Spis treści

Burzowy krajobraz. Praca plastyczna wyrażająca ekspresję.

Burzowy krajobraz. Praca plastyczna wyrażająca ekspresję.

Źródło: online-skills.

Ważne daty

1506 – powstaje najbardziej tajemniczy obraz włoskiego renesansu wykonany przez Giorgionego Burza

1828 – John Constable maluje kontrastową Burzę nad morzem

1896 – polski malarz Józef Chełmoński tworzy realistyczny obraz Burza

Scenariusz dla nauczyciela

Scenariusz lekcji do pobrania

Źródło: online skills.

I. Opanowanie zagadnień z zakresu języka i funkcji plastyki; podejmowanie działań twórczych, w których wykorzystane są wiadomości dotyczące formy i struktury dzieła. Uczeń:

1) wykazuje się znajomością dziedzin sztuk plastycznych: malarstwa, rzeźby, grafiki, architektury (łącznie z architekturą wnętrz), rysunku, scenografii, sztuki użytkowej dawnej i współczesnej (w tym rzemiosła artystycznego); rozumie funkcje tych dziedzin i charakteryzuje ich język; rozróżnia sposoby i style wypowiedzi w obrębie dyscyplin; zna współczesne formy wypowiedzi artystycznej, wymykające się tradycyjnym klasyfikacjom, jak: happening, performance, asamblaż; sztuka nowych mediów;

2) rozróżnia cechy i rodzaje kompozycji w naturze oraz w sztukach plastycznych (odnajduje je w dziełach mistrzów, a także w tworach i zjawiskach przyrody); tworzy różnorodne układy kompozycyjne na płaszczyźnie i w przestrzeni (kompozycje otwarte i zamknięte, rytmiczne, symetryczne, statyczne i dynamiczne); ustala właściwe proporcje poszczególnych elementów kompozycyjnych, umiejętnie równoważy kompozycję, wykorzystując kształt i kontrast form;

3) klasyfikuje barwy w sztukach plastycznych; wykazuje się znajomością pojęć: gama barwna, koło barw, barwy podstawowe i pochodne, temperatura barwy, walor barwy; rozróżnia i identyfikuje w dziełach mistrzów i własnych kontrasty barwne: temperaturowe, dopełnieniowe i walorowe; podejmuje działania twórcze z wyobraźni i z zakresu interpretacji natury, uwzględniające problematykę barwy;

II. Doskonalenie umiejętności plastycznych – ekspresja twórcza przejawiająca się w działaniach indywidualnych i zespołowych. Uczeń:

1) w zadaniach plastycznych interpretuje obserwowane przedmioty, motywy i zjawiska, stosując środki wyrazu zgodnie z własnym odczuciem; w wyższych klasach podejmuje również próby rysunkowego studium z natury;

2) wyraża w pracach plastycznych uczucia i emocje wobec rzeczywistości, a także płynące z inspiracji muzycznych czy literackich (impresja i ekspresja); rysuje, maluje, ilustruje zjawiska i wydarzenia realne i wyobrażone (także w korelacji z innymi przedmiotami);

III. Opanowanie podstawowych wiadomości z zakresu kultury plastycznej, jej narodowego i ogólnoludzkiego dziedzictwa kulturowego. Uczeń:

4) wymienia, rozpoznaje i charakteryzuje najważniejsze obiekty kultury wizualnej w Polsce, wskazuje ich twórców;

5) rozpoznaje wybrane, najbardziej istotne dzieła z dorobku innych narodów.

Nauczysz się

rozpoznawać sztandarowe dzieła związane z tematyką burzy, umiejscawiać je w czasie i w przestrzeni geograficznej;

rozpoznawać podstawowe środki stosowane przy ukazywaniu zjawisk atmosferycznych;

podstawowego podziału rodzajów pejzaży ze względu na ukazywany temat;

określać uczucia, które towarzyszą Ci przy odbiorze dzieła malarskiego – ekspresja dzieła;

formułować samodzielne, przejrzyste i logiczne wypowiedzi na temat malarstwa, uwzględniając właściwą terminologię;

tworzyć opisy wybranych przykładów dzieł malarskich uwzględniając właściwą kompozycję pracy, język i styl;

dokonywać opisu i analizy porównawczej dzieł, uwzględniając ich cechy formalne (np. tematyka, kolorystyka, kompozycja, ekspresja).

Zjawisko burzy i ekspresja

Co szczególnego ma w sobie zjawisko burzy?

Przyroda oraz będące jej częścią żywioły od zawsze intrygowały człowieka, który inspirując się nimi tworzył i tworzy oszałamiające dzieła. Zjawisko burzy charakteryzuje się gwałtownością, dynamiką, jest zapowiedzią zmian – wszystkie te cechy dostrzegły pokolenia malarzy, którzy uwieczniali je na płótnie, czerpiąc z burzowej symboliki.

Burzowy krajobraz w dziełach sztuki to często oblicze groźnej, nieokiełznanej przyrody lub nawet świata.

Słowo ekspresja wywodzi się od łacińskiego „expressio”, które w dosłowym tłumaczeniu oznacza „wyciskanie soków”, a w sensie metaforycznym odnosi się do pozostawiania śladów na psychice. Współcześnie ekspresja to sposób wyrażania, a w kontekście sztuk wizualnych – wyraz, wymowa, wrażenie, które budzi w nas oglądane dzieło. Opisujemy pracę plastyczną jako ekspresyjną, jeśli budzi w odbiorcy silne emocje, w zdecydowany sposób dotyka jego psychiki.

Ludzie nie pozostają obojętni wobec burzy – wśród jednych budzi strach, wśród innych fascynację i zachwyt. Artyści wykorzystują to zjawisko, by nadać szczególny, wyrazisty charakter swoim pracom, co wymaga od twórców zastosowania odpowiednich środków artystycznych. Wśród najczęściej stosowanych należy wyróżnić: kontrast, dynamizm, asymetrię, złożoność kompozycji oraz wyrazistość kolorystyki. W przypadku dzieła malarskiego duże znaczenie ma także zdecydowany sposób nakładania farby i ślad pędzla.

Motyw burzy w wybranych dziełach malarskich

Ilustracja interaktywna przedstawia obraz Giorgione’a „Burza”. Ukazuje pejzaż z postaciami. Niebo jest ciemne, z kłębiącymi się, burzowymi chmurami. Po prawej stronie siedzi kobieta karmiąca piersią dziecko. Jest naga, ma na sobie tylko przerzuconą przez ramiona białą chustę. Twarz kieruje w stronę widza. Po lewej stronie stoi mężczyzna, który patrzy na karmiącą kobietę. Ubrany jest w białą koszulę i czerwoną pelerynę. Ma spodnie przed kolana, a w prawej ręce trzyma długi kij. Za nimi znajdują się architektoniczne ruiny w stylu antycznym, dalej rzeka z mostem, a w tle się rozciąga się widok miejski. Na ilustracji umieszczony jest interaktywny punkt z informacją: Punkt 1: Tajemnicze dzieło wybitnego włoskiego artysty, w którym burza nie stanowi tylko tła, ale tworzy przytłaczającą, fantastyczną przestrzeń, przez którą twórca buduje w odbiorcy silne wrażenie niepokoju, napiętą, groźną atmosferę. Burzowe niebo zakłóca spokojną scenę na pierwszym planie. Giorgione portretuje człowieka żyjącego w harmonii z naturą, która mimo renesansowych osiągnięć i przełomowych dla ludzkości odkryć, zdaje się górować nad postaciami. Obraz doczekał się wielu interpretacji, gdyż jego symbolika do dzisiaj jest niejasna. Historycy sztuki tworzą wiele różnych scenariuszy, tłumaczących obecność zagadkowych sylwetek. Niewątpliwie tytuł Burza nawiązuje do gwałtowności, nieokiełznania oraz zapowiedzi zmiany.

Giorgione, „Burza”, około 1506, Gallerie dell’Accademia, Wenecja, Włochy, Domena publiczna

Ilustracja interaktywna przedstawia obraz Johna Constable'a "Burza nad morzem" Ukazuje ulotną chwilę przedzierania się światła przez ciemne chmury. Niebo zostało namalowane za pomocą serii pospiesznych ruchów pędzla. Powierzchnię morza malarz oddał szeregiem poziomych, cienkich linii. Grubiej naniesiona biel oddaje fale. Ulewa została uchwycona zaledwie kilkoma pociągnięciami ciemnej farby. Odległe kształty są jedynie punktami na horyzoncie. Na ilustracji umieszczony jest interaktywny punkt z informacją: Punkt 1: Angielski malarz John Constable uznawany jest za jednego z najwybitniejszych pejzażystów wszech czasów. Jako jeden z pierwszych twórców docenił pracę w plenerze – studiował naturę poprzez bezpośrednią obserwację. W świetny, niesamowicie wymowny sposób, potrafił oddać na płótnie dynamikę burzy, czego dowodzi praca z 1828 roku. Ciężkie, kłębiące się, czarne, burzowe chmury korespondują z pogodnymi prześwitami bieli na niebie i pastelowością pierwszego planu. Stosując kontrast, artysta uwypuklił ruch i ulotność malowanej sytuacji, nie pozwalając odbiorcy odwrócić uwagi od zapierającego dech w piersiach burzowego krajobrazu.

John Constable, „Burza nad morzem”, 1828, Royal Academy of Arts, Londyn, Wielka Brytania, Wikiart, Domena publiczna

Ilustracja interaktywna przedstawia obraz Józefa Chełmońskiego „Burza” Drogą idzie grupa dzieci oderwana przez burzę od pasania bydła. Są skulone. Dziecko z przodu wykonuje znak krzyża. Dolna część dzieła jest utrzymana w ciemnych tonacjach brązu. W tle widoczne jest bydło uciekające w popłochu. Górną część zajmuje pomarańczowo-żółte niebo, na którym widoczna jest błyskawica. Na ilustracji umieszczony jest interaktywny punkt z informacją: Punkt 1: Niesamowicie dynamiczna praca polskiego realisty XIX wieku, Józefa Chełmońskiego, porusza tematykę burzy i reakcji, które budzi wśród prostych, ubogich ludzi. Za obraz namalowany w 1896 roku malarz otrzymał nagrodę Akademii Umiejętności im. Probusa Barczewskiego, zaskarbiając sobie serca ówczesnych krytyków. Płótno przedstawia postacie wystraszonych, przerażonych pastuszków i wpadające w panikę stado bydła. Emocjonalny stosunek do szalejącej na niebie burzy podkreśla wykonywany przez chłopów znak krzyża. Chełmoński, świadomie operując malarskimi środkami wyrazu, zastosował w pracy zachwycający dynamizm, który widzimy w szarpanych wiatrem ubraniach pasterzy, rozedrganych pociągnięciach pędzla układających się w targane burzą trawy czy w wypłoszonych sylwetkach podskakującego bydła.

Józef Chełmoński, „Burza”, 1896, Galeria Sztuki Polskiej XIX wieku w Sukiennicach, Kraków, Polska, przewodnicypokrakowie.pl, CC BY 3.0

Ekspresywność burzy uchwycona na fotografiach

Fascynacja majestatycznością zjawiska burzy znajduje odbicie także w fotografii. Na ekspresję pracy składa się każdy jej element, np: format, kompozycja, kolorystyka, rodzaj papieru/płótna, na którym obraz jest wykonany.

Ilustracja interaktywna przedstawia fotografię burzy na morzu. Wzburzone fale unoszą się, przykrywając bielą linie horyzontu, która po lewej stronie odbija rozjaśniającą granatowe niebo błyskawice. Rozświetlone nad nią chmury swoim kształtem współgrają z wysoką falą. Na ilustracji umieszczony jest interaktywny punkt z informacją: Punkt 1: Na fotografii korespondują ze sobą dwa silne żywioły. Zachwycające jest, jak umiejętnie autorowi udało się uchwycić dynamizm zmieniającej się w mgnieniu oka sytuacji. Tak przedstawiony obraz wzbudza w oglądających silne odczucia, dzięki umiejętnej grze kontrastów. Ciemna kolorystyka oraz asymetryczna, nieregularna kompozycja sugerują niepokój, potęgują wrażenie ruchu i zmienności. Tak skonstruowany obraz może okazać się w swojej wymowie przytłaczający, lecz zarazem imponujący.

Burza nad oceanem, online-skills, CC by 3.0

Ilustracja interaktywna przedstawia fotografię pejzażu górskiego podczas burzy. Nieco przyciemniony widok ukazuje pasma lasów przed którymi rozpościerają się połacie zieleni. Za nimi szaro-brunatne góry korespondują z ciemnym, zachmurzonym niebem. Na tle szarych chmur rysują się linie błyskawicy, rozdzierając niebo na części. Na ilustracji umieszczony jest interaktywny punkt z informacją: Punkt 1: Burzowy krajobraz górski przecina nieregularna błyskawica, dodając zdjęciu dynamizmu. Chmury ponad szczytami zdają się dopełniać krajobraz swym nieregularnym, tajemniczym, nieokreślonym kształtem, przypominając asymetrycznść błyskawicy. Fotograf stworzył nadzwyczaj ekspresyjną, wymowną pracę, która swoją mroczną kolorystyką i złożonością struktur krajobrazu oddziałuje na odbiorcę, poruszając jego wrażliwość.

Burzowy krajobraz górski, online-skills, CC by 3.0

Ilustracja interaktywna przedstawia fotografię zachmurzonego nieba. Czerwone od zachodzącego słońca niebo przysłaniają czarne chmury, pomiędzy którymi przebija się pas żółtego światła. Pośrodku tę przestrzeń dzielą białe błyskawice. Na ilustracji umieszczony jest interaktywny punkt z informacją: Punkt 1: Fotograf w intrygujący, nieoczywisty sposób przedstawił błyskawicę – poziomo. Silną ekspresję dzieła wzmacnia też nasycona, nienaturalna wręcz kolorystyka, wywierając na odbiorcy wrażenie zaskoczenia.

Błyskawice, online-skills, CC by 3.0

Wymowa zjawiska burzy

Burza kojarzy się z ruchem, zmiennością, zamętem, ogromną siłą - niejednokrotnie jest przyczyną wielu katastrof. Od zarania dziejów budzi postrach wśród zwierząt i ludzi, przypominając istotom żywym o ich niższości wobec sił natury. Nie bez powodu, wśród wierzeń pierwotnych wielu kultur bóstwa, którym przypisywano kontrolę nad błyskawicami, zajmowały najważniejsze role w mitologiach. W mitologii starożytnych Greków królował Zeus, zwany gromowładnym. Wśród Słowian obiektem kultu był bóg Perun, utożsamiany z piorunem.

Na całym świecie, w tym samym czasie, ma miejsce około 1800 burz i około 100 wyładowań w ciągu jednej sekundy. Ludzie pierwotni, starożytni i współcześni, obserwowali przez wieki miliony podobnych zjawisk, a po dziś dzień budzą one zachwyt i zadumę. Motyw burzy zapisał się więc w kulturze jako symbol siły, potęgi i władzy. Burzowy krajobraz często łączy w sobie dynamizm i zmienność, dlatego twórcy, plastycy, zwracają się ku zastosowaniu wielu środków artystycznego wyrazu. Może to być np. nawarstwiona, chaotyczna, arytmiczna, wielowątkowa kompozycja.

Człowiek, pozostając częścią natury, tak samo jak ona może okazać się nieprzewidywalny. Plastycznie przedstawione zjawisko burzy, wykorzystane do obrazowania stanów psychicznych duszy artysty, może nieść w sobie znacznie więcej ekspresji niż słowa ją opisujące.

Animacja - pejzaże burzowe

Animacja zawiera zbiór dzieł przedstawiających zjawisko burzy

Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D1GCL60MwOtwiera się w nowym oknie

Animacja przedstawiająca pejzaże burzowe

Zadania

Ćwiczenie 1

Podaj nazwisko weneckiego malarza, autora obrazu "Burza".

Źródło: online-skills.

Ćwiczenie 2

Jaką pracę plastyczną możemy nazwać ekspresyjną?

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Taką, która oddziałuje na odbiorcę, wywołując w nim silne uczucia

- Taką, która przedstawia krajobraz

- Taką, która powstała w nurcie ekspresjonizmu

Źródło: online-skills.

Ćwiczenie 3

Przeciągając podane elementy z prawej kolumny do lewej przyporządkuj definicje do podanych określeń.

Asymetria

nieregularnośćPołączony z: Asymetria

Dynamika

wrażenie ruchuPołączony z: Dynamika

Kontrast

duża różnica w jasności barwPołączony z: Kontrast

Źródło: online-skills.

Ćwiczenie 4

Odpowiedz na pytanie. Jakie terminy plastyczne odgrywają ważną rolę w przedstawieniu burzy? Możliwe odpowiedzi: 1. Kontrasty światłocieniowe, 2. Efekty świetlne, 3. Monochromatyzm, 4. Dynamika, 5. Statyka.

Źródło: online-skills.

Ćwiczenie 5

Wybierz z poniższych zestawień przykłady kontrastów barwnych. Możliwe odpowiedzi: 1. żółty - czerwony, 2. żółty - niebieski, 3. żółty - zielony, 4. żółty - pomarańczowy, 5. czerwony - zielony.

Źródło: online skills.

Ćwiczenie 6

Odpowiedz na pytanie. Jaki kierunek w malarstwie reprezentuje Józef Chełmoński? Możliwe odpowiedzi: 1. Renesans, 2. Romantyzm, 3. Realizm, 4. Secesja.

Źródło: online-skills.

Slajd 1 z 2

Źródło: online skills, licencja: CC BY 3.0.

Przejdź do następnego slajdu

Ćwiczenie 7

Odpowiedz na pytanie. Który obraz przedstawia dzieci uciekające przed burzą? Możliwe odpowiedzi: 1. "Burza" Giorgione'a, 2. "Burza" Józefa Chełmońskiego, 3. "Burza nad morzem" Johna Constable'a.

Źródło: online-skills.

Polecenie 1

Ze względu na swą dynamikę, burza jest bardzo trudna do uchwycenia dla artysty. Podejmij wyzwanie i spróbuj przedstawić burzę w formie pracy plastycznej z zastosowaniem odpowiadającej temu zjawisku, odpowiedniej ekspresji. Użyj do tego narzędzi takich jak: pędzel, wałek malarski, szpachelka malarska, farby lub spray.

Słownik pojęć

Asymetria

Brak równowagi, zaprzeczenie symetrii, nieregularność.

Dynamizm

Energiczność, ruchliwość, kategoria wskazująca na zmienność i brak statyczności, niepewność, szybkość, niestabilność.

Ekspresja

Wyrażenie, uzewnętrznienie uczuć w dziele sztuki za pomocą odpowiednich środków artystycznych.

Monochromatyzm

w malarstwie operowanie tylko jedną barwą w kilku odcieniach, w celu uzyskania jednolitego tonu całego malowidła;

Źródło:

encyklopedia.pwn.pl

Galeria dzieł sztuki

Slajd 1 z 6

John Constable, „Burza nad morzem, 1828, Royal Academy of Arts, Londyn, Wielka Brytania, Wikiart, Domena publiczna

Przejdź do następnego slajdu

Table of Contents

Burzowy krajobraz. Praca plastyczna wyrażająca ekspresję.