Spis treści

Geologiczna przeszłość Polski

Współczesny wygląd naszej planety kształtował się przez miliardy lat. W skorupie ziemskiej oraz na jej powierzchni nieustannie zachodziły i zachodzą przemiany – zarówno gwałtowne, np. trzęsienia ziemi czy wybuchy wulkanów, jak i powolne, np. wietrzenie skał czy ruchy  masowe.

Wulkan Ostrzyca

Ostrzyca na Pogórzu Kaczawskim – wzgórze będące pozostałością wygasłego wulkanu

Źródło: Grupa Edukacyjna S.A., licencja: CC BY-SA 3.0.

Aby zrozumieć poruszane w tym materiale zagadnienia, przypomnij sobie:

- formy ukształtowania terenu występujące w Polsce;

- czym jest skała i skorupa ziemska;

- że skały dzielone są na luźne, zwięzłe i lite (ze względu na spoistość);

- charakterystykę głównych skał występujących w najbliższej okolicy.

Twoje cele

- Wyjaśnisz, jak powstają wybrane typy skał.

- Poznasz geologiczne dzieje Ziemi na podstawie rozmieszczenia różnych skał.

- Odczytasz z mapy geologicznej główne rodzaje skał występujących w Polsce, ich wiek i ułożenie.

- Wymienisz główne jednostki tektoniczne Polski.

- Opiszesz w kolejności chronologicznej najważniejsze wydarzenia w dziejach geologicznych Polski.

1. Skały i ich historia

Skorupa ziemska zbudowana jest z różnego rodzaju skał. Biorąc pod uwagę sposób powstania, skały dzielimy na trzy grupy: magmowe, osadowe i metamorficzne (przeobrażone).

Ilustracja przedstawia schemat podziału skał. W różnokolorowych prostokątach znajdują się rodzaje i przykłady skał. Podział przedstawia się następująco: Skały: 1) magmowe, które dzielą się na głębinowe (jawnokrystaliczne) i wylewne (skrytokrystaliczne). Przykłady skał głębinowych to granit i gabro. Przykłady skał wylewnych to andezyt, bazalt, diabaz i porfir. 2) Metamorficzne – przykłady tych skał to: marmur, kwarcyt i gnejs. 3) Skały osadowe, które dzielą się na organiczne (np. kreda, wapień, torf i węgiel), okruchowe (np. piasek, ił, glina, less, piaskowiec), chemiczne (np. dolomit, gips, sól kamienna).

Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/b/Pro1ghCOP

Charakterystyka skał

Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Polecenie 1

Korzystając z informacji zawartych w powyższym schemacie i z wiedzy z innych źródeł, odpowiedz na pytania:

- Które skały magmowe powstają szybciej – głębinowe czy wylewne?

- Czym różni się piasek od piaskowca?

- Które skały okruchowe mają drobniejsze ziarna – iły czy muły?

- Czym różni się węgiel brunatny od torfu?

- Z których skał – magmowych czy osadowych – mogą tworzyć się skały metamorficzne?

Uzupełnij

Źródło: Gromar sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.

W skałach spotkać można ślady rozmaitych organizmów – często takich, które już dawno wyginęły. Jeśli wiadomo, że dany organizm żył na Ziemi w określonym czasie i jego szczątki zostaną znalezione w skałach w określonym miejscu, to takie znalezisko niesie ze sobą informację o warunkach naturalnych, jakie panowały w danym miejscu i czasie. Takie ślady dawnego życia na naszej planecie nazywamy skamieniałościami. Szczególnie ważne znaczenie mają skamieniałości przewodnie, które są śladami organizmów żyjących w krótkim czasie geologicznym i szeroko rozprzestrzenionych na Ziemi.

Na podstawie badań skał i skamieniałości występujących w różnych warstwach skał odtworzono historię wydarzeń mających ogromne znaczenie w procesie kształtowania się skorupy ziemskiej. Całe dzieje Ziemi podzielono w czasie na ery, które trwały wiele milionów lat. Poszczególne ery podzielono na krótsze okresy, a te z kolei na epoki.

Ważniejsze skamieniałości w dziejach Ziemi

Źródło: Luna04~commonswiki (https://commons.wikimedia.org), Wallace63 (https://commons.wikimedia.org), Drow male (https://commons.wikimedia.org), Adrian Pingstone (https://commons.wikimedia.org), Masur (https://commons.wikimedia.org), Elke Wetzig (https://commons.wikimedia.org), Ghedoghedo (https://commons.wikimedia.org), James St. John (https://www.flickr.com), Moussa Direct Ltd. (https://commons.wikimedia.org), Nordelch (https://commons.wikimedia.org), Krzysztof Jaworski, licencja: CC BY-SA 3.0.

Polecenie 2

Wymień trzy skamieniałości przewodnie, które prezentuje powyższy schemat, następnie podaj, z których okresów i er one pochodzą.

Uzupełnij

Źródło: Gromar sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.

2. Budowa geologiczna Polski

Skały w skorupie ziemskiej są zazwyczaj ułożone warstwami. Podstawowa zasada jest taka, że skały starsze zalegają głębiej, a skały młodsze płycej. Choć oczywiście zdarzają się tu odstępstwa, np. w uskokach, fałdach, nasunięciach i innych deformacjach warstw skalnych. Na mapach, profilach, schematach i innych rysunkach skały starsze zazwyczaj oznacza się kolorami ciemniejszymi, a skały młodsze jaśniejszymi.

Ułożenie warstw skalnych

Skały zalegają pod ziemią najczęściej jako warstwy, które mogą być różnie uformowane

Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., dostępny w internecie: Gromar sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Polecenie 3

W okolicy twojego miejsca zamieszkania występują różne skały. Z poniższej mapy odczytaj, które skały są charakterystyczne dla tego obszaru. Zakwalifikuj je do odpowiednich rodzajów skał. Sporządź w zeszycie odpowiednią notatkę na ten temat.

Uzupełnij

Źródło: Gromar sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Pokaż podpowiedź

Polska – rodzaje skał i ich wiek

Źródło: Wydawnictwo Edukacyjne Wiking, licencja: CC BY-SA 3.0.

Polecenie 4

Korzystając z mapy powyżej, porównaj skały budujące Karpaty i Sudety. Uwzględnij zarówno wiek skał, jak i ich rodzaj.

Uzupełnij

Źródło: Gromar sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Polecenie 5

Odpowiedz na poniższe pytania.

Z której ery pochodzą skały dominujące w pasie wyżyn? Jakiego rodzaju są to skały?

Uzupełnij

Źródło: Gromar sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ciekawostka

Najstarsze skały w Polsce występują prawdopodobnie w sudeckich Górach Sowich. Są to gnejsy, których wiek do niedawna szacowano nawet na 4,5 mld lat. To wtedy lawa zaczynała powoli zastygać i tworzyła się skorupa ziemska. Jednak najnowsze badania wskazują, że sowiogórskie gnejsy mogą być młodsze i liczyć „tylko” ok. 1 mld lat.

Gnejs z Gór Sowich – prawdopodobnie najstarsza skała w Polsce

Źródło: Piotr Sosnowski (http://commons.wikimedia.org), licencja: CC BY-SA 3.0.

Znajomość budowy geologicznej pozwala człowiekowi na różnorodne działania w życiu codziennym, np.:

- czerpanie wody z ujęć podziemnych,

- wydobycie bogactw mineralnych,

- prawidłowe wznoszenie budowli.

Znajomość budowy geologicznej pomaga też wskazać powiązania i zależności występujące w przyrodzie: skała – gleba – woda – roślinność – zwierzęta. Przykładem może być obszar Nizin Środkowopolskich i Pojezierzy pokryty w wielu miejscach czwartorzędowymi piaskami polodowcowymi. Na nich powstały mało urodzajne gleby bielicowe porośnięte głównie przez lasy iglaste, a w nich rozwinęła się określona roślinność oraz swoisty świat zwierzęcy.

Polecenie 6

Podaj przykłady z okolic twojego miejsca zamieszkania:

- wykorzystania przez człowieka znajomości budowy geologicznej terenu;

- związków i zależności między rodzajem skał a innymi składnikami środowiska przyrodniczego.

Uzupełnij

Źródło: Gromar sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Pokaż podpowiedź

Budowa geologiczna Polski jest konsekwencją naszego położenia w Europie Środkowej na styku wielkich jednostek geologicznych kontynentu:

- strefy młodego fałdowania alpejskiego,

- strefy starych fałdowań paleozoicznych (kaledonidy, hercynidy),

- platformy prekambryjskiej.

Polska na tle jednostek tektonicznych Europy

Źródło: Wydawnictwo Edukacyjne Wiking, licencja: CC BY-SA 3.0.

Rozległa  prekambryjska platforma wschodnioeuropejska „zahacza” o północno-wschodnią część Polski. Krawędź tej platformy, zwana strefą Tornquista-Teisseyre’a [wym. tornkista-tessera] (strefa T-T), rozciąga się od okolic Koszalina po Tomaszów Lubelski. Stare prekambryjskie skały magmowe i metamorficzne przykryte są tam pokrywą płasko zalegających skał osadowych z późniejszych okresów.

Na strefę fałdowań paleozoicznych składają się u nas Sudety wraz z blokiem przedsudeckim, Góry Świętokrzyskie oraz niecka górnośląska. Obszar od tych gór po platformę wschodnioeuropejską to tzw. paleozoiczna platforma zachodnioeuropejska, która obejmuje stare utwory fałdowe przykryte osadami młodszymi, lekko sfałdowanymi pod koniec mezozoiku. Należą do nich:

- wał środkowopolski,

- niecka brzeżna i niecka szczecińsko-miechowska,

- monoklina przedsudecka.

Obecnie jednostki te pokryte są utworami kenozoicznymi.

Strefa fałdowania alpejskiego w naszym kraju to Karpaty oraz położone na północ od nich zapadlisko przedkarpackie.

Polska – jednostki tektoniczne

Źródło: Wydawnictwo Edukacyjne Wiking, licencja: CC BY-SA 3.0.

Polecenie 7

Odczytaj z powyższej mapy i zapisz nazwę jednostki tektonicznej, na obszarze której znajduje się twoja miejscowość.

Uzupełnij

Źródło: Gromar sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Pokaż podpowiedź

3. Geologiczna historia Polski

Obecnie na północy Polski jest morze, a na południu góry. Jednak nie zawsze tak było. Przez wiele milionów lat zmieniało się ukształtowanie skorupy ziemskiej oraz rozmieszczenie lądów i oceanów. Zmieniał się też klimat, a tym samym roślinność. Krajobrazy dzisiejszych obszarów Polski były różne w zależności od ery.

Animacja przedstawia zmianę położenia na kuli ziemskiej aktualnego obszaru Polski w poszczególnych erach, wraz z uwzględnieniem klimatu oraz zasięgu lądów i morza.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RVRCR0K8TK3BU

Umiejscowienie dzisiejszego terenu Polski na kuli ziemskiej w poszczególnych erach

Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Animacja przedstawia zmianę położenia na kuli ziemskiej aktualnego obszaru Polski w poszczególnych erach, wraz z uwzględnieniem klimatu oraz zasięgu lądów i morza.

Polecenie 8

Po obejrzeniu filmu odpowiedz na następujące pytania:

- Jaki klimat najczęściej panował na obszarze Polski w dawnych erach?

- Który okres był najzimniejszy?

- W czasie której ery występowały u nas największe zalewy morskie?

Uzupełnij

Źródło: Gromar sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Pokaż podpowiedź

Pokaż odpowiedź

Najważniejsze wydarzenia z geologicznej przeszłości Polski w poszczególnych erach przedstawia poniższa galeria.

Slajd 1 z 4

Najważniejsze wydarzenia z geologicznej przeszłości Polski

Źródło: Piotr Sosnowski (http://commons.wikimedia.org), Blandyna Zajdler, Robert Wers, Krzysztof Jaworski, licencja: CC BY-SA 3.0.

Polecenie 9

Wydrukuj poniższą tabelę i wpisz w każdą z pustych komórek po jednym z  ważniejszych wydarzeń geologicznych dziejów Polski. Skorzystaj z informacji zdobytych podczas lekcji, a także z innych źródeł (encyklopedie, słowniki, Internet).

Jeśli zabraknie ci czasu na lekcji, dokończ wypełnianie tabeli w domu.

załącznik z dokumentem do pobrania

Załącznik

Źródło: epodreczniki.pl, licencja: CC BY 3.0.

Wydarzenia z geologicznej przeszłości Polski

Źródło: Krzysztof Jaworski, Robert Wers, licencja: CC BY-SA 3.0.

Praca domowa

Odszukaj przykłady wydarzeń z geologicznej przeszłości Polski, które miały miejsce w twoich okolicach. Dowiedz się więcej na ich temat, np. z Internetu.

Uzupełnij

Źródło: Gromar sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Pokaż podpowiedź

Podsumowanie

- Wydarzenia z przeszłości geologicznej zadecydowały o rodzajach skał i ich ułożeniu w skorupie ziemskiej.

- Skały powstawały w różnych erach, tworzyły się w różnych miejscach i w różnych warunkach środowiskowych. Dlatego ich skład oraz budowa dostarczają informacji o czasie ich powstania. Ułożenie warstw skalnych pozwala odtworzyć kolejność wydarzeń geologicznych na Ziemi. Ważnych informacji dostarczają też skamieniałości.

- Skały starsze na ogół zalegają głębiej, a skały młodsze płycej.

- Procesy zachodzące w przeszłości geologicznej przyczyniły się do powstania m.in. złóż różnorodnych surowców mineralnych, np. rud metali, surowców energetycznych i skalnych.

- Znajomość budowy geologicznej Polski może być przydatna zarówno w życiu codziennym, jak i w gospodarce.

Słownik

budowa geologiczna

rodzaje skał występujących na danym obszarze (litologia), ich wiek i wzajemne ułożenie (stratygrafia)

era

długotrwała jednostka czasu w dziejach Ziemi licząca od kilkudziesięciu milionów do kilku miliardów lat

skamieniałość

skamieniałe szczątki dawnych organizmów

skamieniałość przewodnia

skamieniałość powstała z organizmu żyjącego w krótkim czasie geologicznym i szeroko rozprzestrzenionego na Ziemi

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Przenieś do odpowiedniej kategorii następujące nazwy skał.

skały magmowe

skały osadowe

skały metamorficzne

Przenieś element.granit

Przenieś element.węgiel kamienny

Przenieś element.bazalt

Przenieś element.żwir

Przenieś element.piaskowiec

Przenieś element.wapień

Przenieś element.marmur

Przenieś element.less

Przenieś element.gnejs

Źródło: Gromar sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 2

Połącz w pary nazwy skał luźnych z nazwami powstających z nich skał zwięzłych lub litych.

zlepieniec

iłPołączony z: zlepieniec

brekcja

gruzPołączony z: brekcja

mułowiec

piasekPołączony z: mułowiec

piaskowiec

mułPołączony z: piaskowiec

iłowiec

żwirPołączony z: iłowiec

Źródło: Gromar sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 3

Uporządkuj nazwy er w kolejności od najmłodszej do najstarszej.

1. Poziom 1:paleozoik

2. Poziom 2:prekambr

3. Poziom 3:mezozoik

4. Poziom 4:kenozoik

Źródło: Gromar sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 4

Wskaż element dzisiejszego środowiska przyrodniczego, na który bezpośredni wpływ miała przeszłość geologiczna.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- rozmieszczenie stref roślinnych

- świat zwierzęcy

- ułożenie warstw skalnych

- warunki klimatyczne

Źródło: Gromar sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 5

Wskaż sytuację, w której znajomość budowy geologicznej NIE będzie przydatna.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- podczas lokalizacji kopalni odkrywkowej

- podczas lokalizacji hipermarketu

- podczas lokalizacji domu jednorodzinnego

- podczas lokalizacji ujęcia wody pitnej

- podczas lokalizacji lotniska

- podczas lokalizacji bankomatu

Źródło: Gromar sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 6

Wskaż cztery skały najbardziej przydatne w budownictwie.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- węgiel kamienny

- torf

- sól kamienna

- żwir

- wapień

- piasek

- marmur

Źródło: Gromar sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 7

Zaznacz stwierdzenia prawdziwe i fałszywe.

Stwierdzenie

Prawda

Fałsz

Obecnie mamy erę kenozoiczną.

Karpaty są starsze niż Sudety.

Skały budujące polskie wyżyny powstały w erze mezozoicznej.

Góry Świętokrzyskie są młodsze niż Tatry.

Węgiel kamienny powstawał w erze paleozoicznej.

Najstarsze polskie skały pochodzą z prekambru.

Źródło: Gromar sp. z o. o., licencja: CC BY 3.0.