Spis treści

Wprowadzenie

Przeczytaj

Linia chronologiczna

Galeria zdjęć interaktywnych

Dla nauczyciela

Obraz przedstawia wnętrze karczmy, w której zgromadzona jest grupa ludzi w chłopskich strojach. W centralnej części siedzi przy szynku mężczyzna, trzyma w prawej ręce kieliszek. Naprzeciw niego stoi młoda kobieta. Zasłania usta zewnętrzną częścią dłoni. W tle, za nimi stoi grupa ludzi, mężczyzna z kobietą tańczą.

Młoda Polska – powtórzenie wiadomości cz. 2.

Włodzimierz Tetmajer, Zaloty, 1894

Źródło: Muzeum Narodowe w Krakowie, domena publiczna.

Polscy artyści epoki modernizmu i Młodej Polski z rozmysłem i rozmachem inspirowali się najnowszymi trendami w sztuce zachodnioeuropejskiej. Malarze, muzycy i literaci odbywali niemal „obowiązkowe” pielgrzymki do m.in. Rzymu, Monachium czy Paryża. Stamtąd przenosili na lokalny grunt najnowsze inspiracje i myśli, które publikowali w licznie powstających ówcześnie czasopismach:

Artur Hutnikiewicz

Młoda Polska

Ogłaszano manifesty, formułowano programy. Obszarem, na którym toczyły się te spory, były łamy czasopism. Zestaw tytułów, uwikłanych w owe estetyczne batalie, był niezwykle ilościowo bogaty, choć rola poszczególnych nie była równa i jednakowo znacząca.

Źródło: Artur Hutnikiewicz, Młoda Polska, Warszawa 2004, s. 69–70.

Twoje cele

- Krótko omówisz polskich i zagranicznych przedstawicieli Młodej Polski.

- Omówisz charakterystyczne elementy występujące w twórczości młodopolskich autorów.

- Scharakteryzujesz młodopolskie nurty literackie.

Przeczytaj

Manifesty literackie nowej kultury

Artur Górski (1870–1959)

Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Młoda Polska to czas poezji, toteż jej początek znaczy także manifest poetycki (Kazimierza Przerwy-Tetmajera Poezje, seria II). Wkrótce zaczęły powstawać także teksty publicystyczne, wyjaśniające stanowisko „młodych” i podejmujące walkę ze „starą” literaturą i światopoglądem. Pierwszym z nich były Forpoczty (1895) Marii Komornickiej, Cezarego Jellenty i Wacława Nałkowskiego. Społeczeństwo zostało w nim podzielone na „forpoczty ewolucji psychicznej” – jednostki nerwowe, nadwrażliwe, nieprzystosowane, oraz „troglodytów” – spokojnych, sytych, zadowolonych z siebie, ze zdolnościami do szybkiej adaptacji, bez żadnych ambitnych celów, które wykraczałyby poza codzienność. Oczywiście, to „forpoczty” sprawiają, że ludzkość się rozwija, do nich należy przyszłość.

Edvard Munch, Stanisław Przybyszewski, 1894

Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Trzy lata później ukazał się cykl artykułów, którego tytuł spopularyzował nazwę epoki – Młoda Polska Artura Górskiego. Zawierał on postulat powrotu do tradycji romantycznych, zdecydowanie przeciwstawiał się pozytywistycznemu utylitaryzmowi i politycznej ugodowości.

Jednak najgłośniejszym i najbardziej kategorycznym manifestem, pełnym poetyckich przenośni i żarliwości, był Confiteor (1899) Stanisława Przybyszewskiego. Autor głosił hasło „sztuki dla sztuki”, odrzucając jej pozaartystyczne cele. Jakakolwiek służba – narodowi czy społeczeństwu – zaprzecza istocie sztuki. Twórca wyzwolony z wszelkich ograniczeń i posłannictwa stawał się kimś stojącym nieskończenie wyżej od pospolitego tłumu, był kapłanem.

Najpopularniejsze gatunki literackie:

gatunki epickie

powieść psychologiczna, powieść społeczno-obyczajowa, powieść fantastyczna, opowiadanie, nowela

gatunki liryczne

sonet (cykle sonetów), poemat prozą, ballada, hymn, bajka, fraszka, satyra

gatunki dramatyczne

komedia, dramat obyczajowy, dramat psychologiczny, dramat historyczny, dramat poetycki

Słownik

forpoczta

(niem. Vorposten)

1. daw. «wysunięty punkt obronny»

2. daw. «oddział wojska wysłany w celach wywiadowczych przed maszerującym wojskiem»

3. «osoba, zjawisko itp. wyprzedzające ogólny trend, swoją epokę»

powieść psychologiczna

odmiana powieści, w której konstrukcja świata przedstawionego podporządkowana jest psychologicznej analizie uczuć, wyobrażeń i działań bohaterów; w powieściach tego typu świat wewnętrznych przeżyć postaci kształtuje zwykle fabułę utworu

utylitaryzm

(łac. utilis – użyteczny) – funkcjonujący w literaturze pozytywizmu pogląd zaczerpnięty z filozofii i etyki, wartościujący dzieła według ich przydatności dla społeczeństwa

Linia chronologiczna

Polecenie 1

Zapoznaj się z linią chronologiczną prezentującą zagranicznych pisarzy młodopolskich. Wynotuj występujące w ich utworach najbardziej charakterystyczne elementy.

Uzupełnij

1821 - 1867 Félix Vallotton, Charles Baudelaire, 1901 Obraz przedstawia portret mężczyzny w średnim wieku. Mężczyzna ma pociągłą twarz, duży nos i cienie pod oczami. Ma wysokie czoło i ciemne, półdługie, falujące włosy. Ubrany jest w płaszcz. Charles Baudelaire poeta francuski uważany za prekursora nowoczesnej poezji, swoje piętno wywarł zwłaszcza na epoce Młodej Polski, choć sam tworzył jeszcze w okresie romantyzmu. Ważny był szczególnie dla europejskiego symbolizmu. Jego najgłośniejsze dzieło to tom poetycki Kwiaty zła (1857), za który poeta został sądownie ukarany za obrazę moralności. Zawiera on pesymistyczną wizję człowieka, będącego istotą tragicznie uwikłaną w grzech, który jednak jest nieunikniony na drodze do absolutu. Poezję Baudelaire’a charakteryzuje doskonałość kompozycji i bogactwo języka poetyckiego, do którego wprowadził słowa dotąd uważane za niepoetyckie. Także zbiór krótkich poematów prozą Paryski spleen oddziaływał na artystów przełomu wieków. 1828 - 1898 Henryk Ibsen Obraz przedstawia portret starszego mężczyzny. Jego twarz jest owalna, okolona gęstymi, długimi, siwymi bokobrodami. Na twarzy mężczyzny widoczne są zmarszczki. Mężczyzna ma wysokie czoło i bujne, siwe włosy, Nosi niewielkie, okrągłe, druciane okulary. Ubrany jest w dwurzędowy garnitur i koszulę. Siedzi na fotelu. Henryk Ibsen norweski dramatopisarz, reżyser i teatralny dyrektor artystyczny, tworzący początkowo dramaty historyczne na motywach ludowych legend i sag skandynawskich. Sławę przyniosły mu poematy dramatyczne, podejmujące problematykę społeczno-obyczajową – Brand i Peer Gynt. Wielką popularnością cieszyły się także jego współczesne dramaty realistyczne, pisane głównie w latach 80., m.in. Dom lalki, Wróg ludu, Dzika kaczka, Hedda Gabler. Przedmiotem ataku uczynił w nich Ibsen konwenanse, podwójną moralność mieszczańską, sposób wychowania. W Dzikiej kaczce dochodzi do głosu symbolizm, a w Heddzie Gabler pojawiają się elementy naturalizmu. Charakterystyczna dla utworów Ibsena jest ich sceniczność, polegająca m.in. na świetnych dialogach i zwartej, czytelnej kompozycji. 1842 - 1898 Paul Gauguin, Stéphane Mallarmé, 1891 Rysunek przedstawia lewy profil twarzy dojrzałego mężczyzny. Twarz jest pociągła, z kanciastym nosem. Mężczyzna ma długie wąsy i brodę. Jego włosy są krótkie, proste. Stéphane Mallarmé francuski teoretyk i przywódca symbolizmu, rozpoczął swoją twórczość pod wpływem Baudelaire’a i A.E. Poe. Opublikował kilkadziesiąt wierszy, poemat Popołudnie fauna, eksperymentalne poematy prozą, szkice o poezji. Charakterystyczna jest dla niego trudna do odczytania symbolika, aluzyjność, bogactwo skomplikowanych metafor, dodatkowo składnia zaciemniająca sens. Uznawał taką poezję za najwyższą formę poznania, umożliwiającą dotarcie do tajemnicy i istoty rzeczy. 1849 - 1912 August Strindberg Zdjęcie przedstawia twarz mężczyzny w średnim wieku. Jest ona owalna, czoło wysokie, nos szeroki. Mężczyzna ma wąsy i krótkie, falujące włosy. Ubrany jest w koszulę i marynarkę. Pod szyją ma zawiązaną kokardę. August Strindberg szwedzki pisarz, uważany za twórcę nowoczesnego szwedzkiego języka literackiego, prekursor ekspresjonizmu. Dociekliwość, sprawiająca niemal ból szczerość w docieraniu do najbardziej ukrytych zakamarków ludzkiej duszy wyrasta u Strindberga z naturalizmu. Życie przedstawiane jest w jego utworach jako nieustająca walka płci, w której kobieta okazuje się stroną silniejszą, bezwzględnie niszczącą mężczyznę przyczyną wszelkiego zła. Jego najgłośniejsze dramaty to: Ojciec, Panna Julia, Taniec śmierci, Do Damaszku (dramat symbolistyczno-ekspresjonistyczny). Pisał także poezje, nowele i powieści oraz eseje, parał się publicystyką. 1862 - 1949 Maurice Maeterlinck Zdjęcie przedstawia twarz dojrzałego mężczyzny. Jest ona pociągła, a oczy małe. Mężczyzna ma ciemne, krótkie włosy i niewielkie, zawinięte ku górze wąsy. Mężczyzna ubrany jest w garnitur, koszulę, pod szyją ma zawiązaną muchę. Maurice Maeterlinck belgijski pisarz, tworzący po francusku, czołowy przedstawiciel symbolizmu w dramacie, wywarł znaczący wpływ na rozwój dramatu przełomu wieków, także młodopolskiego. Pisał także poezje, w 1911 r. został laureatem Nagrody Nobla. Jego najważniejsze utwory dramatyczne to: Księżniczka Malena, Ślepcy, Peleas i Melisanda, Błękitny ptak.

Polecenie 2

Scharakteryzuj nurty literackie, w ramach których tworzyli wspomniani pisarze.

Uzupełnij

Galeria zdjęć interaktywnych

Polecenie 1

Zapoznaj się z galerią polskich twórców młodopolskich. Napisz, co sprawiło, że Stanisław Przybyszewski stał się symbolem młodopolskiego artysty-cygana.

Uzupełnij

Slajd 1 z 5

Ilustracja interaktywna przedstawia portret młodego mężczyzny. Jego twarz jest pociągła, szczupła, oczy głęboko osadzone, nos szeroki. Mężczyzna ma ciemne, krótkie włosy, brodę i wąsy. Trzyma w ustach papierosa. Ubrany jest w marynarkę koszulę i krawat. Opis punktów znajdujących się na ilustracji: 1. Stanisław Przybyszewski (1868–1927) Eseista, dramaturg, powieściopisarz, autor poematów prozą, pochodzący z Kujaw. Uczył się w gimnazjum niemieckim, a następnie wyjechał na studia do Berlina, gdzie jednak bardziej od nauki interesowało go życie artystyczne i towarzyskie. Obraz przedstawia szkic ołówkiem. To portret dojrzałego mężczyzny. Ukazany jest jego prawy profil. Mężczyzna ma szczupłą twarz oraz wąsy i brodę. Czoło zmarszczone. Włosy rozwichrzone. Domena publiczna, Stanisław Wyspiański, Stanisław Przybyszewski, 1899. 2. W tym okresie wydał po niemiecku eseje (1892), analizujące osobowości wybitnych jednostek twórczych, m.in. Szopena i Nietzschego. Zaprzyjaźnił się z osobami z kręgu niemiecko-skandynawskiej cyganerii: Dehmelem, Strindbergiem, Munchem. Zdjęcie przedstawia dojrzałego mężczyznę. Mężczyzna ma krótkie, rozwichrzone włosy. Ma owalną twarz. Ma brodę hiszpankę i wąsy. Ubrany jest w surdut, kamizelkę, koszulę i krawat. Siedzi w fotelu z założoną nogą na nogę. Domena publiczna. Autor nieznany, Portret Stanisława Przybyszewskiego, 1902. 3. W roku 1898 przyjechał do Krakowa, gdzie został redaktorem jednego z czołowych czasopism Młodej Polski – „Życia” (gdzie o stronę plastyczną dbał S. Wyspiański). Jego nieskrępowane konwenansami życie i skandalizująca twórczość dostarczały tematu do plotek i szokowały. Stał się wkrótce symbolem młodopolskiego artysty-cygana. Zdjęcie przedstawia stronę czasopisma. Po lewej stronie znajduje się portret ciemnowłosej kobiety ukazanej lewym profilem. Jej włosy są długie, upięte na głowie. Nad ilustracją widnieje napis Życie Tygodnik Ilustrowany Literacko-Artystyczny Naukowy i Społeczny. Po prawej stronie fragmenty utworów Kazimierza Tetmajera. Domena publiczna. „Życie”, pierwsza strona numeru ze stycznia 1898. 4. Artykuły z „Życia”, w których głosił hasła „sztuki dla sztuki” i kultu artysty-kapłana, zostały wydane w książce pt. Na drogach Duszy (1900). W niej także rozwijał swoją koncepcję twórcy, mającego docierać do „nagiej duszy”, pozbawionej racjonalistycznego i zmysłowego okrycia, co jest możliwe poprzez analizowanie stanów patologicznych i seksu (sfer wyjętych spod władania świadomości). W poemacie prozą Requiem aeternam (we wcześniejszej wersji niemieckiej – Totenmesse) uznawał pożądanie seksualne za główną siłę działającą we wszechświecie: słynne początkowe zdanie tego utworu brzmi: „Na początku była chuć”. Zdjęcie przedstawia kobietę i mężczyznę stojących obok siebie. Kobieta jest młoda, ma owalna twarz i nieduże oczy. Jej włosy są w nieładzie. Kobieta ubrana jest w suknię. Mężczyzna stojący obok niej ma pociągłą twarz, wysokie czoło i głęboko osadzone oczy. Ma brodę i wąsy. Ubrany jest w garnitur, koszulę. Pod szyją ma zawiązana muchę. Domena publiczna, Dagny i Stanisław Przybyszewscy, 1897–1898. 5. Przedstawiane w twórczości literackiej poglądy Przybyszewskiego miały swoje źródło w filozofii Schopenhauera i Nietzschego. Najwyraźniej brzmiały we wczesnych poematach prozą. Obok wspomnianego były to: Z cyklu Wigilii, De profundis, Nad morzem, Androgyne. Autor manifestu Confiteor pisał również dość popularne w epoce powieści, m.in. trylogie Homo sapiens i Mocny człowiek, Dzieci Szatana, Krzyk. Zdjęcie przedstawia okładkę książki. Na niebiskim tle, otoczony girlandą znajduje się napis: Stanisław Przybyszewski, Dzieci nędzy, Lektor 1929, domena publiczna. Okładka książki Dzieci nędzy, 1929. 6. Pełne monologów wewnętrznych i mowy pozornie zależnej analizowały one psychikę wybitnej jednostki, zmuszonej stawić czoło przeciętnemu ogółowi. Nowatorskie okazały się dramaty Przybyszewskiego (m.in. Dla szczęścia, Złote runo, Matka, Śnieg), które – oparte na schemacie konfliktu pożądania i sfery seksualnej z kodeksem moralnym – w warstwie formalnej nawiązywały do Ibsena, Strindberga i Maeterlincka. Rysunek przedstawia portret młodego mężczyzny. Jego twarz jest pociągła, szczupła, oczy głęboko osadzone, nos szeroki. Mężczyzna ma ciemne, krótkie włosy, brodę i wąsy. Domena publiczna, Edvard Munch, Stanislaw Przybyszewski, 1898.

Edvard Munch, Stanislaw Przybyszewski, 1895

Źródło: Muzeum Muncha w Oslo, domena publiczna.

Przejdź do następnego slajdu

Polecenie 2

Rozważ, czy zainteresowania Tadeusza Micińskiego i tematyka poruszana w jego utworach były bliskie innym młodopolskim artystom.

Uzupełnij

Ćwiczenie 1

Zaznacz myśli głoszone w młodopolskich manifestach.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- odwoływanie się do tradycji romantycznej

- służba narodowi i społeczeństwu

- kult wybitnej jednostki

- kreowanie ambitnych celów, wykraczanie poza codzienność

- deprecjacja roli artysty

- negatywny stosunek do pozytywistycznych postulatów

Ćwiczenie 2

Zaznacz prawidłową odpowiedż.

Gatunki popularne w Młodej Polsce to:

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- powieść fantastyczna, opowiadanie, legenda

- powieść tendencyjna, sonet, dramat historyczny

- fraszka, satyra, epos

- powieść społeczno-obyczajowa, nowela, dramat psychologiczny

Dla nauczyciela

Autor: Marta Kulikowska

Przedmiot: Język polski

Temat: Młoda Polska – powtórzenie wiadomości cz. 2.

Grupa docelowa:

Szkoła ponadpodstawowa, liceum ogólnokształcące, technikum, zakres podstawowy

Podstawa programowa:

Zakres podstawowy

Treści nauczania – wymagania szczegółowe

I. Kształcenie literackie i kulturowe.

2. Odbiór tekstów kultury. Uczeń:

5) charakteryzuje główne prądy filozoficzne oraz określa ich wpływ na kulturę epoki;

6) odczytuje pozaliterackie teksty kultury, stosując kod właściwy w danej dziedzinie sztuki;

III. Tworzenie wypowiedzi.

2. Mówienie i pisanie. Uczeń:

1) zgadza się z cudzymi poglądami lub polemizuje z nimi, rzeczowo uzasadniając własne zdanie;

4) zgodnie z normami formułuje pytania, odpowiedzi, oceny, redaguje informacje, uzasadnienia, komentarze, głos w dyskusji;

IV. Samokształcenie.

9. wykorzystuje multimedialne źródła informacji oraz dokonuje ich krytycznej oceny;

Kształtowane kompetencje kluczowe:

- kompetencje w zakresie rozumienia i tworzenia informacji;

- kompetencje w zakresie wielojęzyczności;

- kompetencje cyfrowe;

- kompetencje osobiste, społeczne i w zakresie umiejętności uczenia się;

- kompetencje w zakresie świadomości i ekspresji kulturalnej.

Cele operacyjne. Uczeń:

- krótko omówi polskich i zagranicznych przedstawicieli Młodej Polski;

- omówi charakterystyczne elementy występujące w twórczości młodopolskich autorów;

- scharakteryzuje młodopolskie nurty literackie.

Strategie nauczania:

- konstruktywizm;

- konektywizm.

Metody i techniki nauczania:

- z użyciem e-podręcznika;

- z użyciem komputera;

- mapa myśli;

- dyskusja.

Formy pracy:

- praca indywidualna;

- praca w parach;

- praca w grupach;

- praca całego zespołu klasowego.

Środki dydaktyczne:

- e-podręcznik;

- tablica interaktywna lub rzutnik;

- komputery z dostępem do internetu dla uczniów.

Przebieg lekcji

Przed lekcją:

1. Nauczyciel dzieli uczniów na grupy i prosi o przygotowanie notatek na temat gatunków literackich popularnych w Młodej Polsce.

- Gr. 1 - gatunki epickie: powieść psychologiczna, powieść społeczno-obyczajowa, powieść fantastyczna, opowiadanie, nowela,

- Gr. 2 - gatunki liryczne: sonet (cykle sonetów), poemat prozą, ballada, hymn, bajka, fraszka, satyra,

- Gr. 3 - gatunki dramatyczne: komedia, dramat obyczajowy, dramat psychologiczny, dramat historyczny, dramat poetycki.

Młodzież korzysta w tym celu z wybranych przez siebie źródeł.

Faza wprowadzająca:

1. Nauczyciel wyświetla na tablicy interaktywnej albo przy użyciu rzutnika temat lekcji. Następnie wprowadza w niego uczniów, nawiązując do zagadnień opisanych w sekcji „Wprowadzenie”. Wspólne omówienie celów lekcji.

2. Nauczyciel prosi uczniów o zaprezentowanie wszystkich prac przygotowanych w domu. Chętne osoby omawiają informacje z dotyczące gatunków literackich.

Faza realizacyjna:

1. Uczniowie indywidualnie zapoznają się z sekcją „Przeczytaj” oraz z linią chronologiczną. Po zapoznaniu się z informacjami tworzą w parach mapy myśli związane z tematem.

Następnie notują charakterystyczne elementy, występujące w utworach zaprezentowanych twórców.

2. Uczniowie zapoznają się z galerią polskich twórców młodopolskich. Wyjaśniają, dlaczego Stanisław Przybyszewski stał się symbolem młodopolskiego artysty-cygana.

3. Dyskusja. Uczniowie rozważają, czy zainteresowania Tadeusza Micińskiego i tematyka poruszana w jego utworach były bliskie innym młodopolskim artystom. Nauczyciel czuwa nad prawidłowym przebiegiem rozmowy.

Faza podsumowująca:

1. Uczniowie indywidualnie wykonują ćwiczenia z sekcji „Galeria zdjęć interaktywnych”.

2. Nauczyciel omawia przebieg zajęć, wskazuje mocne i słabe strony pracy uczniów, udzielając im tym samym informacji zwrotnej.

Praca domowa:

1. Scharakteryzuj nurty literackie, według których tworzyli pisarze omówieni w sekcji „Linia chronologiczna”.

Materiały pomocnicze:

- Artur Hutnikiewicz, Młoda Polska, Warszawa 2004.

Wskazówki metodyczne

- Uczniowie mogą przed lekcją zapoznać się z multimedium z sekcji „Linia chronologiczna”, aby aktywnie uczestniczyć w zajęciach i pogłębiać swoją wiedzę.

Table of Contents

Wprowadzenie

Przeczytaj

Linia chronologiczna

Galeria zdjęć interaktywnych

Dla nauczyciela