Spis treści

Legendarne motywy

Dęby Lech, Czech i Rus w Rogalinie

Źródło: Robert Wrzesiński, licencja: CC BY 3.0.

Polecenie 1

Przeczytaj informację o motywie wędrownym oraz fragment artykułu  Biblijne korzenie legendy o smoku wawelskim..., a następnie wykonaj ćwiczenia.

Ważne!

Motyw wędrowny to temat powtarzający się w różnych utworach, np. w baśniach, podaniach czy legendach. Motywem wędrownym może być zdarzenie (wędrówka, walka ze smokiem), postać (księżniczka, wróżka, smok), przedmiot (latający dywan, siedmiomilowe buty),  przeżycie (śmierć, samotność, cierpienie).  Najważniejszą cechą motywu wędrownego jest jego niezmienność w różnych utworach.

(Na podstawie Słownika terminów literackich Michała Głowińskiego, Teresy Kostkiewiczowej, Aleksandry Okopień-Sławińskiej i Janusza Sławińskiego, Wrocław 2002 oraz Słownika terminów literackich Stanisława Sierotwińskiego, Wrocław 1986).

ks. Marek Parchem

Biblijne korzenie legendy o smoku wawelskim...

Legenda o smoku wawelskim […] spopularyzowana w różnego rodzaju zbiorach baśni, jest bez wątpienia znana każdemu w Polsce. Motyw smoka pojawia się we wszystkich kulturach zarówno europejskich, jak i pozaeuropejskich (np. Chiny, Japonia). Przekonanie o istnieniu różnego rodzaju groźnych potworów jest obecne wśród ludów starożytnego Bliskiego Wschodu (Sumer, Asyria, Babilonia), czego echem są również teksty biblijne […], w tradycji antycznej (Grecja, Rzym), w folklorze i mitologii ludów europejskich (m.in. Celtów, Germanów, Słowian), jak również w tradycji chrześcijańskiej, gdzie stają się symbolem zła, grzechu i szatana.

Do literatury polskiej, a co za tym idzie, do świadomości historycznej, kulturowej  i narodowej Polaków, motyw smoka wprowadził mistrz Wincenty, zwany Kadłubkiem, w swojej Kronice polskiej […], gdzie pojawia się w kontekście podania o Kraku (Grakchu) oraz początkach miasta Krakowa […]. W badaniach nad genezą motywu smoka w Kronice polskiej mistrza Wincentego wskazywano na różne źródła, między innymi upatrując w nim aluzji do historii o św. Jerzym pokonującym smoka, czy też do popularnych w średniowieczu legend o Aleksandrze Macedońskim.

Źródło: ks. Marek Parchem, Biblijne korzenie legendy o smoku wawelskim..., t. 38, „Studia Gdańskie” 2016, s. 17–18.

Ćwiczenie 1

Wskaż właściwe dokończenie zdania.

Motyw smoka...

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- znali tylko Celtowie i Słowianie.

- jest obcy kulturze chrześcijańskiej.

- nie był znany w starożytnej Grecji i Rzymie.

- jest znany wszystkim kulturom europejskim i pozaeuropejskim.

smok w kulturze

Źródło: Learnetic SA, licencja: CC BY 4.0.

Ćwiczenie 2

Zaznacz, co symbolizuje smok w tradycji chrześcijańskiej.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- zło

- siłę

- wierność

- nieśmiertelność

- potęgę

- diabła

- szatana

Źródło: Learnetic SA, licencja: CC BY 4.0.

Ćwiczenie 3

Kto wprowadził do literatury polskiej motyw smoka? Zapisz jego imię i przydomek.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 4

Zapoznaj się z obrazami z galerii lub ich opisami i wymień motywy wędrowne obecne w tych dziełach.

Slajd 1 z 3

Vittore Carpaccio[cyt. Witore Karpaczio] Święty Jerzy ze smokiem

Źródło: Vittore Carpaccio[cyt. Witore Karpaczio], Święty Jerzy ze smokiem, 1502, olej na płótnie, Scuola di San Giorgio degli Schiavoni [czyt. Skłola di San Dżiordzio deli Skjawoni] w Wenecji.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ciekawostka

Jednym z najpopularniejszych motywów wędrownych w literaturze jest bohaterska śmierć rycerza. Pojawia się on m.in. w średniowiecznej Pieśni o Rolandzie. W polskiej literaturze motyw bohaterskiej i heroicznej śmierci poniesionej w obronie ojczyzny został utrwalony w wielu utworach powstałych w czasach zaborów. Przykładem mogą być wiersze Adama Mickiewicza Śmierć pułkownika i Reduta Ordona.

Bohaterką wiersza Śmierć pułkownika jest Emilia Plater, która stanęła na czele oddziału partyzanckiego w czasie powstania listopadowego, walcząc odważnie z Rosjanami. W wierszu Emilia Plater umiera w wyniku odniesionych w walce ran, w rzeczywistości zmarła z wyczerpania w jednym z dworków na Litwie.

Konstanty Julian Ordon sportretowany w wierszu Reduta Ordona był dowódcą jednego z oddziałów broniących Warszawy przed Rosjanami w czasie powstania listopadowego. W scenie finałowej wiersza Ordon wysadza w powietrze redutę i ginie. W rzeczywistości przeżył jej wysadzenie i popełnił samobójstwo 56 lat po powstaniu listopadowym.

Józef Ratajczak

Legenda

Taką legendę mi pokaż,

co siedzi wciąż

w jamie smoka

i kryje się w kopcu Kraka.

To jest legenda na plakat.

Taką legendę mi przyślij,

co skacze z Wandą

do Wisły i mieszka

w Mysiej Wieży.

Taką legendę chcę przeżyć.

Bo takie legendy uczą:

Śpiący Rycerze

się zbudzą,

Piast przyjdzie

I Kościuszko.

To są legendy nad łóżko.

Malować je i powiesić.

Niech zawsze nad nami płyną

W pieśni.

A potem w szkolnym zeszycie,

napisać je sobie,

jak życie.

Źródło: Józef Ratajczak, Legenda, [w:] tegoż, Wiersze dla dzieci, Warszawa 2000.

Ćwiczenie 5

Opisz, kim jest podmiot liryczny wiersza Legenda.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 6

Wyjaśnij, do kogo zwraca się podmiot liryczny i w jakiej formie.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 7

Wymień legendy, które przywołuje podmiot liryczny.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 8

Wytłumacz, dlaczego podmiot liryczny uważa, że wspominane przez niego legendy nadają się 'na plakat' i 'nad łóżko'.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 9

Co ma na myśli podmiot liryczny wiersza, gdy mówi: 'Taką legendę chcę przeżyć'? Zaznacz prawidłową odpowiedź.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Podmiot liryczny chciałby żyć jak Piast Kołodziej.

- Podmiot liryczny chciałby być jak Kościuszko.

- Podmiot liryczny pragnie przeżywać fantastyczne przygody.

- Podmiot liryczny chce, żeby te legendy były obecne w jego życiu.

Źródło: Learnetic SA, licencja: CC BY 4.0.

Ćwiczenie 10

Wyjaśnij, jak podmiot liryczny chciałby utrwalić pamięć o legendarnych postaciach.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 11

Wyjaśnij, dlaczego podmiot liryczny chce legendy 'napisać [...] sobie jak życie'.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 12

Wymień pochodzący z legend motyw wędrowny, o którym mowa w wierszu.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Polecenie 2

Zapoznaj się ze zdjęciem lub opisem trzech rogalińskich dębów. Jak myślisz, dlaczego nadano im imiona Lech, Czech i Rus?

Uzupełnij

Źródło: Learnetic S.A., licencja: CC BY 4.0.

Dęby nazwane Lech, Czech i Rus w Rogalinie

Źródło: Robert Wrzesiński, licencja: CC BY 3.0.

Polecenie 3

Podzielcie się na trzy grupy i wykonajcie zadania.

Grupa 1:

Opracujcie plakat do przedstawienia składającego się z inscenizacji legend, o których mówi podmiot liryczny w pierwszej zwrotce wiersza Legenda. Gotowe dzieło przedstawcie całej klasie. Opowiedzcie o nim.

Grupa 2:

Opracujcie inscenizację legend (pomysły na wystawienie na scenie, scenariusz), o których mówi podmiot liryczny w drugiej zwrotce wiersza.

Grupa 3:

Namalujcie ilustracje do legend, o których mówi osoba podmiot liryczny w trzeciej zwrotce wiersza.

Uzupełnij