Spis treści

Wprowadzenie

Przeczytaj

Film samouczek

Sprawdź się

Dla nauczyciela

Na zdjęciu jest dłoń niemowlęcia trzymająca za palec dłoń osoby starszej.

Współczynnik przyrostu rzeczywistego i jego obliczanie

Źródło: dostępny w internecie: Obraz RitaE z Pixabay, domena publiczna.

Liczba ludności danego obszaru kształtowana jest przez kilka czynników. Pierwszym z nich są urodzenia i zgony. W każdym roku rodzi się i umiera określona liczba osób. Są to tak zwane zjawiska naturalne. Dzieci w mniejszej czy większej liczbie będą się zawsze rodzić. To samo tyczy się śmierci, która jednorazowo może dotknąć większej grupy osób niż zwykle, a to za sprawą wojny, epidemie czy klęski żywiołowej. Drugim czynnikiem kształtującym liczbę ludności są migracje. Każdego roku do danego kraju przyjeżdżają na stałe nowi mieszkańcy, a inni podejmują decyzję o jego opuszczeniu.

Twoje cele

- Dowiesz się, czym jest współczynnik przyrostu rzeczywistego.

- Zrozumiesz, od czego zależy jego wartość.

- Zinterpretujesz wartość wskaźnika.

Przeczytaj

Współczynnik przyrostu rzeczywistego – definicja

Wzajemny układ czterech zjawisk (urodzeń, zgonów, imigracji i emigracji) wpływa na liczbę ludności. Liczba ta może się zmniejszać lub zwiększać. Chcąc policzyć faktyczną zmianę liczby ludności na danym terytorium w danym roku, należy policzyć wielkość przyrostu lub ubytku rzeczywistego według poniższego wzoru:

O przyroście rzeczywistym mówimy wtedy, kiedy liczba ludności w danym roku zwiększyła się, a o ubytku rzeczywistym w momencie, gdy liczba ta zmniejszyła się. Przyrost lub ubytek rzeczywisty ludności jest miarą bezwzględną i nie umożliwia porównania dwóch lub więcej jednostek o różnej liczbie ludności. W takiej sytuacji należy policzyć współczynnik przyrostu rzeczywistego, czyli wartość przyrostu lub ubytku rzeczywistego odniesioną do liczby ludności na 1 000 mieszkańców.

Przykład

W gminie Przykładowo w 2018 roku mieszkało 15 000 osób. W tym samym roku na terenie gminy urodziło się 35 dzieci i zarejestrowano 48 zgonów. Jednocześnie na teren gminy przeprowadziło się 10 osób, a 5 wyprowadziło się na stałe. Zapiszmy dane:

15 000 – liczba ludności

35 – liczba urodzeń

48 – liczba zgonów

10 – liczba imigrantów

5 – liczba emigrantów

Obliczenia przedstawiono w tabeli poniżej:

Ruch naturalny

Saldo migracji

Ruch rzeczywisty ludności

Współczynnik przyrostu rzeczywistego

współczynnik zgonów

Wartości bezwzględne

(przedstawiają informację o wielkości zjawiska, nie dają możliwości porównania zjawiska w dwóch jednostkach o różnej liczbie ludności)

Wartości względne

(umożliwiają porównanie dwóch lub więcej jednostek o różnej liczbie ludności)

liczba urodzeń

współczynnik urodzeń

liczba zgonów

współczynnik zgonów

przyrost/ubytek naturalny

współczynnik przyrostu naturalnego

saldo migracji

współczynnik salda migracji

przyrost/ubytek rzeczywisty

współczynnik przyrostu rzeczywistego

Słownik

liczba urodzeń

liczba osób urodzonych na danym terytorium w danym roku

liczba zgonów

liczba osób zmarłych na danym terytorium w danym roku

przyrost naturalny

dodatnia różnica pomiędzy liczbą urodzeń a liczbą zgonów na danym terytorium w danym roku; przyjmowane są wartości dodatnie, stąd w nazwie słowo „przyrost”:

PIndeks dolny n  Indeks dolny koniecn = U - Z > 0, gdzie U – liczba urodzeń, Z – liczba zgonów w danym roku

saldo migracji

różnica pomiędzy liczbą emigrantów i imigrantów na danym terytorium, może przyjmować wartości dodatnie lub ujemne:

SIndeks dolny mm = I - E, gdzie I – liczba imigrantów, E – liczba emigrantów

ubytek naturalny

ujemna różnica pomiędzy liczbą urodzeń a liczbą zgonów na danym terytorium (stąd w nazwie słowo „ubytek). UWAGA: w literaturze można często spotkać się z określeniem ujemny przyrost naturalny. Z uwagi na to, że przyrost nie może być ujemny, lepiej jest stosować określenia jak wyżej:

UbIndeks dolny nn = U - Z < 0, gdzie U – liczba urodzeń, Z – liczba zgonów w danym roku

współczynnik urodzeń

liczba urodzeń na danym terytorium, w danym roku, odniesiona do liczby ludności (w przeliczeniu na 1 000 ludności)

współczynnik przyrostu naturalnego

różnica pomiędzy liczbą urodzeń i liczbą zgonów na danym terytorium odniesiona do liczby ludności (w przeliczeniu na 1 000 mieszkańców); może przyjmować wartości dodatnie lub ujemne:

współczynnik salda migracji

różnica pomiędzy liczbą emigrantów i imigrantów na danym terytorium odniesiona do liczby ludności (w przeliczeniu na 1 000 mieszkańców), może przyjmować wartości dodatnie lub ujemne:

współczynnik zgonów

liczba zgonów na danym terytorium, w danym roku, odniesiona do liczby ludności (w przeliczeniu na 1 000 ludności):

Film samouczek

Polecenie 1

Na podstawie filmu i dostępnych źródeł zbierz potrzebne dane i oblicz współczynnik przyrostu rzeczywistego dla zamieszkanej przez ciebie miejscowości lub innego wybranego obszaru.

Uzupełnij

Film nawiązujący do treści materiału - dotyczy obliczania współczynnika przyrostu naturalnego.

Film dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DQgW6TcbQOtwiera się w nowym oknie

Źródło: reż. Englishsquare.pl Sp. z o.o., CC BY-SA 3.0, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/.

Film nawiązujący do treści materiału - dotyczy obliczania współczynnika przyrostu naturalnego.

Sprawdź się

Pokaż ćwiczenia:

Ćwiczenie 1

W 2016 roku na terenie Polski mieszkało 38 433 tysięcy osób. W tym samym roku zarejestrowano 382 000 urodzeń oraz 388 000 zgonów. Saldo migracji wyniosło 1 500 osób. Oblicz współczynnik przyrostu rzeczywistego.

Uzupełnij

Ćwiczenie 2

Oblicz wartość współczynnika przyrostu naturalnego dla miejscowości X, jeśli wiadomo, że saldo migracji wyniosło w danym roku -3000, liczba ludności wynosiła 1 600 000, a współczynnik przyrostu rzeczywistego osiągnął 0,25.

Uzupełnij

Ćwiczenie 3

Oblicz wartość współczynnika salda migracji dla miejscowości Y, jeśli wiadomo, że ubytek naturalny w danym roku to -1500, liczba ludności to 400 000, a współczynnik przyrostu rzeczywistego wyniósł -0,875.

Uzupełnij

Ćwiczenie 4

Wskaż zdanie prawdziwe.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Współczynnik przyrostu rzeczywistego będzie dodatni zawsze, gdy współczynnik przyrostu naturalnego będzie dodatni, współczynnik salda migracji będzie ujemny, ale suma współczynników będzie dodatnia.

- Współczynnik przyrostu rzeczywistego będzie dodatni, gdy współczynnik przyrostu naturalnego będzie ujemny i współczynnik salda migracji będzie ujemny.

- Współczynnik przyrostu rzeczywistego będzie ujemny tylko w sytuacji, gdy współczynnik przyrostu naturalnego i salda migracji będą dodatnie.

- Współczynnik przyrostu rzeczywistego będzie dodatni tylko w sytuacji, gdy współczynnik przyrostu naturalnego i salda migracji będą dodatnie.

Ćwiczenie 5

Wykorzystując wzór na współczynnik przyrostu rzeczywistego, uzupełnij poniższą tabelę. Dane dotyczące ruchu naturalnego, salda migracji oraz liczby ludności podane są w tysiącach.

Państwo

Ruch naturalny

Saldo migracji

Liczba ludności

Współczynnik przyrostu rzeczywistego

A

4

0

15 000

B

-30

30 000

0,9

C

-10

10 000

1,2

D

-20

7

-0,5

E

-30

-100

100 000

F

100

-400

-2,5

Ćwiczenie 6

Dla 5 powiatów województwa, w którym mieszkasz, zbierz dane dotyczące współczynnika przyrostu naturalnego i współczynnika salda migracji. Następnie oblicz i przeanalizuj wartość współczynnika przyrostu rzeczywistego. Dane dostępne są w Banku Danych Lokalnych Głównego Urzędu Statystycznego.

Uzupełnij

Ćwiczenie 7

Na podstawie danych Banku Danych Lokalnych GUS lub Rocznika Statystycznego zbierz dane dotyczące liczby mieszkańców, ruchu naturalnego i ruchu migracyjnego 5 miast wojewódzkich w Polsce. Omów, jakie znaczenie dla zmiany liczby ludności ma ruch naturalny i ruch migracyjny.

Uzupełnij

Ćwiczenie 8

Zdecyduj, które twierdzenia są prawdziwe, a które fałszywe.

Prawda

Fałsz

Współczynnik przyrostu rzeczywistego będzie ujemny zawsze, gdy współczynnik przyrostu naturalnego i salda migracji będą ujemne.

Współczynnik przyrostu rzeczywistego będzie ujemny, tylko gdy współczynnik przyrostu naturalnego będzie dodatni, współczynnik salda migracji będzie ujemny, ale suma współczynników będzie ujemna.

Współczynnik przyrostu rzeczywistego będzie ujemny w sytuacji, gdy współczynnik przyrostu naturalnego będzie ujemny, współczynnik salda migracji będzie dodatni, ale suma współczynników będzie ujemna.

Dla nauczyciela

SCENARIUSZ LEKCJI

Imię i nazwisko autora: Magdalena Fuhrmann

Przedmiot: geografia

Temat lekcji: Współczynnik przyrostu rzeczywistego i jego obliczanie

Grupa docelowa: III etap edukacyjny, liceum, technikum, zakres podstawowy, klasa III

PODSTAWA PROGRAMOWA

Treści nauczania

XV. Społeczeństwo i gospodarka Polski: rozmieszczenie ludności i struktura demograficzne, saldo migracji, struktura zatrudnienia i bezrobocie, urbanizacja i sieć osadnicza, warunki rozwoju, rolnictwa, restrukturyzacja przemysłu, sieć transportowa, atrakcyjność turystyczna.

Uczeń:

3) analizuje, na podstawie źródeł informacji geograficznej, zmiany liczby ludności, przyrostu naturalnego i rzeczywistego ludności Polski oraz prognozuje skutki współczesnych przemian demograficznych w Polsce dla rozwoju społeczno-gospodarczego kraju.

Kształtowane kompetencje kluczowe

1. kompetencje w zakresie rozumienia i tworzenia informacji,

2. kompetencje matematyczne oraz kompetencje w zakresie nauk przyrodniczych, technologii i inżynierii,

3. kompetencje osobiste, społeczne i w zakresie umiejętności uczenia się.

Cele operacyjne

Uczeń:

1. poznaje współczynnik przyrostu rzeczywistego,

2. rozumie sposób kształtowania się wartości współczynnika przyrostu rzeczywistego,

3. interpretuje wartość wskaźnika przyrostu rzeczywistego.

Strategie nauczania: asocjacyjna

Metody i techniki nauczania: blended learning, IBSE

Forma zajęć: praca w grupach

Środki dydaktyczne: e-materiał, komputer, projektor multimedialny, zeszyt

Materiały pomocnicze

Okólski M., Demografia: podstawowe pojęcia, procesy i teorie w encyklopedycznym zarysie, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2005.

Okólski M., Reprodukcja ludności modernizacja społeczeństwa: polski syndrom, Spółdzielnia Wydawniczo-Handlowa Książka i Wiedza, Warszawa 1988.

PRZEBIEG LEKCJI

Uczniowie na poprzedniej lekcji otrzymują polecenie przeczytania wstępu do e-materiału (przypomnienie pojęć).

Faza wprowadzająca

1. Sprawdzenie zadania domowego (opcjonalnie).

2. Przedstawienie celu lekcji.

Faza realizacyjna

1. Nauczyciel kolejno omawia zagadnienia przedstawione w e-materiale.

2. Po przedstawieniu i wyjaśnieniu e-materiału, nauczyciel w formie ustnej weryfikuje zrozumienie materiału przez uczniów.

3. Nauczyciel na konkretnym przykładzie pokazuje sposób obliczeń i interpretację współczynnika przyrostu rzeczywistego.

4. Uczniowie indywidualnie wykonują zadania 1-4 zawarte w e-materiale.

5. Nauczyciel sprawdza poprawność wykonanych ćwiczeń i wspólnie omawia ewentualne trudności.

Faza podsumowująca

1. Przypomnienie celów lekcji.

2. Podsumowanie wiedzy zaprezentowanej na lekcji.

3. Utrwalenie najważniejszych pojęć, szczególnie tych, które sprawiały uczniom najwięcej problemów podczas zajęć.

4. Ocena pracy uczniów podczas lekcji.

Praca domowa

1. Utrwalenie wiadomości zawartych w e-materiale.

2. Dokończenie ćwiczeń zawartych w e-materiale.

3. Przygotowanie pracy pisemnej na temat działań związanych z podnoszeniem współczynnika przyrostu rzeczywistego na terenie miejscowości zamieszkania ucznia lub w innej jednostce (do ustalenia z nauczycielem). Uczeń w pracy powinien skupić się na działaniach podejmowanych przez lokalne samorządy dotyczących: zatrzymywania emigrantów, uatrakcyjnienia obszaru, aby spowodować napływ ludności, zwiększania liczby urodzeń żywych i zmniejszania liczby zgonów. Uczniowie w pracy powinni również wspomnieć o sposobach związanych ze zwiększeniem liczby zawieranych małżeństw i zmniejszaniem liczby rozwodów.

Wskazówki metodyczne opisujące różne zastosowania danego multimedium

Materiał multimedialny zawarty w e-materiale może być wykorzystany podczas powtórzenia materiału dotyczącego zagadnień demograficznych Polski.

Table of Contents

Wprowadzenie

Przeczytaj

Film samouczek

Sprawdź się

Dla nauczyciela