Luneville zawarty, którym traktujące mocarstwa wzajem dawne i nowe nabycia sobie zabezpieczyły, tę nadzieję zniszczył. Nadto widocznym to było, że wolność Francji, Holandii i Włoch, tak drogo krwią ludzką okupiona, długo utrzymać się nie może.

Nic więc Polaka do Francji nie wiązało. Jam zaś przekonany, że już nie za ojczyznę walczyłyby Legie, postanowiłem celem utrzymania honoru narodowego, że Polak najemnikiem być nie umie, podać się do dymisji, co zrobiłem, a za moim przykładem kilkudziesięciu oficerów. Po przeważnym zwycięstwie, odniesionym przez wojska francuskie nad wojskami austriackimi pod Hohenlinden, zawieszenie broni podpisane zostało dnia 25 grudnia 1800 roku w Steyer przez generała Lahorie ze strony generała Moreau i przez generała majora hrabiego Grüne ze strony arcyksięcia Karola. Po czym nastąpiły układy i na koniec dnia 9 lutego 1801 roku zawarty został w Luneville od obu stron pożądany pokój. Zaraz po zawarciu pokoju hrabia Cobenzl w imieniu swojego monarchy zażądał, ażeby w moc artykułu 15 powyższego traktatu:

„Jeńcy wojenni tak z jednej, jak z drugiej strony oraz zakładnicy wzięci lub dostawieni w czasie wojny, którzy dotąd zwróconymi nie byli, w przeciągu dni czterdziestu od podpisania tego traktatu oddani zostali. Legiony Polskie rozwiązane, a ponieważ składały się z Polaków w niewolę zabranych, aby tych jako jeńców wojennych Austriakom wydać”.

W tak krytycznym położeniu zostając, jedna część oficerów polskich, podawszy się do dymisji, opuściła Legiony, drudzy, uważając traktat lunfewilski za dłuższe tylko, że tak powiem, przedłużenie zawieszenia broni – Austria bowiem, chwilowo zwyciężona, ogromny żywioł wojny w sobie tłumiła, czasu tylko do zagojenia zadanych ran i spoczynku potrzebowała – oczekiwali dalszych losu kolei.

Zasób oparty o element wizualny.

1

2

3

4

5

6

7

8

Generał Jan Henryk Dąbrowski na czele Legionów

Źródło: Juliusz Kossak, domena publiczna.

Polecenie 2

Oceń decyzję o utworzeniu Legionów Polskich we Włoszech z punktu widzenia polskich żołnierzy oraz Napoleona i Francuzów.

Twoja odpowiedź

Polecenie 3

Wyjaśnij, w jaki sposób organizatorzy i dowództwo Legionów Polskich we Włoszech starało się zapobiec ich przekształceniu w formację najemników.

Twoja odpowiedź

Film + Sprawdź się

Polecenie 1

Zapoznaj się z filmami i wykonaj kolejne polecenia.

Film na temat Legionów Polskich we Włoszech.

Film dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DHSgGzMDvOtwiera się w nowym oknie

Film na temat Legionów Polskich we Włoszech.

Polecenie 2

Opisz środowisko emigrantów polskich we Francji, którzy znaleźli się tam po klęsce insurekcji kościuszkowskiej.

Twoja odpowiedź

Polecenie 3

Podaj genezę powstania Legionów Polskich w służbie Republiki Lombardzkiej.

Twoja odpowiedź

Film na temat Legionów Polskich we Włoszech.

Film dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DHSgGzMDvOtwiera się w nowym oknie

Film na temat Legionów Polskich we Włoszech.

Polecenie 4

Wyjaśnij, co stało się z Legionami Polskimi po zawarciu pokoju w Luneville w 1801 roku.

Twoja odpowiedź

Polecenie 5

Omów wpływ Legionów Polskich na dalszą działalność niepodległościową Polaków.

Twoja odpowiedź

Ćwiczenie 1

Zapoznaj się z ilustracją i wykonaj polecenie.

Bitwa na San Domingo.

Źródło: January Suchodolski, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Do walki z kim zostali wysłani polscy legioniści na przedstawionym obrazie?

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Z hiszpańskimi powstańcami walczącymi z wojskami francuskimi Józefa Bonapartego.

- Z siłami mamelucko–tureckimi w bitwie pod piramidami w czasie wyprawy armii francuskiej do Egiptu.

- Z wojskami Królestwa Neapolu w 1798 roku.

- Ze zbuntowanymi murzyńskimi niewolnikami walczącymi z francuską dominacją i rządami kolonialnymi.

Ćwiczenie 2

Zapoznaj się z fragmentem i wykonaj polecenie.

Wybór tekstów źródłowych z historii Polski w latach 1795-1864

Werbunek do Legionów wg Pamiętnika Luxa-Wierzbickiego

Legiony z wojsk austriackich w niewole zabranych w różnych bitwach w Niemczech i we Włoszech składały się, w mniejszej ich daleko liczbie ze zbiegów. Jeńcy ci po kilka lat we Francji zamieszkiwali, zastępowali w robotach wiejskich spisowych do wojska wybranych. Przyzwyczajeni do ludzkiego z nimi postępowania i do wygód w ich kraju rodzinnym nieznanych, namawiani przez oficerów polskich wysłanych do zbierania nowozaciężnych, chociaż przymuszani nie byli, (…) chętnie przyjmowali służbę, robiąc ofiarę z pomyślnego dla nich we Francji pobytu. Gdy przyrzeczenia te nie ziszczały się tak prędko, jak się spodziewali, i gdy z odwykłych trudów wojennych na nowe wystawionymi byli, niechęć do służby wojskowej w nich wzrastała tem mocniejsza, iż po kilka i killnaście lat do ścisłej regularności niemieckiej przywykli narzecze nawet macierzyste z niemieckiem pomieszawszy nowe między niemi ukształcili się (…) Różnica przytem charakteru Mazurów [mieszkańców Mazowsza] od Rusinów z Galicji dawnej i pokolenia pod panowaniem austriackiem rozrodzone(go) mało albo żadnego wyobrażenia o bycie politycznym Polski mającego, wzbudzał(a) niejako niechęć ku oficerom, których nazywano z Warszawy przybyłych, to jest ich rozumieniem jakby cudzoziemców. Pomimo poświęcenia się, męstwa i roztropności w postępowaniu oficerów odzywał się duch przychylności do dawnej służby austriackiej. Nie tajno to było, iż oficerowie na niebezpieczeństwo w czasie bitew od swoich żołnierzy nie byli pewnymi, często słyszeć się dawały pogróżki korzystania z każdej sposobności przejścia napowrót w szeregi austriackie. Łatwo by to było wykorzenić tak szkodliwe pomysły w kilku głosach utworzone, lecz tu prawie powszechny dał się słyszeć lubo pokątny odgłos. Później, gdy wojsko austriackie wybierało z ostatniego zaboru Polski ludzi z Mazurów, tymi to legiony znacznie dokompletowane zostały. Świeży ten austriacki rekrut pojął lepiej sprawą kraju swego, sprzyjał oficerom, a nawet wielu między nimi znalazł, którzy z dziedzicznych majątków wybierani bywali, wraz z dawnymi panami a teraz oficerami i dowódcami dziecinne lata przepędzali.

Źródło: Wybór tekstów źródłowych z historii Polski w latach 1795-1864, oprac. S. Kieniewicz, T. Mencel, Wł. Tostocki, Warszawa 1956, s. 88–89.

Przeczytaj fragment Pamiętnika Luxa-Wierzbińskiego i przedstaw jego ocenę jakości rekrutów zgodnie z przyjętym przez niego podziałem na „Mazurów” i „Rusinów”, wyjaśniając przytoczone przez niego przyczyny zachodzących między nimi różnic.

Ćwiczenie 3

Zapoznaj się z fragmentem i wykonaj polecenie.

R. Bielecki, A. Tyszka

Dał nam Przykład Bonaparte. Wspomnienia i relacje żołnierzy polskich 1796-1815

Sytuacja legionistów po pokoju w Luneville wg relacji Karola Kniaziewicza.

Żołnierza polskiego dotąd łudziła nadzieja, że zwycięstwa Francuzów, w których miał część, inną dadzą postać północnej Europie, że los narodu niegdyś wolnego obojętnym dla Francji nie będzie, że ta wdzięczna będzie narodowi polskiemu, że ten nie mając bytu politycznego więcej ludźmi posiłkował niż te ludy, którym wolność nadała. Lecz niestety! Pokój w Luneville zawarty, którym traktujące mocarstwa wzajem dawne i nowe nabycia sobie zabezpieczyły, tę nadzieję zniszczył. Nadto widocznym to było, że wolność Francji, Holandii i Włoch, tak drogo krwią ludzką okupiona, długo utrzymać się nie może.

Źródło: R. Bielecki, A. Tyszka, Dał nam Przykład Bonaparte. Wspomnienia i relacje żołnierzy polskich 1796-1815, t. 1, Kraków 1984, s. 44–45.

Na podstawie tekstu źródłowego i wiedzy własnej wskaż zdania prawdziwe i fałszywe.

Prawda

Fałsz

Jednym z bezpośrednich następstw pokoju wspomnianego w tekście było wysłanie części polskich legionistów na wyspę San Domingo.

Pokój w Luneville definitywnie przekreślił polskie nadzieje na odbudowę polski w oparciu o Napoleona.

Po zawarciu pokoju w Luneville i rozwiązaniu Legionów Dąbrowskiego w ich miejsce została utworzona Legia Naddunajska.

Dla nauczyciela

Autor: Martyna Wojtowicz

Przedmiot: Historia

Temat: Legiony Polskie we Włoszech

Grupa docelowa:

Szkoła ponadpodstawowa, liceum ogólnokształcące, technikum

Podstawa programowa:

Zakres podstawowy

Treści nauczania – wymagania szczegółowe

Zakres podstawowy

XXIX. Epoka napoleońska. Uczeń:

3) przedstawia przykłady zaangażowania się Polaków po stronie Napoleona, z uwzględnieniem Legionów Polskich we Włoszech;

Zakres rozszerzony

Treści nauczania – wymagania szczegółowe

XXIX. Epoka napoleońska. Uczeń: spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:

4) ocenia stosunek Napoleona do sprawy polskiej.

Kształtowane kompetencje kluczowe:

- kompetencje w zakresie rozumienia i tworzenia informacji;

- kompetencje cyfrowe;

- kompetencje osobiste, społeczne i w zakresie umiejętności uczenia się;

- kompetencje obywatelskie.

Cele operacyjne:

Uczeń:

- wyjaśnia przyczyny powołania do życia Legionów Polskich we Włoszech.

- analizuje udział polskich legionistów w kampaniach napoleońskich.

- ocenia stosunek Napoleona do sprawy polskiej i polskich wojsk.

Strategie nauczania:

- konstruktywizm;

- konektywizm;

- lekcja odwrócona.

Metody i techniki nauczania:

- rozmowa nauczająca z wykorzystaniem ćwiczeń interaktywnych;

- analiza materiału źródłowego (porównawcza);

- dyskusja.

Formy pracy:

- praca indywidualna;

- praca w parach;

- praca w grupach;

- praca całego zespołu klasowego.

Środki dydaktyczne:

- komputery z głośnikami, słuchawkami i dostępem do internetu;

- zasoby multimedialne zawarte w e-materiale;

- tablica interaktywna/tablica, pisak/kreda.

Przebieg lekcji

Przed lekcją:

Przygotowanie do zajęć. Nauczyciel loguje się na platformie i udostępnia uczniom e-materiał „Legiony Polskie we Włoszech”. Prosi uczestników zajęć o zapoznanie się z tekstem w sekcji „Przeczytaj” i multimedium w sekcji „Schemat” tak, aby podczas lekcji mogli w niej aktywnie uczestniczyć i wykonywać polecenia.

Faza wstępna:

1. Wyświetlenie przez nauczyciela tematu i celów zajęć oraz wspólne z uczniami ustalenie kryteriów sukcesu (np. w postaci pytań, na jakie chcą uzyskać odpowiedź w czasie lekcji).

2. Raport z przygotowań. Nauczyciel za pomocą dostępnego w panelu użytkownika raportu sprawdza przygotowanie uczniów do lekcji, m.in. kto zapoznał się z udostępnionym e-materiałem. Prowadzący zadaje uczniom pytanie o umiejscowienie tematu lekcji w czasie. Pyta: W jakim okresie się znajdujemy? Co ważnego działo się wcześniej? Uczniowie powinni wspomnieć o rewolucji francuskiej, a następnie dojściu Napoleona Bonapartego do władzy, a także o utracie przez Rzeczpospolitą niepodległości i idei walki o przywrócenie państwa polskiego.

Faza realizacyjna:

1. Praca z multimedium („Film + Sprawdź się”). Nauczyciel prosi, aby wybrany uczeń przeczytał polecenie nr 3 - „Podaj genezę powstania Legionów Polskich w służbie Republiki Lombardzkiej. Scharakteryzuj je”. Następnie prosi uczniów, aby podzielili się na 4-osobowe grupy i opracowali w nich odpowiedzi na podstawie odtworzonego filmu. Po ustalonym wcześniej czasie przedstawiciel wskazanej (lub zgłaszającej się na ochotnika) grupy prezentuje propozycję odpowiedzi, a pozostali uczniowie ustosunkowują się do niej. Nauczyciel w razie potrzeby uzupełnia ją.

2. W podobny sposób uczniowie pracują z drugim z filmów, tym razem skupiając się na poleceniu nr 4 (wyjaśniają, co stało się z Legionami Polskimi po zawarciu pokoju w Luneville w 1801 r.).

3. W kolejnym kroku uczniowie pracują w parach: na podstawie przeczytanego tekstu oraz informacji zawartych w schemacie i filmach układają pytania do quizu dla innych dwójek uczniowskich. Nauczyciel wraz z uczniami określa zasady rywalizacji i punktowania dobrych odpowiedzi (np. gra na czas lub na ilość poprawnych odpowiedzi).

4. Przeprowadzenie gry w klasie. Nauczyciel lub wybrany uczeń dba o prawidłowy przebieg quizu zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami. Nauczyciel nagradza zwycięską parę, np. ocenami z aktywności.

Faza podsumowująca:

1. Jako podsumowanie lekcji „Legiony Polskie we Włoszech” nauczyciel może wykorzystać zdania do uzupełnienia, które uczniowie również zamieszczają w swoim portfolio: Przypomniałam/Przypomniałem sobie, że... Co było dla mnie łatwe... Czego się nauczyłam/nauczyłem... Co sprawiało mi trudność...

2. Nauczyciel omawia przebieg zajęć i pracę uczniów, wskazując jej mocne i słabe strony.

Praca domowa:

1. Wykonaj ćwiczenia nr 1, 2 i 3 z sekcji „Film + Sprawdź się”.

Materiały pomocnicze:

S. Askenazy, Napoleon a Polska, Warszawa 1994.

M. Kukiel, Dzieje oręża polskiego w epoce napoleońskiej 1795–1815, Poznań 1996.

A. Nieuważny, My z Napoleonem, Wrocław 1999.

R. Bielecki, A. Tyszka, Dał nam Przykład Bonaparte. Wspomnienia i relacje żołnierzy polskich 1796- 1815, tom 1, Kraków 1984.

Teksty źródłowe do nauki historii w szkole, nr 26: Legiony Dąbrowskiego. Europa w dobie wojen napoleońskich, opracował Juliusz Willaume, Warszawa 1960.

Wskazówki metodyczne:

Informacje z sekcji „Schemat” oraz filmów mogą być wykorzystane do przygotowania się do lekcji powtórkowej dotyczącej powstania Legionów Polskich we Włoszech i ich znaczenia.

Table of Contents

Wprowadzenie

Przeczytaj

Schemat

Film + Sprawdź się

Dla nauczyciela