Spis treści

Wprowadzenie

Przeczytaj

Mapa myśli

Sprawdź się

Dla nauczyciela

Ilustracja przedstawia trzy męskie portrety. Na każdym z nich jest mężczyzna w średnim wieku, w wytwornych strojach. Każdy z mężczyzn ma wąsy i podgolone wysoko włosy.

Czytanie ze zrozumieniem: Orient a kultura sarmacka

Od lewej: Król Jan Kazimierz w żupanie, szlachcic Stanisław Antoni Szczuka w kontuszu, Jan III Sobieski w karacenie

Źródło: 1. Daniel Schultz, Król Jan Kazimierz, XVII w., 2. Autor nieznany, Stanisław Antoni Szczuka, ok. 1735-1740, 3. Daniel Schultz, Portret Jana III Sobieskiego, XVII w., domena publiczna.

Skąd wziął się strój szlachecki? Dlaczego strój sarmacki przypominał szaty sułtana? Skąd wzięły się kołczany, czekany i kindżały w uzbrojeniu polskiego wojska?

Wybitny historyk Janusz Tazbir opisuje, jak w XVII-wiecznej Polsce zazębiały się wpływy Wschodu i Zachodu. Fascynacja Orientem przejawiała się w stylu ubioru i dekoracji. Literatura i nauka pozostawały jednak pod wpływem myśli zachodniej.

Twoje cele

- Prześledzisz, jak kulturę sarmacką przedstawia polski historyk, Janusz Tazbir.

- Omówisz wpływy Wschodu i Zachodu na kulturę sarmacką.

- Przeanalizujesz, na czym polegał synkretyzm kulturalny epoki.

Przeczytaj

Janusz Tazbir

Orient a kultura sarmacka

1. W żadnej chyba epoce naszej kultury […] Polska nie wytworzyła tak oryginalnych i odrębnych form cywilizacyjnych jak właśnie w XVII wieku. I to form uznanych później za arcypolskie i szczerze narodowe […]. Na pozór XVII stulecie miało wszelkie dane po temu, aby taką właśnie kulturę, zamkniętą na obce wpływy, czysto narodową w swej genezie, wytworzyć. W dziedzinie geopolityki dominowała wówczas bowiem zasada „przedmurza”: Polska miała być tarczą Europy, a jej południowe i wschodnie granice murem nie do przebycia, broniącym ten kontynent przed inwazją niewiernych i barbarzyńców.

2. […] na zewnątrz kraju odgradzało nas […] „przedmurze”, wewnątrz natomiast nastąpił rozkwit typu „kultury powiatowej”: parafia staje się podstawową komórką życia nie tylko administracyjnego i wyznaniowego, ale również i umysłowego. […] Polska cofa się niejako cywilizacyjnie w głąb kraju i – powierzchownie biorąc – powstaje wówczas typ kultury w idealny sposób zamkniętej. Jak bardzo jednak uproszczenia mylą, świadczy fakt, że równocześnie mamy do czynienia z synkretyzmem kulturalnym na szeroką skalę. Sarmatyzm powstaje bowiem w wyniku symbiozy elementów orientalnych z rodzimymi i zachodnimi.

3. Przypomnijmy […], że ze stepów czarnomorskich oraz od Turków brano ubiory, które w XVII wieku złożyły się na strój szlachecki, mianowicie żupan, kontusz, bekieszę czy ferezję. Uzupełniały go wschodnie pasy, tak dalece u nas popularne, że z czasem zyskały nazwę polskich. […] Czym zresztą szlachcic był bogatszy, tym bardziej strój jego przypominał ubiór dostojników tureckich, a nawet samego sułtana. Obok ubioru wpływy orientalne dały o sobie znać w częściach uzbrojenia, którego używano w wojsku polskim: zarówno karacena, jak kołczan, sajdak na strzały, czekan czy kindżał – wszystko to przywędrowało z Turcji lub Persji. Również i odznaki władzy wojskowej w postaci buzdyganów, buław lub buńczuków przedostały się ze Wschodu. […] Wszystko to znalazło swe odbicie w języku: wyrazy wschodnie, jakie w XVII wieku wchodzą do polszczyzny, to przede wszystkim nazwy różnego rodzaju sprzętu wojskowego, broni, uprzęży końskiej (czaprak, kulbaka) wreszcie, a nawet samych koni (bachmat, rumak [...] czy kary).

4. Orientalizacja stroju i smaku artystycznego szlachty nastąpiła na dobre za panowania króla Jana III Sobieskiego, kiedy to „zwyciężona i upokorzona Turcja wywarła w przeciągu kilku lat więcej wpływu na fizjonomię obyczajową szlachty, aniżeli przez setki lat wywierała groźna i zwycięska”. […] Naśladowano Turków w strojach, ale nie w obyczajach […] Z pojęciem Orientu nie kojarzono wówczas żadnych ujemnych treści. Sama szlachta wyprowadzała chętnie swe pochodzenie od dawnych Sarmatów, którzy opuściwszy w pierwszych wiekach naszej ery swe siedziby, położone między Donem a dolną Wołgą, podbili tereny rozciągające się od Dniepru po Wisłę, obracając tamtejszą ludność w niewolników. Pochodzenie od wschodnich rycerzy nie było w oczach szlachty polskiej czymś gorszym od związków rodowych z dawnymi Rzymianami, do czego tak chętnie przyznawała się szlachta litewska.

5. W szybkiej i bezkolizyjnej adaptacji pewnych elementów kultury orientalnej pewną rolę odegrała również okoliczność […], że adaptacja ta zbiegła się ze społecznym i kulturalnym awansem sporej części warstwy szlacheckiej. Wielu przedstawicieli tego stanu pozostało oczywiście na poziomie zaściankowej biedoty […] Część szlachty dała jednak początek nowej warstwie magnackiej, tworzącej się na przełomie XVI i XVII wieku, wiele zaś rodzin, nie dochodząc do szczebla magnackiego, znacznie się wzbogaciło. Tym ludziom z ówczesnego awansu właściwe było (fakt dobrze znany z dziejów kultury) zamiłowanie do tego, co barwne, lśniące i bogate (przynajmniej z pozoru). Jaskrawo kontrastowe tkaniny wschodnie oraz bogato zdobiona broń, makaty czy wysadzane szlachetnymi kamieniami tarcze – znakomicie odpowiadały tym gustom.

6. Zmienia się również, co było także nie bez znaczenia, typ edukacji. Po wykształconych na zachodnich uniwersytetach i spędzających czas w sejmie czy na dworze członkach warstwy rządzącej przychodzi nowe pokolenie, chowane często tylko w konwiktach jezuickich, a dopełniające swej edukacji na polach bitewnych czy w jasyrze tureckim lub tatarskim. Więcej oglądało ono Turków niż ich poprzednicy Francuzów, Holendrów, Włochów czy Anglików w sumie wziętych. Nic więc dziwnego, że pola bitewne, nie zaś dwory zagraniczne zaczynają dyktować modę.

7. Synkretyzm kulturalny, tak charakterystyczny dla sarmatyzmu, nie dotyczył w najmniejszym stopniu ideologii. Noszenie stroju wzorowanego na tureckim nie świadczyło o sympatiach dla ustroju tego państwa […] Jak się wydaje, sarmatyzm był w pewnej mierze świadomy swego nadrzędnego stanowiska w stosunku do kultury krajów otaczających Rzeczpospolitą od wschodu czy południa. Nie stanowił on przy tym jakiejś radykalnej i zdecydowanej próby oderwania nas od Europy Zachodniej. Nadal bowiem uczestniczono w ogólnoeuropejskim życiu kulturalnym, korzystając m.in. z dorobku cywilizacji antycznej, czytając dzieła w języku łacińskim (a później francuskim), realizując wzorce barokowej architektury czy malarstwa. Wyrażano obawy o losy języka narodowego w przypadku obioru cudzoziemskiego władcy, równocześnie jednak nie protestowano przeciwko oszpecaniu polszczyzny makaronizmami, a do szczytów elegancji należało pisanie po łacinie. Szlachta nie miała najmniejszych wątpliwości co do tego, że stanowimy integralną część Europy, pojmowanej jako pewna wspólnota, opartą na tożsamości kultury, wyznania i tradycji politycznych. […] Wzajemne wpływy kultury Wschodu i Zachodu zazębiały się u nas, nigdy jednak wzajemnie się na siebie nie nakładały. Orient oddziaływał na sztukę dekoracyjną, ubiory czy broń, Zachód na literaturę, budownictwo, w pewnym stopniu naukę. Żaden z tych dwóch wielkich systemów kulturowo-cywilizacyjnych nie wywierał natomiast istotnego wpływu na kształt ustrojowy Polski.

Źródło: Janusz Tazbir, Orient a kultura sarmacka, [w:] Spotkania z historią, Warszawa 1979.

Obraz przedstawiający prawdopodobnie Stanisława Antoniego Szczukę (1654–1710) – polskiego szlachcica i polityka, pisarza politycznego. Na portrecie malarz uwiecznił szlachcica w stroju polskim, na który składały się żupan, narzucany na niego kontusz, pas kontuszowy, kołpak (czapka) oraz karabela (rodzaj szpady). Szlachcic-sarmata był zwykle tęgim mężczyzną z wąsami i/lub brodą. Często podgalał głowę lub golił się na łyso. Powyższy obraz jest portretem imaginacyjnym - przedstawieniem stworzonym w wyobraźni artysty, być może na podstawie dostępnych mu źródeł opisowych. W rzeczywistości nie wiemy, jak wyglądał Stanisław Antoni Szczuka.

Źródło: Autor nieznany, ok. 1735–1740, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Słownik

makaronizm

(wł. macarone, obecnie: maccherone – makaron, głuptas) – wyraz, zwrot lub forma gramatyczna (końcówki fleksyjne, afiksy itp.) pochodzące z obcego języka (zwłaszcza łacińskiego), włączone do wypowiedzi formułowanej w języku rodzimym

synkretyzm

(gr. synkrētismós – połączenie się dwóch przeciw trzeciemu) – łączenie różnych form, elementów, rodzajów literackich itp.

Mapa myśli

Polecenie 1

Uzupełnij mapę myśli informacjami na temat wpływów kulturowych Zachodu i Wschodu na Rzeczpospolitą w XVII wieku. Następnie zastanów się, w jakiej wzajemnej relacji te wpływy pozostawały.

Uzupełnij

- Mapa myśli.

- Nazwa kategorii: Sarmatyzm w Polsce w XVII wieku.

- Elementy należące do kategorii Sarmatyzm w Polsce w XVII wieku

- Nazwa kategorii: Synkretyzm kulturalny

- Nazwa kategorii: sarmatyzm

- Nazwa kategorii: znaczenie terminu Sarmata

- Koniec elementów należących do kategorii Sarmatyzm w Polsce w XVII wieku

- Nazwa kategorii: Synkretyzm kulturalny .

- Elementy należące do kategorii Synkretyzm kulturalny

- Nazwa kategorii: Sarmatyzm w Polsce w XVII wieku

- Nazwa kategorii: wpływ Orientu na kulturę sarmacką

- Nazwa kategorii: wpływ Zachodu

- Koniec elementów należących do kategorii Synkretyzm kulturalny

- Nazwa kategorii: sarmatyzm.

- Elementy należące do kategorii sarmatyzm

- Nazwa kategorii: Sarmatyzm w Polsce w XVII wieku

- Nazwa kategorii: geneza terminu

- Nazwa kategorii: przyczyny rozpowszechnienia terminu

- Nazwa kategorii: tło historyczne

- Koniec elementów należących do kategorii sarmatyzm

- Nazwa kategorii: znaczenie terminu Sarmata.

- Elementy należące do kategorii znaczenie terminu Sarmata

- Nazwa kategorii: Sarmatyzm w Polsce w XVII wieku

- Nazwa kategorii: „Termin «Sarmata», tak jak został on ukształtowany w XVI wieku, oznaczał więc początkowo swego rodzaju przynależność «narodową» (choć złożoną aż z trzech głównych — polskiego, litewskiego i ruskiego — pierwiastków etnicznych). Ponieważ jednak pojęcie narodu właśnie w XVII wieku zaczęło być utożsamiane wyłącznie z panującym — i to polonizującym się — stanem szlacheckim, więc też pojęcie sarmaty na ogół kojarzono ze szlachcicem”.

- Koniec elementów należących do kategorii znaczenie terminu Sarmata

- Nazwa kategorii: wpływ Orientu na kulturę sarmacką .

- Elementy należące do kategorii wpływ Orientu na kulturę sarmacką

- Nazwa kategorii: Synkretyzm kulturalny

- Nazwa kategorii: obszary wpływów

- Nazwa kategorii: przyczyny szybkiej adaptacji wpływów orientalnych

- Koniec elementów należących do kategorii wpływ Orientu na kulturę sarmacką

- Nazwa kategorii: wpływ Zachodu .

- Elementy należące do kategorii wpływ Zachodu

- Nazwa kategorii: Synkretyzm kulturalny

- Nazwa kategorii: obszary wpływów

- Koniec elementów należących do kategorii wpływ Zachodu

- Nazwa kategorii: geneza terminu.

- Elementy należące do kategorii geneza terminu

- Nazwa kategorii: sarmatyzm

- Nazwa kategorii: „Geneza terminu sarmatyzm wiąże się z tzw. mitem sarmackim — przekonaniem wiążącym pochodzenie Polaków i innych narodów Rzeczypospolitej [...] ze starożytnym plemieniem Sarmatów, zamieszkującym między I wiekiem p.n.e. a IV naszej ery ziemie dzisiejszej Ukrainy”.

- Koniec elementów należących do kategorii geneza terminu

- Nazwa kategorii: przyczyny rozpowszechnienia terminu .

- Elementy należące do kategorii przyczyny rozpowszechnienia terminu

- Nazwa kategorii: sarmatyzm

- Nazwa kategorii: „Wprawdzie historyczni Sarmaci pod naporem Hunnów, opuścili te ziemie wraz z Germanami w okresie Wędrówki Ludów, ale znajomość historii przełomu starożytności i średniowiecza była w XV i XVI wieku znikoma. Dlatego też nic nie stało na przeszkodzie, aby skojarzenia od antycznej Sarmacji biegły ku państwu polsko-litewskiemu”.

- Koniec elementów należących do kategorii przyczyny rozpowszechnienia terminu

- Nazwa kategorii: „Termin «Sarmata», tak jak został on ukształtowany w XVI wieku, oznaczał więc początkowo swego rodzaju przynależność «narodową» (choć złożoną aż z trzech głównych — polskiego, litewskiego i ruskiego — pierwiastków etnicznych). Ponieważ jednak pojęcie narodu właśnie w XVII wieku zaczęło być utożsamiane wyłącznie z panującym — i to polonizującym się — stanem szlacheckim, więc też pojęcie sarmaty na ogół kojarzono ze szlachcicem”..

- Elementy należące do kategorii „Termin «Sarmata», tak jak został on ukształtowany w XVI wieku, oznaczał więc początkowo swego rodzaju przynależność «narodową» (choć złożoną aż z trzech głównych — polskiego, litewskiego i ruskiego — pierwiastków etnicznych). Ponieważ jednak pojęcie narodu właśnie w XVII wieku zaczęło być utożsamiane wyłącznie z panującym — i to polonizującym się — stanem szlacheckim, więc też pojęcie sarmaty na ogół kojarzono ze szlachcicem”.

- Nazwa kategorii: znaczenie terminu Sarmata

- Koniec elementów należących do kategorii „Termin «Sarmata», tak jak został on ukształtowany w XVI wieku, oznaczał więc początkowo swego rodzaju przynależność «narodową» (choć złożoną aż z trzech głównych — polskiego, litewskiego i ruskiego — pierwiastków etnicznych). Ponieważ jednak pojęcie narodu właśnie w XVII wieku zaczęło być utożsamiane wyłącznie z panującym — i to polonizującym się — stanem szlacheckim, więc też pojęcie sarmaty na ogół kojarzono ze szlachcicem”.

- Nazwa kategorii: tło historyczne.

- Elementy należące do kategorii tło historyczne

- Nazwa kategorii: sarmatyzm

- Nazwa kategorii: „Wzmianki o tym plemieniu i jego waleczności zachowały się u kronikarzy rzymskich i greckich, a geografowie antyczni kraje na północ od Morza Czarnego często określali mianem Sarmacji”.

- Koniec elementów należących do kategorii tło historyczne

- Nazwa kategorii: obszary wpływów.

- Elementy należące do kategorii obszary wpływów

- Nazwa kategorii: wpływ Orientu na kulturę sarmacką

- Nazwa kategorii:

- Koniec elementów należących do kategorii obszary wpływów

- Nazwa kategorii: przyczyny szybkiej adaptacji wpływów orientalnych.

- Elementy należące do kategorii przyczyny szybkiej adaptacji wpływów orientalnych

- Nazwa kategorii: wpływ Orientu na kulturę sarmacką

- Nazwa kategorii:

- Koniec elementów należących do kategorii przyczyny szybkiej adaptacji wpływów orientalnych

- Nazwa kategorii: obszary wpływów.

- Elementy należące do kategorii obszary wpływów

- Nazwa kategorii: wpływ Zachodu

- Nazwa kategorii:

- Koniec elementów należących do kategorii obszary wpływów

- Nazwa kategorii: „Geneza terminu sarmatyzm wiąże się z tzw. mitem sarmackim — przekonaniem wiążącym pochodzenie Polaków i innych narodów Rzeczypospolitej [...] ze starożytnym plemieniem Sarmatów, zamieszkującym między I wiekiem p.n.e. a IV naszej ery ziemie dzisiejszej Ukrainy”. .

- Elementy należące do kategorii „Geneza terminu sarmatyzm wiąże się z tzw. mitem sarmackim — przekonaniem wiążącym pochodzenie Polaków i innych narodów Rzeczypospolitej [...] ze starożytnym plemieniem Sarmatów, zamieszkującym między I wiekiem p.n.e. a IV naszej ery ziemie dzisiejszej Ukrainy”.

- Nazwa kategorii: geneza terminu

- Koniec elementów należących do kategorii „Geneza terminu sarmatyzm wiąże się z tzw. mitem sarmackim — przekonaniem wiążącym pochodzenie Polaków i innych narodów Rzeczypospolitej [...] ze starożytnym plemieniem Sarmatów, zamieszkującym między I wiekiem p.n.e. a IV naszej ery ziemie dzisiejszej Ukrainy”.

- Nazwa kategorii: „Wprawdzie historyczni Sarmaci pod naporem Hunnów, opuścili te ziemie wraz z Germanami w okresie Wędrówki Ludów, ale znajomość historii przełomu starożytności i średniowiecza była w XV i XVI wieku znikoma. Dlatego też nic nie stało na przeszkodzie, aby skojarzenia od antycznej Sarmacji biegły ku państwu polsko-litewskiemu”..

- Elementy należące do kategorii „Wprawdzie historyczni Sarmaci pod naporem Hunnów, opuścili te ziemie wraz z Germanami w okresie Wędrówki Ludów, ale znajomość historii przełomu starożytności i średniowiecza była w XV i XVI wieku znikoma. Dlatego też nic nie stało na przeszkodzie, aby skojarzenia od antycznej Sarmacji biegły ku państwu polsko-litewskiemu”.

- Nazwa kategorii: przyczyny rozpowszechnienia terminu

- Koniec elementów należących do kategorii „Wprawdzie historyczni Sarmaci pod naporem Hunnów, opuścili te ziemie wraz z Germanami w okresie Wędrówki Ludów, ale znajomość historii przełomu starożytności i średniowiecza była w XV i XVI wieku znikoma. Dlatego też nic nie stało na przeszkodzie, aby skojarzenia od antycznej Sarmacji biegły ku państwu polsko-litewskiemu”.

- Nazwa kategorii: „Wzmianki o tym plemieniu i jego waleczności zachowały się u kronikarzy rzymskich i greckich, a geografowie antyczni kraje na północ od Morza Czarnego często określali mianem Sarmacji”. .

- Elementy należące do kategorii „Wzmianki o tym plemieniu i jego waleczności zachowały się u kronikarzy rzymskich i greckich, a geografowie antyczni kraje na północ od Morza Czarnego często określali mianem Sarmacji”.

- Nazwa kategorii: tło historyczne

- Koniec elementów należących do kategorii „Wzmianki o tym plemieniu i jego waleczności zachowały się u kronikarzy rzymskich i greckich, a geografowie antyczni kraje na północ od Morza Czarnego często określali mianem Sarmacji”.

- Nazwa kategorii: .

- Elementy należące do kategorii

- Nazwa kategorii: obszary wpływów

- Koniec elementów należących do kategorii

- Nazwa kategorii: .

- Elementy należące do kategorii

- Nazwa kategorii: obszary wpływów

- Koniec elementów należących do kategorii

- Nazwa kategorii: .

- Elementy należące do kategorii

- Nazwa kategorii: przyczyny szybkiej adaptacji wpływów orientalnych

- Koniec elementów należących do kategorii

Źródło cytatów wykorzystanych w mapie myśli: Janusz Maciejewski, Sarmatyzm jako formacja kulturowa: (geneza i główne cechy wyodrębniające), „Teksty” 1974, nr 4, s. 13–17.

Polecenie 2

Sformułuj dwa argumenty, które potwierdzą tezę, że charakterystyczny dla sarmatyzmu synkretyzm kulturalny nie dotyczył ideologii.

Argument 1.

Argument 2.

Sprawdź się

Pokaż ćwiczenia:

Ćwiczenie 1

Wywodzenie pochodzenia polskiej szlachty od Sarmatów, a litewskiej od starożytnych Rzymian to:

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- podanie.

- mit.

- legenda.

- bajka.

Ćwiczenie 2

W tekście Janusza Tazbira dominuje funkcja:

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- impresywna.

- perswazyjna.

- ekspresywna.

- informacyjna.

Ćwiczenie 3

Wyjaśnij, dlaczego sarmatyzmu nie można uznać za kulturę zamkniętą pomimo dominacji w XVII w. „kultury powiatowej”.

Uzupełnij

Ćwiczenie 4

Na podstawie tekstu, wyjaśnij przyczyny tego, że pokolenie młodzieży szlacheckiej:  “więcej oglądało […] Turków niż ich poprzednicy Francuzów, Włochów, Holendrów czy Anglików w sumie wziętych”.

Uzupełnij

Ćwiczenie 5

Przyporządkuj do odpowiednich kategorii nazwy przedmiotów, które w XVII wieku weszły do polszczyzny.

elementy stroju

część uzbrojenia

odznaki władzy wojskowej

Przenieś element.karacena

Przenieś element.czekan

Przenieś element.buława

Przenieś element.buzdygan

Przenieś element.kinżał

Przenieś element.bekisza

Przenieś element.ferezja

Przenieś element.sajdak

Przenieś element.kindżał

Przenieś element.żupan

Przenieś element.kontusz

Ćwiczenie 6

Zapoznaj się z wymienionymi w ćwiczeniu piątym słowami orientalnego pochodzenia i napisz, dlaczego właśnie te nazwy weszły wtedy do polszczyzny.

Przyjrzyj się wymienionym w ćwiczeniu 5. słowom orientalnego pochodzenia i napisz, dlaczego właśnie te nazwy weszły wtedy do polszczyzny.

Uzupełnij

Ćwiczenie 7

Wskaż Prawda lub Fałsz przy zdaniach, które dotyczą tekstu Janusza Tazbira Orient a kultura sarmacka.

PRAWDA

FAŁSZ

Autor przedstawia informacje chronologicznie.

Autor syntetycznie przedstawia zjawisko sarmatyzmu.

Autor stawia tezę i ją udowadnia.

Ćwiczenie 8

Wyjaśnij, na czym polega paradoks w określeniu “arcypolskie i szczerze narodowe”, odnoszącym się do form kultury polskiej w XVII w.

Uzupełnij

Dla nauczyciela

Autor: Anna Grabarczyk

Przedmiot: Język polski

Temat: Czytanie ze zrozumieniem: Orient a kultura sarmacka

Grupa docelowa:

Szkoła ponadpodstawowa, liceum ogólnokształcące, technikum, zakres podstawowy

Podstawa programowa:

Zakres podstawowy

Treści nauczania – wymagania szczegółowe

I. Kształcenie literackie i kulturowe.

2. Odbiór tekstów kultury. Uczeń:

1) przetwarza i hierarchizuje informacje z tekstów, np. publicystycznych, popularnonaukowych, naukowych;

3) rozpoznaje specyfikę tekstów publicystycznych (artykuł, felieton, reportaż), retorycznych (przemówienie, laudacja, homilia), popularnonaukowych i naukowych (rozprawa); wśród tekstów prasowych rozróżnia wiadomość i komentarz; rozpoznaje środki językowe i ich funkcje zastosowane w tekstach; odczytuje informacje i przekazy jawne i ukryte; rozróżnia odpowiedzi właściwe i unikowe;

II. Kształcenie językowe.

2. Zróżnicowanie języka. Uczeń:

4) określa rodzaje zapożyczeń i sposób ich funkcjonowania w polszczyźnie różnych epok; odnosi wskazane zjawiska do współczesnej polszczyzny;

3. Komunikacja językowa i kultura języka. Uczeń:

3) rozpoznaje i określa funkcje tekstu (informatywną, poetycką, metajęzykową, ekspresywną, impresywną – w tym perswazyjną);

4) rozpoznaje zjawiska powodujące niejednoznaczność wypowiedzi (homonimie, anakoluty, elipsy, paradoksy), dba o jasność i precyzję komunikatu;

III. Tworzenie wypowiedzi.

1. Elementy retoryki. Uczeń:

1) formułuje tezy i argumenty w wypowiedzi ustnej i pisemnej przy użyciu odpowiednich konstrukcji składniowych;

2. Mówienie i pisanie. Uczeń:

1) zgadza się z cudzymi poglądami lub polemizuje z nimi, rzeczowo uzasadniając własne zdanie;

IV. Samokształcenie.

3. korzysta z literatury naukowej lub popularnonaukowej;

5. dokonuje krytycznej selekcji źródeł;

Kształtowane kompetencje kluczowe:

- kompetencje w zakresie wielojęzyczności;

- kompetencje cyfrowe;

- kompetencje osobiste, społeczne i w zakresie umiejętności uczenia się;

- kompetencje obywatelskie;

- kompetencje w zakresie świadomości i ekspresji kulturalnej.

Cele operacyjne. Uczeń:

- zapozna się z fragmentem książki Janusza Tazbira na temat kultury sarmatyzmu;

- omówi wpływy Wschodu i Zachodu na kulturę sarmacką;

- przeanalizuje, na czym polegał synkretyzm kulturalny epoki.

Strategie nauczania:

- konstruktywizm;

- konektywizm.

Metody i techniki nauczania:

- ćwiczeń przedmiotowych;

- z użyciem komputera;

- mapa myśli.

Formy pracy:

- praca indywidualna;

- praca w parach;

- praca w grupach;

- praca całego zespołu klasowego.

Środki dydaktyczne:

- komputery z głośnikami, słuchawkami i dostępem do internetu;

- zasoby multimedialne zawarte w e-materiale;

- tablica interaktywna/tablica, pisak/kreda.

Przebieg lekcji

Przed lekcją:

1. Nauczyciel prosi uczniów o zastanowienie się nad pojęciami kojarzącymi się ze słowem sarmatyzm.

Faza wprowadzająca:

1. Uczniowie zgłaszają swoje propozycje dotyczące słowa sarmatyzm. Wybrana osoba zapisuje je na tablicy, tworząc mapę myśli. Na koniec nauczyciel zapowiada, że uczniowie będą mogli zweryfikować i uzupełnić swoją wiedzę podczas zajęć.

2. Nauczyciel omawia, czym jest sarmatyzm i jaką rolę on odgrywał. Poleca uczniom, aby zapoznali się z obrazem zamieszczonym w sekcji „Przeczytaj” przedstawiającym wizerunek polskiego szlachcica i jego strój.

3. Prowadzący lekcję określa cel zajęć i informuje uczniów o ich planowanym przebiegu. Przedstawia kryteria sukcesu oraz wyświetla na tablicy temat lekcji.

Faza realizacyjna:

1. Praca z multimedium („Mapa myśli”). Nauczyciel zapowiada, że uzupełnieniem informacji na temat sarmatyzmu będzie mapa myśli z zamieszczonymi w niej cytatami. Uczniowie po zapoznaniu z mapą pracują w dwójkach, a wylosowana para przedstawia swoją odpowiedź (do obu poleceń). Pozostali uczniowie mogą ją uzupełniać, jeśli uznają, że zabrakło jakichś informacji.

2. Nauczyciel dzieli uczniów na czteroosobowe grupy. Każda z grup wykonuje ćwiczenia z sekcji „Sprawdź się” (bez ćwiczenia 8). Po upływie wyznaczonego czasu uczniowie wspólnie omawiają odpowiedzi. Nauczyciel może zadać uczniom pytanie, czy słowo sarmatyzm ma wydźwięk pozytywny czy negatywny, i prosić o uzasadnienie stanowiska.

Faza podsumowująca:

1. W ramach podsumowania dla utrwalenia wiedzy i umiejętności uczniowie wykonują w parach ćwiczenie 8 w sekcji „Sprawdź się”. Nauczyciel sprawdza poprawność wykonania zadania wraz z uczniami.

2. Nauczyciel ponownie wyświetla na tablicy temat lekcji zawarty w sekcji „Wprowadzenie” i inicjuje krótką rozmowę na temat kryteriów sukcesu. Czego uczniowie się nauczyli?

Praca domowa:

1. Przygotuj prezentację multimedialną, w której podsumujesz zdobyte podczas lekcji wiadomości.

2. Wypisz przejawy obecności kultury sarmackiej we współczesnym świecie.

Materiały pomocnicze:

- T. Mańkowski, Genealogia sarmatyzmu, Warszawa 1946.

- A. Zajączkowski, Szlachta polska. Kultura i struktura, Warszawa 1993.

Wskazówki metodyczne

- Nauczyciel może wykorzystać multimedium bazowe jako podsumowanie zajęć.

Table of Contents

Wprowadzenie

Przeczytaj

Mapa myśli

Sprawdź się

Dla nauczyciela