Spis treści

Pustynie

Wyobraź sobie ogromny teren pozbawiony roślinności. Obszar ten jest pokryty piaskiem unoszonym przez stale wiejący wiatr lub kamieniami. W dzień podłoże rozgrzewa się do takiej temperatury, że można na nim usmażyć jajko. Nocą jest tak zimno, że przydaje się ciepły koc. Tak wygląda Sahara – największa gorąca pustynia świata.

Największa gorąca pustynia na Ziemi – Sahara

Źródło: Wonker, Flickr.com, licencja: CC BY 2.0.

Aby zrozumieć poruszane w tym materiale zagadnienia, przypomnij sobie:

- jaki jest związek między wysokością Słońca nad horyzontem a klimatem,

- jakie warunki panują w zwrotnikowej strefie klimatycznej.

Twoje cele

- Opiszesz, w jakich warunkach powstają pustynie.

- Scharakteryzujesz warunki klimatyczne panujące na pustyni.

- Przedstawisz zagrożenia wynikające z przebywania na pustyni.

- Wyjaśnisz, dlaczego pustynia nie jest dobrym miejscem do życia człowieka.

1. Warunki klimatyczne na gorącej pustyni

Na obydwu półkulach w okolicach zwrotników występują szczególne warunki klimatyczne. Poza krótkim okresem, kiedy Słońce w południe zbliża się do zenitu i może zdarzyć się deszcz, panuje tu niemal ciągła susza. W ciągu dnia niebo jest bezchmurne, a temperatura powietrza wynosi nawet 50 °C. Brak chmur i bardzo suche powietrze nie pozwalają na opady deszczu. W ciągu nocy ciepło szybko jest oddawane do atmosfery, dlatego tuż przed wschodem Słońca temperatura powietrza często jest ujemna. Mała ilość opadów i bardzo wysoka temperatura powietrza w ciągu dnia powodują szybkie parowanie i przesuszenie gruntu do znacznych głębokości. Wiejący stale wiatr może tworzyć wielkie piaszczyste wydmy. Od czasu do czasu mocno nagrzane masy powietrza szybko się wznoszą, powodując różnicę ciśnień i gwałtowny wiatr. W ten sposób powstaje burza piaskowa. W takich warunkach powstają duże obszary niemal pozbawione roślinności zwane pustyniami. Nieco więcej roślin spotyka się na półpustyniach.

Slajd 1 z 2

Po lewej stronie przedstawiono mapę świata z zaznaczonym na czerwono Egiptem. Na terenie Egiptu, który położony jest w północnej części Afryki, znajduje się numer, gdzie pojawia się powiększona mapa Egiptu z zaznaczonym Kairem. Kair znajduje się w północnej części Egiptu. Po prawej stronie ilustracja prezentuje wykres – klimatogram klimatu pustynnego Kairu w Afryce. Na lewej osi wykresu wyskalowano średnie temperatury w stopniach Celsjusza; na prawej osi wykresu wyskalowano sumy opadów w milimetrach. Na osi poziomej zaznaczono cyframi rzymskimi kolejne miesiące. Czerwona linia na wykresie to średnie temperatury w poszczególnych miesiącach. Tutaj linia wznosi się od 10 stopni Celsjusza w styczniu do 30 stopni Celsjusza w lipcu i opada do 15 stopni Celsjusza w grudniu. Opadów brak.

Zasób oparty o element wizualny.

1

1

Indeks górny Źródło: Wanny, WikimediaCommons, Licencja: CC BY-SA 3.0

Klimatogram Kairu. Stacja klimatyczna znajduje się w Egipcie

Źródło: Wanny, Dariusz Adryan, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Na gorących pustyniach od czasu do czasu (zwykle raz w roku, ale czasami raz na kilka lat) padają obite, ulewne deszcze. Pustynne doliny szybko wypełniają się rwącą wodą. Na krótko powstają szerokie i kręte rzeki, a płynąca w nich woda zmienia ukształtowanie terenu. W miejscach, w których woda gromadzi się na dłużej, tworzą się oazy. Znajdują się tam źródła, studnie i bujna roślinność.

Monument Valley – USA, pogranicze stanów Utah i Arizony. Krajobraz pustyni skalistej ze wzgórzami z piaskowca o wysokości ok. 300 m, ukształtowanymi przez erozję

Źródło: www.pixabay.com, domena publiczna.

Ważne!

Oprócz pustyń piaszczystych mogą być pustynie żwirowe, kamieniste (skaliste). Istnieją nawet pustynie słone, pokryte głównie solą. Powstają one w miejscach, w których dawniej istniały słone jeziora.

Ciekawostka

Niektóre pustynie charakteryzują się znacznymi zmianami rocznymi temperatury. Na przykład leżąca w Azji pustynia Gobi jest niezwykle gorąca latem, ale mroźna zimą.

Lokalizacja Pustyni Gobi

Źródło: Christophe cagé, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

2. Życie na pustyni

Warunki panujące na pustyni są skrajnie niekorzystne, a nawet niebezpieczne dla życia człowieka i większości organizmów. Na pustyni można jednak przeżyć. Niektóre rośliny i zwierzęta przystosowały się do warunków gorących pustyń. Do przeżycia na pustyni przystosowali się także ludzie, którzy często przez nią wędrują. Przede wszystkim trzeba starać się o dostarczenie organizmowi dostatecznej ilości wody. Trzeba wypijać 6, a przy dużym wysiłku fizycznym nawet do 10 litrów wody w ciągu doby. Należy też dbać o ograniczenie utraty wody przez skórę. W tym celu konieczne jest nakrycie głowy i luźne, lekkie, najlepiej bawełniane ubranie okrywające całe ciało (bawełna przepuszcza powietrze, a więc umożliwia oddawanie ciepła przez skórę).

Ludzie pustyni, tacy jak Berberowie, zajmują się transportem towarów przez pustynię. Wykorzystują do tego celu zwierzęta przeznaczone do noszenia ciężarów: konie lub odporne na suszę wielbłądy. Pustynię przemierzają w karawanach tworzonych dla bezpieczeństwa. Samotna wędrówka przez pustynię jest bowiem bardzo niebezpieczna.

Slajd 1 z 3

Namiot i szałas zapewniają cień. Na zdjęciu osada berberyjskiej rodziny w Maroku, na skraju Sahary. Takie szałasy można w razie potrzeby szybko złożyć i przenieść w inne miejsce

Źródło: www.flickr.com, licencja: CC BY 2.0.

Polecenie 1

Wyjaśnij, co się dzieje z wodą, która spada na gorącą pustynię zwrotnikową w postaci gwałtownej ulewy raz na kilka lat.

Uzupełnij

Ciekawostka

Lokalizacja pustyni Lut w Iranie

Źródło: Uwe Dedering, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Najwyższą temperaturę pustyni przy gruncie: 70,7 °C zmierzono na Pustyni Lut w Iranie. Najwyższą temperaturę powietrza: 56,7 °C odnotowano w Dolinie Śmierci w 1913 r. Jest to najwyższa zmierzona do tej pory temperatura powietrza.

Tablica ostrzegająca przed zagrożeniem spowodowanym wysoką temperaturą powietrza w Dolinie Śmierci

Źródło: www.flickr.com, licencja: CC BY-SA 2.0.

Ciekawostka

Stosunkowo prosty sposób umożliwia zdobycie całkiem pokaźnej ilości wody na pustyni. Jeżeli uda się dokopać do wilgotnego piasku, to na dnie takiego zagłębienia trzeba postawić naczynie i całość nakryć płachtą folii. Folia powinna uginać się nad stojącym na dnie naczyniem. Słońce i wysoka temperatura powodują szybkie odparowanie wilgoci z piasku. Wilgoć skrapla się na folii i spływa po jej powierzchni do podstawionego naczynia. W zależności od wilgotności piasku, można w ten sposób uzyskać nawet 1 l wody na dobę.

Podsumowanie

- Pustynie gorące znajdują się w pobliżu zwrotników.

- Pustynią nazywamy pozbawiony roślinności obszar o podłożu kamienistym, żwirowym lub piaszczystym.

- Na gorących pustyniach występują duże dobowe wahania temperatury i bardzo niska wilgotność.

- Warunki panujące na pustyni znacznie ograniczają lub uniemożliwiają życie na tym terenie.

- Ludzie pustyni oraz zwierzęta, które są wykorzystywane do transportu towarów, są przystosowani do życia na pustyni.

- By przetrwać na pustyni należy wypijać odpowiednią ilość wody (min. 6 l) oraz ograniczyć utratę wody z organizmu.

Praca domowa

Polecenie 1

Przeczytaj uważnie opis pustyni. Spróbuj nazwać jej typ.

„Naokół widać było teraz skały sterczące z piaszczystych kopców lub porozrzucane wśród osypisk w dzikim nieładzie. Grunt stawał się kamienisty. Przebyli kilka wgłębień zasianych kamieniami i podobnych do wyschłych łożysk rzek. Chwilami drogę tamowały im wąwozy, które musieli objeżdżać. Zwierzęta poczęły stąpać ostrożnie, przebierając jakby w tańcu nogami wśród suchych i twardych kęp utworzonych przez róże jerychońskie, którymi osypiska i skały pokryte były obficie. Raz w raz któryś wielbłąd potknął się i widoczne było, że należy im dać wypoczynek”.

Indeks górny H. Sienkiewicz, W pustyni i w puszczy Indeks górny koniecH. Sienkiewicz, W pustyni i w puszczy

Uzupełnij

Słownik

Berberowie

zróżnicowana etnicznie rdzenna ludność Afryki Północnej i Sahary, która, nie mając poczucia wspólnoty, woli określać się jako „grupa ludzi wolnych”

karawana

grupa pielgrzymów lub kupców podróżujących wspólnie, głównie na wielbłądach, przez pustynie i stepy Azji oraz Afryki

oaza

teren o bujnej roślinności czerpiącej wodę z płytko zalegających wód podziemnych, otoczony przez pustynię lub półpustynię

Pasztuni

główna grupa etniczna Afganistanu prowadząca koczowniczy tryb życia. Większość Pasztunów zajmuje się rolnictwem i hodowlą zwierząt. Niektórzy są również zaangażowani w handel różnymi towarami, np. biżuterią

piaskowiec

drobnoziarnista skała osadowa powstała wskutek scementowania ziarn piasku

półpustynia

teren o ubogiej roślinności i warunkach klimatycznych zbliżonych do pustyni; odrobinę obfitsze opady umożliwiają tam jednak życie nieco większej ilości roślin

pustynia

teren, na którym na skutek okresowo wysokiej temperatury powietrza i skrajnie niskiego poziomu opadów nie ma zwartej pokrywy roślinnej

Tuaregowie

lud berberyjski zamieszkujący obszary Sahary; zajmują się wypasem zwierząt oraz transportem karawanowym; prowadzą koczowniczy tryb życia

Zadania

Pokaż ćwiczenia:

Ćwiczenie 1

Zaznacz prawidłowe dokończenie zdania.

By przeżyć na pustyni należy

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- przemierzać pustynię w karawanach, nosić jasne ubrania oraz wypijać 2 l wody na dobę.

- wypijać minimum 6 l wody w ciągu doby, ograniczać utratę wody z organizmu przez skórę oraz nosić przewiewne ubrania.

- nosić nakrycie głowy i zwiewne ubrania oraz wypijać 10 l wody na dobę oraz wędrować samotnie.

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 2

Zaznacz, gdzie na mapie znajduje się pustynia Sahara.

Zaznacz, gdzie na mapie znajduje się pustynia Sahara.

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 3

Zaznacz cechy klimatu gorącej pustyni zwrotnikowej.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- wyrównana temperatura, stale powyżej 25 °C

- duża wilgotność powietrza

- bardzo niski poziom opadów

- wyrównana temperatura, powyżej 50 °C

- duże wahania temperatury powietrza

- niskie ciśnienie atmosferyczne

Źródło: Andrzej Boczarowski <Andrzej.boczarowski@up.wroc.pl >, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 4

Uzupełnij tekst, zaznaczając prawidłowe wyrażenia.

Pustynia

Pustynia

Półpustynia

Półpustynia

to teren, na którym na skutek okresowo   niskiej

niskiej

wysokiej

wysokiej

temperatury powietrza i skrajnie   niskich

niskich

wysokich

wysokich

opadów   występuje

występuje

nie występuje

nie występuje

zwarta pokrywa roślinna. Natomiast   pustynia

pustynia

półpustynia

półpustynia

to teren o   bogatej

bogatej

ubogiej

ubogiej

roślinności i warunkach klimatycznych zbliżonych do   pustyni

pustyni

półpustyni

półpustyni

. Nieco   uboższe

uboższe

obfitsze

obfitsze

opady umożliwiają tam jednak życie   większej

większej

mniejszej

mniejszej

ilości roślin.

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 5

Zaznacz przyczyny skąpego występowania roślin na pustyniach.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- głęboko leżące wody podziemne

- duże opady śniegu

- duża wilgotność powietrza

- bardzo niski poziom opadów

- duże wahania temperatury powietrza

- nadmierne opady

Źródło: Andrzej Boczarowski <Andrzej.boczarowski@up.wroc.pl >, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 6

Oceń prawdziwość stwierdzeń.

Stwierdzenie

Prawda

Fałsz

Nie ma pustyń w strefie klimatu umiarkowanego.

Nie ma pustyń w strefie klimatu podzwrotnikowego.

Charakterystyczne dla pustyń są znaczne amplitudy dobowe temperatury.

Na gorących pustyniach temperatury przekraczają nawet 50 °C, nocą zaś spadają do 0 °C.

Na pustyniach zwrotnikowych mogą występować długotrwałe i bardzo duże opady.

Źródło: Andrzej Boczarowski <Andrzej.boczarowski@up.wroc.pl >, licencja: CC BY 3.0.

Notatnik

Uzupełnij

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.