Spis treści

Wprowadzenie

Przeczytaj

Model 3D

Sprawdź się

Dla nauczyciela

Budowa i rodzaje nerwów

Droga impulsu nerwowego wiedzie przez skomplikowany system komórek nerwowych zaopatrzonych w wypustki nerwowe.

Źródło: Pixabay, domena publiczna.

Układ nerwowy człowieka zbudowany jest z ok. 100 miliardów neuronów, muszki owocowej (Drosophila melanogaster) – ze 100 tys., a nicienia z gatunku Caenorhabditis elegans – z zaledwie 302. Neurony to komórki wyspecjalizowane w przewodzeniu impulsów nerwowych. Czynność tę pełnią za pośrednictwem wypustek nerwowych, które – zebrane w pęczki – tworzą nerwy.

Twoje cele

- Omówisz budowę nerwów.

- Przedstawisz nerwy jako struktury wchodzące w skład obwodowego układu nerwowego.

- Dokonasz podziału funkcjonalnego nerwów.

- Scharakteryzujesz nerwy czuciowe, ruchowe, kojarzeniowe.

Przeczytaj

Budowa nerwu

Długie wypustki komórek nerwowych – aksony, budujące istotę białą, wychodzą poza mózgowie i rdzeń kręgowy, tworząc nerwy. Ich grubość jest bardzo zróżnicowana (od ułamków milimetrów do kilku centymetrów) i zależy od liczby włókien wchodzących w skład nerwu oraz grubości osłonek łącznotkankowych.

Nerw jest pęczkiem równolegle ułożonych włókien nerwowych, czyli aksonów. Poszczególne włókna aksonów są otoczone osłonką mielinową i łącznotkankową, zwaną śródnerwiem. Aksony tworzące pęczki otacza z kolei onerwie, zbudowane z kilku warstw koncentrycznie ułożonych komórek tkanki łącznej. Strukturą otaczającą cały nerw jest natomiast nanerwie. Składa się ono z włóknistej tkanki łącznej, w której biegną naczynia krwionośne dostarczające do aksonów tlen i składniki odżywcze.

Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Nerwy – struktury wchodzące w skład obwodowego układu nerwowego

Nerwy stanowią drogę, którą przepływają impulsy nerwowe między centralnym układem nerwowym a pozostałymi obszarami organizmu.

Slajd 1 z 2

Nerwy opuszczające mózgowie tworzą 12 par nerwów czaszkowych, a te, które opuszczają rdzeń kręgowy – 31 par nerwów rdzeniowych. Wraz z należącymi do nich zwojami nerwowymi składają się one na obwodowy układ nerwowy.

Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Rodzaje nerwów – podział funkcjonalny

W zależności od kierunku przewodzenia impulsów nerwowych przez włókna nerwowe układu obwodowego, wyróżniamy nerwy czuciowe, nerwy ruchowe oraz nerwy mieszane.

Nerwy czuciowe (doprowadzające, aferentne, czuciowe)

Nerwy ruchowe (odprowadzające, eferentne, ruchowe)

Nerwy mieszane

Słownik

akson

(gr. áxōn – oś) długa wypustka nerwowa przewodząca impulsy nerwowe od ciała neuronu do efektora (mięśnia, gruczołu) lub do innych neuronów

nanerwie

błona łącznotkankowa otaczająca cały nerw

nerwy czaszkowe

12 par nerwów opuszczających mózgowie i przebiegających głównie w obrębie głowy

nerwy rdzeniowe

31 par nerwów opuszczających rdzeń kręgowy przez otwory międzykręgowe

onerwie

błona łącznotkankowa otaczająca pęczki równolegle ułożonych włókien nerwowych – aksonów

osłonka mielinowa

substancja chemiczna złożona z cukru i lipidu przylegająca bezpośrednio do aksonu, produkowana w układzie obwodowym przez komórki glejowe – lemocyty, a w ośrodkowym układzie nerwowym przez oligodendrocyty; pełni rolę izolatora oraz podpory mechanicznej dla wypustek neuronów

śródnerwie

błona łącznotkankowa otaczająca pojedyncze zmielinizowane aksony

tkanka łączna

tkanka zwierzęca, charakteryzuje się obfitą zawartością substancji międzykomórkowej oraz obecnością włókien białkowych; jej główna funkcja polega na łączeniu ze sobą i tworzeniu podłoża dla innych tkanek organizmu

Model 3D

Rdzeń kręgowy odpowiada za przekazywanie sygnałów nerwowych ze środowiska (odbieranych przez receptory) do mózgowia i sygnałów nerwowych z mózgowia do narządów wykonawczych. Kontroluje również odruchy bezwarunkowe. Przez otwory międzykręgowe rdzeń kręgowy opuszcza 31 par nerwów rdzeniowych.

Ciekawostka

W naturalnych warunkach zarówno mózgowie, jak i rdzeń kręgowy, mają kolor różowy. Dopiero po utrwaleniu tkanki lub narządu, czyli po wykonaniu perfuzji solą fizjologiczną i paraformaldehydem lub formaliną, preparat staje się szaro-biały.

Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DUVaiWONR

Budowa nerwu rdzeniowego.

Źródło: Przedmiotowy model 3D został opracowany przez Englishsquare.pl Sp. z o.o. na podstawie materiału źródłowego zakupionego w ramach serwisu www.turbosquid.com. Jakiekolwiek dalsze użycie tego modelu 3D podlega wszelkim ograniczeniom opisanym w licencji opublikowanej na przywołanej stronie internetowej, tylko do użytku edukacyjnego.

Polecenie 1

Obejrzyj animację przedstawiającą budowę nerwu obwodowego, a następnie omów elementy wchodzące w skład tej struktury. Zastanów się, która z nich i dlaczego ma największy wpływ na prędkość przesyłania impulsu nerwowego.

Polecenie 2

Jak sądzisz, dlaczego nerwy porównywane są do kabla elektrycznego? Swoją odpowiedź uzasadnij.

Sprawdź się

Pokaż ćwiczenia:

Ćwiczenie 1

Zaznacz prawidłowe dokończenie zdania.

Nerw tworzą

skupiska neuronów.     skupiska ciał neuronów.     wiązki aksonów.     wiązki dendrytów.

Ćwiczenie 2

Wybierz jedno nowe słowo poznane podczas dzisiejszej lekcji i ułóż z nim zdanie.

Na schemacie przedstawiono model nerwu. Przeciągnij we właściwe miejsca nazwy elementów budujących nerw.

Usunonerwie     Usunśródnerwie     Usunakson     Usunnaczynia krwionośne     Usunosłonka mielinowa     Usunnanerwie

Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 3

Na schemacie przedstawiono przekrój poprzeczny przez rdzeń kręgowy i wychodzące z niego nerwy.

Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Na podstawie analizy powyższego schematu oraz własnej wiedzy zaznacz prawidłowe dokończenie zdania.

Nerwy rdzeniowe należą do nerwów…

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- ruchowych.

- czuciowych.

- mieszanych.

Ćwiczenie 4

Wskaż prawidłową odpowiedź.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Nerwy mieszane przenoszą informacje do narządów wykonawczych.

- Nerwy mieszane przewodzą impulsy z receptorów do efektorów.

- Nerwy mieszane przenoszą bodźce pochodzące ze środowiska zewnętrznego.

Ćwiczenie 5

Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń.

Stwierdzenie

Prawda

Fałsz

Na obwodowy układ nerwowy składają się: mózgowie, rdzeń przedłużony, nerwy czaszkowe i rdzeniowe.

Nerwy stanowią drogę impulsu nerwowego między centralnym układem nerwowym a pozostałymi obszarami organizmu.

Nerwy możemy sklasyfikować, biorąc pod uwagę kierunek przewodzenia impulsów nerwowych.

Pojedyncze włókna w obrębie nerwu są otoczone zrębem tkanki łącznej tworzącej onerwie.

Ćwiczenie 6

Wskaż zdania prawidłowo charakteryzujące nerwy ruchowe.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- Nerwy ruchowe przebiegają w kierunku dośrodkowym.

- Nerwy ruchowe przewodzą informacje z centralnego układu nerwowego do narządów wykonawczych.

- Nerwy ruchowe łączą różne typy receptorów z centralnym układem nerwowym.

- Zakończenia nerwów ruchowych znajdują się w obrębie mięśni gładkich i poprzecznie prążkowanych

- Nerwy ruchowe przebiegają w kierunku odśrodkowym.

Ćwiczenie 7

Na schemacie przedstawiono rdzeń kręgowy wraz z nerwami rdzeniowymi.

Legenda:

niebieski – nerwy czuciowe

czerwony – nerwy ruchowe

zielony – nerw trzewiowy

Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Na podstawie analizy informacji przedstawionych na schemacie wyjaśnij, na czym polega różnica w unerwieniu mięśnia gładkiego i szkieletowego. W odpowiedzi uwzględnij udział neuronów kojarzeniowych oraz położenie receptorów.

Ćwiczenie 8

Do prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego niezbędna jest mielina – substancja tłuszczowa otaczająca aksony komórek nerwowych. Rolą osłonki mielinowej jest zwiększenie prędkości przewodzenia impulsu nerwowego. Jedną z chorób nerwów obwodowych, w których następuje utrata otoczki mielinowej, jest stwardnienie rozsiane.

Wyjaśnij, dlaczego choroba ta zakłóca sygnalizację między mózgiem a innymi częściami ciała.

Dla nauczyciela

Autor: Agnieszka Pieszalska

Przedmiot: biologia

Temat: Budowa i rodzaje nerwów

Grupa docelowa: uczniowie III etapu edukacyjnego – kształcenie w zakresie podstawowym i rozszerzonym

Podstawa programowa:

Zakres podstawowy

Treści nauczania – wymagania szczegółowe

V. Budowa i fizjologia człowieka.

7. Regulacja nerwowa. Uczeń:

5) przedstawia budowę i funkcje mózgu, rdzenia kręgowego i nerwów;

Zakres rozszerzony

Treści nauczania – wymagania szczegółowe

XI. Funkcjonowanie zwierząt.

2. Porównanie poszczególnych czynności życiowych zwierząt, z uwzględnieniem struktur odpowiedzialnych za ich przeprowadzanie.

6) Regulacja nerwowa. Uczeń:

g) przedstawia budowę i funkcje mózgu, rdzenia kręgowego i nerwów człowieka,

Kształtowane kompetencje kluczowe:

- kompetencje w zakresie rozumienia i tworzenia informacji;

- kompetencje matematyczne oraz kompetencje w zakresie nauk przyrodniczych, technologii i inżynierii;

- kompetencje osobiste, społeczne i w zakresie umiejętności uczenia się;

- kompetencje cyfrowe.

Cele operacyjne:

Uczeń:

- omawia budowę nerwu;

- przedstawia nerwy jako struktury wchodzące w skład obwodowego układu nerwowego;

- dokonuje podziału funkcjonalnego nerwów;

- charakteryzuje nerwy czuciowe, ruchowe, kojarzeniowe, uwzględniając kierunek przewodzenia bodźca oraz ich rolę w przewodzeniu impulsów nerwowych.

Strategie nauczania:

- konstruktywizm;

- strategia kształcenia wyprzedzającego;

- konektywizm.

Metody i techniki nauczania:

- rozmowa kierowana;

- analiza tekstu źródłowego;

- gwiazda pytań;

- niedokończone zdania;

- ćwiczenia interaktywne.

Formy pracy:

- praca indywidualna;

- praca w grupach;

- praca całego zespołu klasowego.

Środki dydaktyczne:

- komputery z dostępem do internetu;

- zasoby multimedialne zawarte w e-materiale;

- pięć arkuszy papieru A3 z gwiazdą pytań, flamastry.

Przed lekcją:

Uczniowie porządkują zdobyte na poprzednich lekcjach informacje na temat budowy komórki nerwowej oraz przewodzenia impulsu w komórce nerwowej.

Przebieg lekcji

Faza wstępna:

1. Nauczyciel zadaje pytania:

- Czym są nerwy?

- Jak jest zbudowana komórka nerwowa?

- Jak jest przekazywany impuls w komórce nerwowej?

- Jaką funkcję pełnią nerwy?

2. Nauczyciel przedstawia cele lekcji i omawia jej przebieg.

Faza realizacyjna:

1. Uczniowie indywidualnie zapoznają się z treścią e-materiału w sekcji „Przeczytaj”.

2. Nauczyciel dzieli klasę na pięć grup. Każda otrzymuje arkusz papieru A3 z ilustracją gwiazdy i flamastry. Zadaniem każdego zespołu jest umieszczenie na ramionach gwiazdy pytań dotyczących budowy i rodzajów nerwów (przykładowa gwiazda została zamieszczona w materiałach pomocniczych).

3. Po napisaniu pytań każda grupa przekazuje swój arkusz z gwiazdą innemu zespołowi, zgodnie z kierunkiem ruchu wskazówek zegara. Teraz wszystkie grupy udzielają odpowiedzi na zadane pytania, zapisując je na arkuszu.

4. Po upływie wyznaczonego czasu grupy prezentują wyniki swojej pracy. Nauczyciel w razie potrzeby uzupełnia niezbędne informacje lub koryguje błędy.

5. Nauczyciel wyświetla animację 3D przedstawiającą budowę nerwu i prosi uczniów, by w parach omówili elementy wchodzące w skład tej struktury, celem utrwalenia zdobytej wcześniej wiedzy.

6. Uczniowie wykonują ćwiczenie nr 7 (dotyczące różnic w unerwieniu mięśni szkieletowych i gładkich) oraz ćwiczenie nr 8 (o stwardnieniu rozsianym). Wspólnie z nauczycielem omawiają prawidłowe rozwiązania.

Faza podsumowująca:

1. Nauczyciel wybiera ucznia, którego zadaniem jest dokończenie odczytanego stwierdzenia (zob. materiały pomocnicze). Jeśli uczeń poprawnie wykona zadanie, wskazuje swojego następcę. W przypadku udzielenia złej odpowiedzi zadanie przejmuje osoba zgłaszająca się.

2. Nauczyciel ocenia pracę uczniów na lekcji.

Praca domowa:

Wykonaj ćwiczenia interaktywne od 1 do 6.

Materiały pomocnicze:

Załącznik 1. Przykładowa gwiazda pytań.

Plik o rozmiarze 165.88 KB w języku polskim

Załącznik 2. Niedokończone zdania.

Plik o rozmiarze 172.55 KB w języku polskim

Wskazówki metodyczne opisujące różne zastosowania animacji 3D:

Animacja 3D może być wykorzystana na lekcjach o nerwach rdzeniowych.

Table of Contents

Wprowadzenie

Przeczytaj

Model 3D

Sprawdź się

Dla nauczyciela