Spis treści

Demokracja szlachecka

Szlachta Rzeczypospolitej Obojga Narodów - przedstawiciele poszczególnych województw (wskazanych na tarczach herbowych)

Źródło: Wikimedia Commons, a. nn., olej na płótnie, Pałac biskupa Erazma Ciołka, domena publiczna.

Jak funkcjonował ustrój zwany demokracją szlachecką? Jakie zadania miały sejmy i sejmiki? Przywileje, kto je rozdawał i dla kogo? Wszystkiego dowiesz się z poniższego tekstu.

Wstęp

W wieli krajach występowały dążenia do uformowania się ustroju o charakterze monarchii parlamentarnej. Przypomnijmy, że to forma ustroju politycznego, w którym głową państwa jest monarcha, współdzielący władzę z parlamentem. Uprawnienia monarchy i parlamentu są ściśle określone przepisami prawa.

Kiedy to było?

Oś czasu, na którym zostały zaznaczone następujące daty: 1215 – Jan bez Ziemi wydaje „Wielką Kartę Swobód” 1222 – król Węgier wydaje dla szlachty węgierskiej „Złotą bullę” gwarantującą im przywileje, jakimi cieszyła się do tego momentu jedynie magnateria 1493 – pierwszy sejm walny Polski w Piotrkowie 1501 – przywilej mielnicki 1530 – sejm w Augsburguprzyjmuje augsburskie wyznanie wiary (Konfesję augsburską) 1573 – konfederacja warszawska 1613 – sobór ziemski w Moskwie wybiera na cara Michaiła Romanowa 1649 ścięcie Karola I Stuarta, króla Anglii i Szkocji 1789 – zwołanie stanów generalnych we Francji 1793 – ścięcie króla Ludwika XVI we Francji

Oś czasu - demokracja szlachecka

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Przywileje stanowe wydane do XVI wieku

Ćwiczenie 1

Rok

Miejsce

Władca

Stan

Postanowienia

1355

Buda

Ludwik Węgierski

szlachta

Nienakładanie podatków bez zgody stanów.

Rezygnacja z niektórych powinności (podwody i stancja – czyli zapewnienie

transportu i mieszkania).

Żołd za wyprawy zagraniczne.

1374

Koszyce

Ludwik Węgierski

szlachta

Potwierdzenie wszystkich praw.

Urzędy starosty dla Polaków, urzędy ziemskie dla szlachty danej ziemi.

Ograniczenie podatków bezpośrednich z dóbr szlacheckich.

Rezygnacja z kolejnych powinności (pomoc przy budowie zamków).

Żołd za wyprawy zagraniczne.

1388

Piotrków

Władysław Jagiełło

szlachta

Potwierdzenie wszystkich praw.

Żołd za wyprawy zagraniczne.

Zobowiązanie do wykupu szlachty z niewoli.

1422

Czerwińsk

Władysław Jagiełło

szlachta

Zakaz konfiskaty lub zajmowania majątków szlacheckich bez wyroku sądowego.

Zakaz łączenia urzędu starosty i urzędnika ziemskiego.

Ograniczenie wychodźstwa chłopów z ziemi.

Szlachta mogła usuwać buntowniczego sołtysa przez przymusowy wykup

sołectwa.

Kontrola urzędników ziemskich nad miarami, wagami i cenami w miastach. Król nie może bić monety bez uzyskania zgody rady królewskiej.

1423

Warta

Władysław Jagiełło

szlachta

mieszczaństwo

chłopi

Prawo rugowania krnąbrnych sołtysów, ograniczał w dalszym stopniu władzę sądową starostów, nadawał większe kompetencje wojewodom w ustalaniu miar i cen, ograniczał prawa chłopów do opuszczania wsi; wysokie kary za ukrywanie chłopów zbiegłych z majątków szlacheckich.

1425

Brześć Kujawski

Władysław Jagiełło

Władysław Jagiełło

Potwierdzenie dawnych przywilejów i rozciągnięcie ich na szlachtę,

która z nich do tej pory nie korzystała.

1430/1433

Jedlnia /

Kraków

Władysław Jagiełło

duchowieństwo

i szlachta

Zatwierdzenie dawnych przywilejów szlachty i duchowieństwa.

Zapewnienie szlachcie nietykalności osobistej i majątkowej bez wyroku

sądu królewskiego „neminem captivabimus nisi iure victum”.

Zastrzeżenie wyższych stanowisk kościelnych dla szlachty.

Rozszerzenie praw polskich na ziemie ruskie.

1447

Wilno

Kazimierz Jagiellończyk

szlachta

Zagwarantowanie niezależności i równouprawnienia Polski i Litwy.

Zrównanie szlachty litewskiej w prawach ze szlachtą polską.

1454

Cerekwica /

Nieszawa

Kazimierz Jagiellończyk

szlachta

chłopi

Król nie mógł zwoływać pospolitego ruszenia i nakładać podatków bez

zgody sejmików ziemskich.

Zakaz łączenia urzędów starosty i wojewody.

Zaostrzenie kar za zbiegostwo chłopów.

1456

Korczyn

Kazimierz Jagiellończyk

szlachta

Zgoda na konsultowanie decyzji odnośnie danej ziemi

1493

Piotrków

Jan Olbracht

duchowieństwo

i szlachta

Zakaz ingerencji kościelnej w sądy świeckie.

Dwuizbowy sejm.

Zaostrzenie kar wobec przestępców.

Potwierdzenie wcześniejszych przywilejów.

1496

Mielnik

Jan Olbracht

szlachta

mieszczaństwo

chłopi

Zakaz kupowania ziemi przez mieszczan.

W ciągu roku wieś może opuścić tylko jeden chłop.

Zwolnienie z ceł towarów szlacheckich przywożonych na własny użytek.

Wolność żeglugi rzecznej.

1501

Mielnik

Aleksander Jagiellończyk

szlachta

Cała władza w ręce senatorów; niewykonanie poleceń senatu przez króla

zwalniało ich z wierności władcy.

Król przewodniczącym senatu.

1504

Piotrków

Aleksander Jagiellończyk

szlachta

Kontrola senatu i sejmu nad nadawaniem dóbr koronnych.

Zakaz łączenia w jednym ręku dwóch i więcej urzędów.

1505

Radom

Aleksander Jagiellończyk

duchowieństwo

i szlachta

Anulowanie przywileju mielnickiego.

Konstytucja nihil novi.

Gwarancja wolnego wyboru urzędników sądowych.

Zakaz stawiania spraw świeckich przed trybunały duchowne.

1518

Toruń

Zygmunt Stary

duchowieństwo

i szlachta

Król zrzeka się sądzenia sporów pomiędzy panami świeckimi i duchownymi, a ich poddanymi.

1520

Bydgoszcz

Zygmunt Stary

szlachta

chłopi

Wprowadzenie przymusu pańszczyzny w wymiarze 1 dnia w tygodniu, dla szlachty wolna żegluga po Wiśle.

1532

Piotrków

Zygmunt Stary

szlachta

chłopi

Zakaz opuszczania wsi przez chłopów bez zgody pana.

Na podstawie informacji z powyższej tabeli, przypisz odpowiednie stwierdzenia do słów prawda lub fałsz.

Prawda

Fałsz

Przenieś element.Szlachta zyskała prawo do sądzenia ludności w swoich dobrach.

Przenieś element.Duchowieństwo sądzone było przez sądy szlacheckie.

Przenieś element.W 1505 r. król zrezygnował z samodzielnego stanowienia prawa.

Przenieś element.W 1520 r. król zrezygnował z podatków celnych płaconych przez szlachtę.

Przenieś element.Jeśli szlachcic był niesprawiedliwy chłopi mogli przenosić się do dóbr króla.

Przenieś element.Król wielokrotnie potwierdzał wcześniej nadane prawa.

Przenieś element.Duchowieństwo podlegało sądownictwo kościelnemu.

Przenieś element.Najwięcej praw zyskiwało mieszczaństwo.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Nagranie video. Na początku wyświetla się plansza z tytułem: „Jaką część społeczeństwa reprezentował sejm walny?”. Następnie pojawia się dr Robert Kołodziej z Uniwersytetu Wrocławskiego. Mężczyzna o zaczesanych do tyłu włosach, w okularach i w białej koszuli. Za nim ciemne tło. Film kończy się planszą z napisami: wystąpił dr Robert Kołodziej, scenariusz i realizacja Contentplus.pl, na zlecenie Uniwersytetu Wrocławskiego, w ramach projektu "E-podręczniki do kształcenia ogólnego”.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/Rx2sVm1yTZakl

Jaką część społeczeństwa reprezentował sejm walny?

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Nagranie video. Na początku wyświetla się plansza z tytułem: „Jaką część społeczeństwa reprezentował sejm walny?”. Następnie pojawia się dr Robert Kołodziej z Uniwersytetu Wrocławskiego. Mężczyzna o zaczesanych do tyłu włosach, w okularach i w białej koszuli. Za nim ciemne tło. Film kończy się planszą z napisami: wystąpił dr Robert Kołodziej, scenariusz i realizacja Contentplus.pl, na zlecenie Uniwersytetu Wrocławskiego, w ramach projektu "E-podręczniki do kształcenia ogólnego”.

Nagranie video. Na początku wyświetla się plansza z tytułem: „Udział szlachty w życiu sejmowym”. Następnie pojawia się dr Robert Kołodziej z Uniwersytetu Wrocławskiego. Mężczyzna o zaczesanych do tyłu włosach, w okularach i w białej koszuli. Za nim ciemne tło. Film kończy się planszą z napisami: wystąpił dr Robert Kołodziej, scenariusz i realizacja Contentplus.pl, na zlecenie Uniwersytetu Wrocławskiego, w ramach projektu "E-podręczniki do kształcenia ogólnego”.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/Rw3EZAb4Qk5Wc

Udział szlachty w życiu sejmowym

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Nagranie video. Na początku wyświetla się plansza z tytułem: „Udział szlachty w życiu sejmowym”. Następnie pojawia się dr Robert Kołodziej z Uniwersytetu Wrocławskiego. Mężczyzna o zaczesanych do tyłu włosach, w okularach i w białej koszuli. Za nim ciemne tło. Film kończy się planszą z napisami: wystąpił dr Robert Kołodziej, scenariusz i realizacja Contentplus.pl, na zlecenie Uniwersytetu Wrocławskiego, w ramach projektu "E-podręczniki do kształcenia ogólnego”.

Nagranie video. Na początku wyświetla się plansza z tytułem: „Znacznie sejmu walnego dla ustroju I Rzeczypospolitej”. Następnie pojawia się dr Robert Kołodziej z Uniwersytetu Wrocławskiego. Mężczyzna o zaczesanych do tyłu włosach, w okularach i w białej koszuli. Za nim ciemne tło. Film kończy się planszą z napisami: wystąpił dr Robert Kołodziej, scenariusz i realizacja Contentplus.pl, na zlecenie Uniwersytetu Wrocławskiego, w ramach projektu "E-podręczniki do kształcenia ogólnego”.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1eejA4TSZElV

Stan państwa w sytuacji zerwania sejmu

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Nagranie video. Na początku wyświetla się plansza z tytułem: „Znacznie sejmu walnego dla ustroju I Rzeczypospolitej”. Następnie pojawia się dr Robert Kołodziej z Uniwersytetu Wrocławskiego. Mężczyzna o zaczesanych do tyłu włosach, w okularach i w białej koszuli. Za nim ciemne tło. Film kończy się planszą z napisami: wystąpił dr Robert Kołodziej, scenariusz i realizacja Contentplus.pl, na zlecenie Uniwersytetu Wrocławskiego, w ramach projektu "E-podręczniki do kształcenia ogólnego”.

System stanowy a ustrój Rzeczypospolitej

System stanowy umożliwiał kompleksowe zorganizowanie społeczeństwa ze ścisłym rozdziałem ról społecznych oraz określeniem ekonomicznych podstaw egzystencji poszczególnych stanów. Z podziałów tych wynikały też możliwości i zakres udziału w podejmowaniu decyzji politycznych, wymiarze sprawiedliwości oraz rodzaju i zakresie powinności wobec władcy i państwa.

Podstawowe znaczenie miał w Rzeczypospolitej obowiązek podatkowy, który został oparty, podobnie jak w przypadku większości krajów europejskich, na posiadaniu ziemi i płynących z tego tytułu możliwości uzyskania dochodów. Ziemia mogła być w posiadaniu władcy oraz członków stanu duchownego, rycerskiego (szlacheckiego) oraz mieszczańskiego. Za przywilej posiadania ziemi przyjęli oni na siebie różne, ściśle określone obowiązki. Dla poszczególnych warstw społecznych były to:

- dla duchowieństwa – posługa religijna, funkcje oświatowe, opieka społeczna i zdrowotna oraz wzmacnianie spójności systemu społecznego (ideologiczne uzasadnienie),

- dla szlachty (rycerstwa) – obronność, sądownictwo i opieka nad stanami zależnymi, także Kościołem,

- dla mieszczaństwa – handel i większość rzemiosła.

Chłopi nie posiadali ziemi, ale ją użytkowali, za co musieli uiszczać różne świadczenia na rzecz właściciela i państwa (w tym Kościoła).

Symboliczne przedstawienie społeczeństwa stanowego z początku XVI w. Miniatura z 1515 r., namalowana w dziele Petrusa Almaire w „Liber missarum” Małgorzaty Austriaczki (Magarethe von Österreich)

Źródło: Petrus Almaire, domena publiczna.

Ilustracja ma charakter symboliczny – nie przedstawia rzeczywistości, ale pewne idealne (wzorcowe) wyobrażenie. Na tronie zasiada cesarz (Maksymilian I), nad nim dwugłowy czarny orzeł zwieńczony koroną cesarską; orzeł trzyma w dłoniach miecz i lilię, co symbolizowało 'świętość i zwierzchność' cesarstwa. U stóp cesarza siedzi następca: syn z żoną, czyli Filip Piękny i Joanna Szalona.

Po bokach stoją przedstawiciele stanów: po prawej stanu duchownego z papieżem, po lewej stanu świeckiego: książęta i rycerze, mieszczanie/chłopi. Między nimi znacznie mniejsze postacie kobiet, które znajdują się pod szczególną opieką władcy.

Ćwiczenie 2

Do niżej podanych określeń przyporządkuj spośród podanych właściwe elementy stanowiące symbol zakresu władzy i funkcji społecznych.

nakrycie głowy

ubiór

elementy trzymane w rękach

postawa

ranga społeczna

Przenieś element.czerwone szaty kardynalskie

Przenieś element.płaszcz z obiciem gronostajowym

Przenieś element.narzędzie do kopania (praca)

Przenieś element.miecz (siła, władza)

Przenieś element.wielkość postaci

Przenieś element.zasiadanie na tronie (władza)

Przenieś element.korona cesarska

Przenieś element.kobiety (bezbronność)

Przenieś element.tiara papieska

Przenieś element.księga (uczoność, pobożność)

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Szlachta i jej polityczne przywileje

Przywileje nadawane przez władcę odzwierciedlają proces budowy systemu stanowego. Od drugiej połowy XIV w., szczególnie w okresie rządów władców z dynastii Jagiellońskiej, zaczęły wzrastać przywileje szlachty. Stan ten uzyskał przewagę najpierw w stosunku do mieszczaństwa, później także duchowieństwa. Władcy ostatecznie zostali zmuszeni do dopuszczenia szlachty do procesu legislacyjnego – stanowienia prawa, a szczególnie nakładania podatków. Miarą niezależności szlachty było doprowadzenie do prawnego zrównania członków stanu, swoistego egalitaryzmu stanowego. Wzmacniało go to politycznie, nie dopuszczając do rozgrywania poszczególnych grup przeciw sobie.

Władcy próbowali wprawdzie rządzić w oparciu o wyższych dostojników wchodzących w skład rady królewskiej, czyli późniejszego senatu, ale szlachta zdołała zapobiec trwałemu podziałowi stanu. Władca musiał przy ważniejszych kwestiach zdobywać aprobatę całego rycerstwa (szlachty). Stało się to pretekstem do powstania organów przedstawicielskich.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Nagranie video. Na początku wyświetla się plansza z tytułem: „Kultura polityczna Rzeczypospolitej szlacheckiej”. Następnie pojawia się dr Robert Kołodziej z Uniwersytetu Wrocławskiego. Mężczyzna o zaczesanych do tyłu włosach, w okularach i w białej koszuli. Za nim ciemne tło. Film kończy się planszą z napisami: wystąpił dr Robert Kołodziej, scenariusz i realizacja Contentplus.pl, na zlecenie Uniwersytetu Wrocławskiego, w ramach projektu "E-podręczniki do kształcenia ogólnego”, wrzesień 2014.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/Rho7uXhBZGAAq

Kultura polityczna Rzeczypospolitej szlacheckiej

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 4.0.

Nagranie video. Na początku wyświetla się plansza z tytułem: „Kultura polityczna Rzeczypospolitej szlacheckiej”. Następnie pojawia się dr Robert Kołodziej z Uniwersytetu Wrocławskiego. Mężczyzna o zaczesanych do tyłu włosach, w okularach i w białej koszuli. Za nim ciemne tło. Film kończy się planszą z napisami: wystąpił dr Robert Kołodziej, scenariusz i realizacja Contentplus.pl, na zlecenie Uniwersytetu Wrocławskiego, w ramach projektu "E-podręczniki do kształcenia ogólnego”, wrzesień 2014.

Sejmiki – samorządność stanowa

Początkowo władca musiał osobno zdobywać zgodę na podatek czy nowe prawo od każdego stanu i w każdej z ziem, w której rządził. Immunitet podatkowy oraz hierarchiczność stanu duchownego wykluczyły konieczność konsultowania z tym stanem. Mieszczaństwo, podzielone w zależności od tego, kto był właścicielem miasta (król, duchowny czy szlachcic) i skłócone między sobą, także nie było partnerem. Jedynie szlachta wyrażała swoją aprobatę na zjazdach wszystkich uprawnionych (czyli praktycznie płacących podatki).

Zjazd taki nazwano sejmikiem. Oprócz miejscowej szlachty brali w nim udział także urzędnicy królewscy. Ponieważ stosunkowo szybko upowszechniła się zasada, że urzędy może sprawować tylko osoba posiadająca majątek na danym terenie, sejmiki stały się praktycznie zjazdami partykularnymi.

Miejsca obrad sejmów, siedziby Trybunałów Koronnych i Litewskich

Źródło: Krystian Chariza i zespół, licencja: CC BY 3.0.

Polecenie 1

Posługując się skalą mapy i poniższą tabelką oblicz przybliżony czas trwania podróży szlachcica z najodleglejszego miejsca danego województwa do miejsca obrad sejmiku. Zastanów się, jak wpływało to na frekwencję.

Środek transportu

Prędkość (km/h)

Dystans dzienny (km)

Pieszo

3-4

20-25

Wozem

4-6

25-30

Konno

7-9

30-40

Dyliżansem

15-18

60-70

W kawalkadzie magnackiej

25-30

Uzupełnij

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Pokaż rozwiązanie

Na obrady sejmików często wyznaczano nieduże miejscowości. Największym dostępnym pomieszczeniem w którym mogło do niego dojść, był miejscowy kościół parafialny. Zjazd trwał jeden dzień i tylko w wyjątkowych sytuacjach godzono się na jego przedłużenie o kolejny dzień, głównie z powodu braku miejsc noclegowych dla uczestników.

Ćwiczenie 3

Dlaczego na miejsce obrad wybierano najczęściej kościoły? Zaznacz jedną odpowiedź.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- obrady w kościele łagodziły ich przebieg (miejsce święte wymagało szacunku)

- dysponowały one największymi pomieszczeniami, mogącymi pomieścić większą grupę osób

- aby w obradach mogli brać udział księża

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 4

Sejmiki miały trwać jeden dzień i tylko wyjątkowo przedłużano czas ich trwania – dlaczego? Zaznacz trzy prawidłowe odpowiedzi.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- brakowało miejsc noclegowych

- oszczędzano ten sposób czas i pieniądze szlachty

- ustosunkowanie się do spraw przedkładanych na sejmikach nie wymagało przeważnie więcej czasu

- chodziło o ograniczenie liczby postulatów szlacheckich

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Nagranie video. Na początku wyświetla się plansza z tytułem: „Sposób zwoływania sejmu”. Następnie pojawia się dr Robert Kołodziej z Uniwersytetu Wrocławskiego. Mężczyzna o zaczesanych do tyłu włosach, w okularach i w białej koszuli. Za nim ciemne tło. Film kończy się planszą z napisami: wystąpił dr Robert Kołodziej, scenariusz i realizacja Contentplus.pl, na zlecenie Uniwersytetu Wrocławskiego, w ramach projektu "E-podręczniki do kształcenia ogólnego”, wrzesień 2014.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RgyYyw9w9y44U

Sposób zwoływania sejmu

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Nagranie video. Na początku wyświetla się plansza z tytułem: „Sposób zwoływania sejmu”. Następnie pojawia się dr Robert Kołodziej z Uniwersytetu Wrocławskiego. Mężczyzna o zaczesanych do tyłu włosach, w okularach i w białej koszuli. Za nim ciemne tło. Film kończy się planszą z napisami: wystąpił dr Robert Kołodziej, scenariusz i realizacja Contentplus.pl, na zlecenie Uniwersytetu Wrocławskiego, w ramach projektu "E-podręczniki do kształcenia ogólnego”, wrzesień 2014.

Sejm walny

Pod koniec XV w. wykształcił się zwyczaj konsultowania ważnych decyzji króla (zastrzeżonych do współdecydowania z rycerstwem–szlachtą) z przedstawicielami poszczególnych zgromadzeń partykularnych – sejmików. Dało to początek sejmowi walnemu, który po raz pierwszy zebrał się w 1493 r. w Piotrkowie.

Sejm składał się z trzech tzw. 'stanów sejmujących' – króla, senatu i izby poselskiej (czyli przedstawicieli sejmików szlacheckich). Podkreślić należy, że słowo 'stan' oznaczało w tym przypadku coś innego niż 'stan społeczny'. W sejmie walnym praktycznie uczestniczyli jedynie przedstawiciele szlachty, wyższej hierarchii kościelnej oraz w bardzo ograniczonym zakresie mieszczaństwa. Z głosem doradczym we własnych sprawach uczestniczyli też przedstawiciele wielkich miast Prus Królewskich (Gdańska, Torunia i Elbląga) oraz ważniejszych miast, takich jak Kraków, Wilno, Lwów. Tak naprawdę mieszczaństwo było reprezentowane przez króla (miasta królewskie), szlachtę (miasta szlacheckie) i dostojników kościelnych (miasta w dobrach duchownych).

Slajd 1 z 4

Sejm za czasów Zygmunta III Wazy; w opisie grafiki literami oznaczono: A – króla, B – arcybiskupa gnieźnieńskiego (prymasa), C – arcybiskupa lwowskiego, D – senatorów – biskupów, E – senatorów będących wojewodami, kasztelanami, F – senatorów będących urzędnikami koronnymi i litewskimi, G – sekretarzy i urzędników dworskich, H – posłów ziemskich (szlachta koronna i litewska)

Źródło: Giacomo Lauro, 1622, Biblioteka Narodowa, domena publiczna.

Polecenie 2

Wyjaśnij, jak umiejscowienie i ceremoniały wspólnych obrad odzwierciedlały strukturę społeczną w Rzeczypospolitej. Czy pokazywały one przyjętą zasadę równości szlachty, czy może pokazywały polityczną siłę tzw. 'stanów sejmujących'?

Uzupełnij

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Pokaż rozwiązanie

Kompetencje sejmu walnego, miejsce obrad, typy sejmów

Sejm stanowił prawo, tzn. przede wszystkim nakładał podatki, określał też ważniejsze postanowienia zmieniające prawo oraz kontrolował decyzje w zakresie polityki zagranicznej. Do sejmu należało wypowiadanie wojen i zawieranie pokoju.

Początkowo nie było ściśle określonego miejsca obrad, choć najczęściej władcy zwoływali je do Piotrkowa, Radomia, Krakowa, później Warszawy. Od drugiej połowy XVII w. co trzeci sejm miał obowiązek odbywać się w Grodnie na Litwie.

Nowy Zamek w Grodnie, wzniesiony przez Augusta III w l. 1734-1751 wg projektu znanego architekta Karla Friedricha Pöppelmanna. W nim obradowały również zwoływane sejmy, w tym ostatni sejm Rzeczpospolitej

Źródło: a. nn., domena publiczna.

Fasada Nowego Zamku w Grodnie od strony dziedzińca – rys. z XVIII w.

Źródło: a. nn., domena publiczna.

W 'artykułach henrykowskich' sprecyzowano, że król miał obowiązek zwoływać sejmy co najmniej raz na dwa lata i były to tzw. sejmy zwyczajne (czyli ordynaryjne). Jeśli zaistniała konieczność dodatkowego zwołania sejmu, to sejm taki nazywano nadzwyczajnym (ekstraordynaryjnym). Ponadto były sejmy konwokacyjne zwoływane przez prymasa-interreksa podczas bezkrólewia, na których ustalano termin elekcji. Sejm elekcyjny dokonywał wyboru króla i określał stawiane mu warunki. Sejm koronacyjny powiązany był z koronacją króla i zaprzysiężeniem praw.

Sejmy miały ściśle określony, choć raczej zwyczajowy tryb procedowania. Uchwały sejmu, zwane 'konstytucjami', sporządzano w kancelarii i ogłaszano drukiem.

Polecenie 3

Wymień instytucje demokracji szlacheckiej, przy pomocy których szlachta decydowała o sprawach państwa.

Uzupełnij

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Pokaż rozwiązanie

Polecenie 4

Podaj typy sejmów oraz rodzaj spraw, którymi zajmował się każdy z rodzajów sejmu.

Uzupełnij

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Pokaż rozwiązanie

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Nagranie video. Na początku wyświetla się plansza z tytułem: „Kształtowanie się sejmu walnego”. Następnie pojawia się dr Robert Kołodziej z Uniwersytetu Wrocławskiego. Mężczyzna o zaczesanych do tyłu włosach, w okularach i w białej koszuli. Za nim ciemne tło. Film kończy się planszą z napisami: wystąpił dr Robert Kołodziej, scenariusz i realizacja Contentplus.pl, na zlecenie Uniwersytetu Wrocławskiego, w ramach projektu "E-podręczniki do kształcenia ogólnego”.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1bbovXOHJHHN

Kształtowanie się sejmu walnego

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Nagranie video. Na początku wyświetla się plansza z tytułem: „Kształtowanie się sejmu walnego”. Następnie pojawia się dr Robert Kołodziej z Uniwersytetu Wrocławskiego. Mężczyzna o zaczesanych do tyłu włosach, w okularach i w białej koszuli. Za nim ciemne tło. Film kończy się planszą z napisami: wystąpił dr Robert Kołodziej, scenariusz i realizacja Contentplus.pl, na zlecenie Uniwersytetu Wrocławskiego, w ramach projektu "E-podręczniki do kształcenia ogólnego”.

Prawo do oporu – między konfederacją a rokoszem

Początkowo tylko król mógł zwoływać sejmik i sejm, dopiero później powstały takie typy tych instytucji, które mogły się odbywać bez aprobaty królewskiej. Wszelkie zjazdy szlachty bez wiedzy władcy mogły zostać uznane za bunt przeciw niemu. Jeśli zatem stan szlachecki uznał poczynania władcy za 'bezprawne', dochodziło do zbrojnego przeciwstawienia się jego działaniom. Takie poczynania nazywano rokoszem. Natomiast pospolite ruszenie zwoływane w celu poparcia poczynań króla nazywano 'konfederacją'.

Prawo do oporu wobec władcy miało w Polsce średniowieczny rodowód (por. np. sprawę św. Stanisława), ale jego precyzyjne sformułowanie odnajdziemy dopiero w przywileju mielnickim z 1501 r., w którym dopuszczano możliwość zwolnienia z obowiązku dochowania wierności władcy, jeśli ten nie przestrzega praw. Tezy te zostały powtórzone w postanowieniach 'Konfederacji warszawskiej' z 1573 r., skąd przetransponowano je do 'artykułów henrykowskich', swoistej 'konstytucji Rzeczypospolitej Obojga Narodów'.

Polecenie 5

Wyszukaj przykłady, z wykorzystaniem różnych źródeł informacji, wystąpienia w dziejach Rzeczypospolitej XVI- XVII w.:

- rokoszu,

- konfederacji.

Uzupełnij

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Pokaż rozwiązanie

Przedstawicielstwa stanowe w różnych krajach europejskich: sejm Rzeszy, parlament angielski, stany generalne we Francji, sobór ziemski w Rosji.

Polski sejm nie był czymś wyjątkowym w systemach politycznych panujących w Europie. Praktycznie nie było kraju, w którym nie powstałoby przedstawicielstwo stanowe. Przykładowo we Francji funkcjonowały tzw. 'stany generalne', które jednak zwoływano niezwykle rzadko, ponieważ królowie francuscy zdobyli sobie prawo do nakładania podatku bez ich zgody. Najwięcej podobieństw do sejmu polskiego wykazywał parlament angielski, decydujący o podatkach i niemal wszystkich ważniejszych zmianach w zakresie prawa.

Zdecydowanie inny charakter miał natomiast 'Sejm Rzeszy', czyli organ przedstawicielski w Świętym Cesarstwie Rzymskim Narodu Niemieckiego. Było to zgromadzenie udzielnych władców terytorialnych wolnych miast oraz samego cesarza. Jednak zakres decyzji, jakie mogło ono podejmować, był bardzo mały, nie obejmował np. spraw podatkowych, a spraw wojskowych i politycznych dotyczył w ograniczonym zakresie.

Sztych przedstawia moment prezentacji tzw. „Konfesji Augsburskiej” na sejmie Rzeszy w 1530 r. Przed władcami zasiadającymi na tronach: cesarzem Karolem V i jego bratem królem Czech i Węgier Ferdynandem stoi czytający postanowienia „Konfesji” kanclerz Christian von Beyer. Dookoła siedzą członkowie sejmu, czyli władcy Rzeszy

Źródło: a. nn., domena publiczna.

Kolegium elektorskie w sejmie Rzeszy. Cesarz Leopold I z kolegium elektorskim wg miedziorytu Abrahama Aubry, Norymberga 1663/64

Źródło: a. nn., domena publiczna.

Polecenie 6

Porównaj powyższą rycinę z ryciną z początku lekcji przedstawiającą sejm polski za czasów Zygmunta III. Jakie dostrzegasz podobieństwa i różnice?

Uzupełnij

Źródło: Contetplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 5

O czym świadczy przelanie kompetencji podatkowych i wojskowych na sejmiki terytorialne? Zaznacz dwie prawidłowe odpowiedzi.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- decentralizacji

- większej demokracji

- silniejszej władzy monarszej

- upadku autorytetu władzy centralnej

- większej spoistości państwa

- centralizacji

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Zgromadzenie stanowe w Rosji, tzw. 'sobór ziemski', powstał stosunkowo późno,

bo dopiero w 1549 r. Najważniejszą rolę odegrał w chwilach braku legalnego dziedzica dynastii panującej – to na soborze ziemskim w 1613 r. na cara wybrano Michała Romanowa.

Obraz pt. „Sobór ziemski” (1908) malarza rosyjskiego Siergieja Iwanowa (1864-1910). Obraz z cyklu ilustrującego dzieje Rosji

Źródło: Sergey Vasilyevich Ivanov, Sobór ziemski, 1908,, domena publiczna.

Posiedzenie Dumy Bojarskiej w czasach Michała Romanowa, cara w latach 1613-1645. Obraz rosyjskiego malarza Andrieja Riabuszkina(1861-1904), obecnie w Galerii Trietiakowskiej w Moskwie. Malarz ten specjalizował się w malarstwie historycznym, obejmującym głównie tematy siedemnastowieczne

Źródło: Andrei Ryabushkin, 1893, olej na płótnie, Tretyakov Gallery, Moscow, domena publiczna.

Polecenie 7

Porównaj na powyższych ilustracjach przedstawienia sejmu polskiego, sejmu Rzeszy i Dumy Bojarskiej. Przyjrzyj się dokładnie ilustracjom. Zwróć uwagę na:

- usytuowanie władcy,

- miejsce dla uczestników soboru: kto siedzi, kto musi stać,

- uczestników: czy są to przedstawiciele różnych stanów, jakich?

Co o tym świadczy? Jakie wnioski można wyciągnąć z tych różnic?

Uzupełnij

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Pokaż rozwiązanie

Prawo do oporu w innych krajach Europy

Prawo do oporu miało długą tradycję w europejskich systemach politycznych. Wydana w 1215 r. przez króla Anglii Jana bez Ziemi Wielka Karta Swobód gwarantowała przestrzeganie przez władcę praw i przywilejów, a w przypadku niedotrzymywania tego zobowiązania dawała prawo do zbrojnego oporu.

Podobne zapisy znalazły się także w wydanej dla Królestwa Węgier 'Złotej Bulli'

z 1222 r., a węgierskie rozwiązania prawne często bywały wykorzystywane przez stany w Polsce.

Złota Bulla króla Węgier Andrzeja, 1222 r.

Źródło: Daviis, domena publiczna.

Praktycznie ukształtowały się dwa wzorce postaw wobec władzy łamiącej prawo (przywileje): angielski i francuski. W pierwszym przypadku dopuszczano prawo do przeciwstawienia się samowoli władcy. Wykorzystane to zostało przeciwko Karolowi I Stuartowi i doprowadziło w 1640 r. do tzw. 'rewolucji angielskiej'. W konsekwencji osądzono i skazano króla na śmierć (1649 r.).

Rycina przedstawiająca ścięcie Karola I Stuarta w 1649 r. po procesie wytoczonym mu przez parlament z oskarżenia o łamanie prawa

Źródło: a. nn., 1649, domena publiczna.

W modelu francuskim upowszechniła się zasada głoszona przez Jeana Bodina, dopuszczająca jedynie bierny opór wobec bezprawnych poczynań władcy. Można było 'uciekać, chronić się w lasach', ale bez prawa do czynnego, zbrojnego oporu.

Ta postawa również w końcu doprowadziła do wystąpienia przeciwko królowi (1789 r.) i ścięcia jego głowy podczas rewolucji francuskiej (1793 r.).

Otworzenie posiedzenia stanów generalnych Francji w dniu 5 maja 1789 r. w pałacu wersalskim. Zwołanie stanów generalnych zapoczątkowało rewolucję francuską. Było to pierwsze zwołanie przedstawicielstwa stanowego we Francji od r. 1613

Źródło: Isidore Stanislaus Helman, rycina współczesna, Bibliothèque nationale de France, domena publiczna.

Obraz Augusta Coudera (1790-1873) z 1839 przedstawiający otwarcie stanów generalnych – na tronie na podwyższeniu siedzi Ludwik XVI

Źródło: Auguste Couder, 1839, domena publiczna.

Polecenie 8

W monarchii parlamentarnej stany mają wpływ na rządy dzięki reprezentacji stanowej. Jak nazywały się te reprezentacje w poszczególnych krajach. Wymień trzy nazwy.

Uzupełnij

Źródło: Learnetic SA, licencja: CC BY 4.0.

Pokaż rozwiązanie