Spis treści

Wartości rytmiczne nut i pauz – wprowadzenie podstawowych elementów notacji muzycznej

Wartości rytmiczne nut i pauz – wprowadzenie podstawowych elementów notacji muzycznej

Scenariusz lekcji dla nauczyciela:

Scenariusz zajęć do pobrania.

II. Język i funkcje muzyki, myślenie muzyczne, kreacja i twórcze działania.

1. Uczeń zna, rozumie i wykorzystuje w praktyce:

1) podstawowe pojęcia i terminy muzyczne (pięciolinia, klucz, nuta, pauza, wartość rytmiczna, dźwięk, gama, akord, akompaniament) oraz zależności między nimi;

2) określa podstawowe elementy muzyki (rytm, melodię, harmonię, agogikę,dynamikę, kolorystykę, artykulację).

2. Uczeń odczytuje i zapisuje elementy notacji muzycznej:

2) różnicuje wartości rytmiczne nut i pauz.

Nauczysz się

rozpoznawać znaki graficzne poszczególnych wartości rytmicznych i odpowiadających im pauz;

odczytywać rytm;

zapisywać rytm;

właściwie akcentować mocne i słabe części taktu.

Pojęcie rytmu

Rytm towarzyszy człowiekowi od wieków. Bicie serca, odgłos kroków podczas chodzenia czy tańczenia, klaskanie - podobnie jak rytmiczne dźwięki stanowią nieodzowną część ludzkiego życia, tak i utwór muzyczny nie może istnieć bez rytmu. Jego rola i sposób zapisu zmieniały się na przestrzeni dziejów, jednak zawsze stanowiły nieodłączny element dzieła.

W niektórych utworach rytm pełni najważniejszą funkcję. Wysłuchaj dzieła amerykańskiego kompozytora Steve’a Reicha pt. Clapping Music. Na jaki „instrument” zostało ono napisane?

Ilustracja przedstawia zapis nutowy utworu „Clapping Music”. Zapisane są 4 takty, każdy z nich ujęty jest znakiem repetycji. Zapisany jest jedynie rytm. Utwór jest dwugłosowy. W pierwszym takcie rytm w pierwszym i drugim głosie jest taki sam. W pozostałych taktach głosy realizują inny rytm. Po naciśnięciu punktu aktywnego wyświetla się napis Utwór: Clapping Music, wykonawca: Steve Reich oraz odtwarza się muzyka. Utwór wykonany przez klaszczących perkusistów. Rytm jest skomplikowany. Głosy mijają się, tworząc ciekawą, wesołą muzykę.

Już w starożytnej Grecji starano się uporządkować rytm poprzez tworzenie zestawień sylab akcentowanych i nieakcentowanych, tak zwanych stóp metrycznych.

Źródło: AMFN.

W czasach średniowiecznych, w chorale gregoriańskim, rytm był bardzo prosty i jednostajny, wartości rytmiczne wydłużały się zazwyczaj w końcówkach fraz lub żeby podkreślić ważne słowa lub sylaby.

Źródło: AMFN.

Notacja modalna i menzuralna

Na przełomie XII i XIII wieku w Paryżu powstała notacja modalna, dzięki której można było zapisać rytm - ligatury, czyli grupy połączonych ze sobą nut. Ich następstwo wskazywało na zastosowanie określonego modusu, czyli jednego z sześciu podstawowych schematów rytmicznych.

Źródło: AMFN.

Kolejnym francuskim „wynalazkiem” była notacja menzuralna, w której kształt nuty wskazywał na jej wartość rytmiczną. Na początku stosowania używano tylko dwóch podstawowych wartości: longa (długiej) i brevis (krótkiej), jednak wkrótce wprowadzono kolejne, coraz krótsze. Na przełomie XVI i XVII wieku główki nut stały się coraz bardziej zaokrąglone. Wartości rytmiczne zaczęły przypominać współcześnie stosowane.

Slajd 1 z 2

Notacja menzuralna, online-skills, CC BY 3.0

Metrum

W momencie, kiedy w rytmie pojawiły się regularne akcenty, powstało zjawisko metrum. Wartości rytmiczne zaczęto umieszczać w taktach o określonym metrum, np. 4/4. Dzięki metrum wiemy, ile danych wartości rytmicznych mieści się w takcie. Czas trwania nut jest bardzo relatywny i zależy od tempa utworu. Istnieje jednak zestaw podstawowych wartości rytmicznych, dzięki którym można zapisać rytm. Nuta przypominająca pusty w środku owal to cała nuta. Trwa ona tyle samo, ile dwie półnuty, czyli białe nuty z pionowymi kreskami („laseczkami”). W każdej półnucie mieszczą się dwie ćwierćnuty – czarne nuty z laseczkami. Każda z nich dzieli się na dwie ósemki (czarne nuty z laseczkami i chorągiewkami), a te z kolei – na dwie szesnastki (które otrzymują dodatkową chorągiewkę). Muzyka to nie tylko nuty, ale i pauzy – czyli momenty ciszy, które również mają określony czas trwania - związany z wartościami rytmicznymi.

Źródło: AMFN.

W XX wieku wielu kompozytorów poszukiwało nowych środków wyrazu swoich idei artystycznych. Wprowadzali oni niekonwencjonalne techniki kompozytorskie lub tworzyli nietypowe instrumenty. Z tego względu musieli również stosować nowe, różniące się od tych tradycyjnych sposoby zapisu dźwięków. Eksperymentowali także z rytmem – próbowali porządkować go według nowych zasad. Niektórzy kompozytorzy traktowali rytm w sposób mniej precyzyjny, nierzadko stosując się jedynie do opisowych określeń zamiast zapisu konkretnych wartości rytmicznych, lub przekazują wykonawcy możliwość ścisłej decyzji dotyczącej długości trwania nut.

Wysłuchajcie poniższego utworu.

Nagranie utworu "Non stop" Bogusława Schaeffera. Utwór wykonany jest na fortepianie. Utwór składa się z następujących po sobie kolejnych różnorodnych plam dźwiękowych. Czasami są to szybkie przebiegi dźwięków, czasami klastery dźwięków. Pojawiają się też okrzyki, tupanie, szelesty i tym podobne dźwięki.

Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DRC3CKWUqOtwiera się w nowym oknie

Bogusław Schaeffer, „Non stop”, AMFN, CC BY 3.0

Nagranie utworu "Non stop" Bogusława Schaeffera. Utwór wykonany jest na fortepianie. Utwór składa się z następujących po sobie kolejnych różnorodnych plam dźwiękowych. Czasami są to szybkie przebiegi dźwięków, czasami klastery dźwięków. Pojawiają się też okrzyki, tupanie, szelesty i tym podobne dźwięki.

Źródło: AMFN.

Powstała również muzyka elektroniczna, w której rytm – dotąd regulujący muzykę – musi się podporządkować czasowi mierzonemu zegarkiem. Przykładem takiej kompozycji jest utwór Artikulation kompozytora pochodzenia węgierskiego, György Ligetiego.

Ilustracja interaktywna przedstawia zapis nutowy utworu „Artikulation”. Zapis składa się z beżowej, wydłużonej plamy. Na tej plamie umieszczone są czerwone, niebieskie i czarne kropki różnych rozmiarów. Niektóre kropki są ze sobą połączone liniami. Pod grafiką znajduje się linia czasu z jednostkami od 1 do 10 . Po naciśnięciu punktu aktywnego wyświetla się napis. Utwór: Artikulation. Kompozytor György Ligeti oraz odtwarza się muzyka. Na nagraniu odgłosy przypominające przelewanie wody, stukanie, dźwięki elektroniczne. Niektóre dźwięki wydobyte są staccato, inne osiągane są przez glissanda. Czasami mają określoną wysokość dźwięku, czasami przypominają trzaski.

Film edukacyjny pt. „Nuty, pauzy i cisza w muzyce”.

Film edukacyjny pt. „Nuty, pauzy i cisza w muzyce”. Cały film to rodzaj rysunkowego wykładu. Nauczycielka opowiada o wartościach rytmicznych nut i pauz, przedstawiając na tablicy ich znaki graficzne. Prowadząca wykład rozpoczyna od wstępu: Muzyka składa się z dźwięków, które możemy zapisać przy pomocy nut. Nuta to inaczej znak graficzny, której położenie na pięciolinii pomaga odczytać wysokość danego dźwięku. Na tablicy pojawiają się dwie ćwierćnuty i pauza ćwierćnutowa. Ćwierćnuty składają się z zamalowanej elipsy i kreski znajdującej się przy elipsie, pauza ćwierćnutowa przypomina falę lub zapisaną w pionie pisaną literę r. Nauczycielka objaśnia: Oto ćwierćnuta – podstawowa wartość rytmiczna, wraz z pauzą ćwierćnutową, odpowiadającą długości jej trwania. Ponieważ wartości rytmiczne określają jedynie przybliżony, relatywny czas brzmienia nut, nie jesteśmy w stanie jednoznacznie określić, ile trwa ćwierćnuta. Można ją jednak porównać do częstotliwości kroków podczas chodzenia. Na tablicy pojawiają się dwie ósemki i pauza ósemkowa. Prowadząca zajęcia mówi: Można również poruszać się dwa razy szybciej, biegiem. Te krótsze nuty to ósemki. Na obrazku widzicie wartości umieszczone na pięciolinii. Podobnie jak ćwierćnuty posiadają one czarną główkę i pionową kreskę zwaną laseczką, a dodatkowo są wyposażone w chorągiewkę. Towarzyszy im pauza ósemkowa. Na tablicy wyświetlają się dwie szesnastki i pauza szesnastkowa. Nauczycielka kontynuuje wykład: Jeśli do ósemki dodamy jeszcze jedną chorągiewkę – powstania szesnastka. Po szesnastkach wyświetlane są półnuty i pauza półnutowa. Prowadząca mówi: Omówiliśmy już nuty krótsze od ćwierćnuty, ale istnieją również dłuższe. Należy do nich półnuta. Półnuta z wyglądu przypomina nieco ćwierćnutę, ale posiada białą główkę. Pauza półnutowa to gruba pozioma kreska umieszczona nad 3 linii. Pauza trwa tyle samo, ile półnuta: czyli dwie ćwierćnuty. Na tablicy zostaje wyświetlona cała nuta i pauza całonutowa. Nauczycielka kontynuuje wykład: Jeśli dodamy do siebie czas trwania dwóch półnut, powstanie cała nuta. Cała nuta to biała główka o owalnym kształcie, pozbawiona pionowej kreski. Pauza całonutowa umieszczona jest pod czwartą linią. Cała nuta trwa tyle, co cztery ćwierćnuty. Wyświetlone zostają: najpierw usta z przyłożonym do nich palcem (znakiem ciszy), a potem muzykujące dzieci. Nauczycielka podsumowuje wykład: Jak wiemy, muzyka to nie tylko dźwięki, ale i momenty ciszy, które oznaczamy przy pomocy pauz o określonych wartościach rytmicznych. Poznaliście już podstawowe wartości rytmiczne stosowane w muzyce. Oprócz realizowania ich ruchem i klaskaniem można także wykonać je na instrumentach perkusyjnych. Przypomnijmy sobie nuty, rozpoczynając od trwającej najdłużej, czyli całej nuty. W czasie jednej całej nuty zmieszczą się dwie półnuty. Półnuta trwa tyle samo, ile dwie ćwierćnuty. W jednej ćwierćnucie zmieszczą się dwie ósemki. Nie zapomnijmy o jeszcze krótszych wartościach, czyli o szesnastkach. Pauza!

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RQF02MBCsA508Otwiera się w nowym oknie

Film edukacyjny pt. „Nuty, pauzy i cisza w muzyce”. Cały film to rodzaj rysunkowego wykładu. Nauczycielka opowiada o wartościach rytmicznych nut i pauz, przedstawiając na tablicy ich znaki graficzne. Prowadząca wykład rozpoczyna od wstępu: Muzyka składa się z dźwięków, które możemy zapisać przy pomocy nut. Nuta to inaczej znak graficzny, której położenie na pięciolinii pomaga odczytać wysokość danego dźwięku. Na tablicy pojawiają się dwie ćwierćnuty i pauza ćwierćnutowa. Ćwierćnuty składają się z zamalowanej elipsy i kreski znajdującej się przy elipsie, pauza ćwierćnutowa przypomina falę lub zapisaną w pionie pisaną literę r. Nauczycielka objaśnia: Oto ćwierćnuta – podstawowa wartość rytmiczna, wraz z pauzą ćwierćnutową, odpowiadającą długości jej trwania. Ponieważ wartości rytmiczne określają jedynie przybliżony, relatywny czas brzmienia nut, nie jesteśmy w stanie jednoznacznie określić, ile trwa ćwierćnuta. Można ją jednak porównać do częstotliwości kroków podczas chodzenia. Na tablicy pojawiają się dwie ósemki i pauza ósemkowa. Prowadząca zajęcia mówi: Można również poruszać się dwa razy szybciej, biegiem. Te krótsze nuty to ósemki. Na obrazku widzicie wartości umieszczone na pięciolinii. Podobnie jak ćwierćnuty posiadają one czarną główkę i pionową kreskę zwaną laseczką, a dodatkowo są wyposażone w chorągiewkę. Towarzyszy im pauza ósemkowa. Na tablicy wyświetlają się dwie szesnastki i pauza szesnastkowa. Nauczycielka kontynuuje wykład: Jeśli do ósemki dodamy jeszcze jedną chorągiewkę – powstania szesnastka. Po szesnastkach wyświetlane są półnuty i pauza półnutowa. Prowadząca mówi: Omówiliśmy już nuty krótsze od ćwierćnuty, ale istnieją również dłuższe. Należy do nich półnuta. Półnuta z wyglądu przypomina nieco ćwierćnutę, ale posiada białą główkę. Pauza półnutowa to gruba pozioma kreska umieszczona nad 3 linii. Pauza trwa tyle samo, ile półnuta: czyli dwie ćwierćnuty. Na tablicy zostaje wyświetlona cała nuta i pauza całonutowa. Nauczycielka kontynuuje wykład: Jeśli dodamy do siebie czas trwania dwóch półnut, powstanie cała nuta. Cała nuta to biała główka o owalnym kształcie, pozbawiona pionowej kreski. Pauza całonutowa umieszczona jest pod czwartą linią. Cała nuta trwa tyle, co cztery ćwierćnuty. Wyświetlone zostają: najpierw usta z przyłożonym do nich palcem (znakiem ciszy), a potem muzykujące dzieci. Nauczycielka podsumowuje wykład: Jak wiemy, muzyka to nie tylko dźwięki, ale i momenty ciszy, które oznaczamy przy pomocy pauz o określonych wartościach rytmicznych. Poznaliście już podstawowe wartości rytmiczne stosowane w muzyce. Oprócz realizowania ich ruchem i klaskaniem można także wykonać je na instrumentach perkusyjnych. Przypomnijmy sobie nuty, rozpoczynając od trwającej najdłużej, czyli całej nuty. W czasie jednej całej nuty zmieszczą się dwie półnuty. Półnuta trwa tyle samo, ile dwie ćwierćnuty. W jednej ćwierćnucie zmieszczą się dwie ósemki. Nie zapomnijmy o jeszcze krótszych wartościach, czyli o szesnastkach. Pauza!

Ćwiczenie 1

Ułóż nuty w kolejności od trwającej najdłużej do tej, która trwa najkrócej.

Ćwiczenie 2

Muzyka to nie tylko dźwięki, które można zapisać za pomocą nut, ale i momenty ciszy, czyli pauzy. Do każdej wartości rytmicznej dopasuj pauzę, która trwa tyle samo, ile odpowiadająca jej nuta.

szesnastka

półnuta

cała nuta

ósemka

ćwierćnuta

Ćwiczenie 3

Na nagraniu wykonana na fortepianie melodia "Krakowiaczek jeden". Rytm utworu składa się z 4 krotnego powtórzenia następującego schematu: ósemka z kropką szesnastka dwie ósemki, ósemka, ćwierćnuta, pauza ósemkowa.

Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DRC3CKWUqOtwiera się w nowym oknie

Utwór muzyczny, AMFN, CC BY 3.0

Na nagraniu wykonana na fortepianie melodia "Krakowiaczek jeden". Rytm utworu składa się z 4 krotnego powtórzenia następującego schematu: ósemka z kropką szesnastka dwie ósemki, ósemka, ćwierćnuta, pauza ósemkowa.

Zapis nutowy do zadania, online-skills, CC BY 3.0

Wysłuchaj zamieszczonego powyżej fragmentu muzycznego. Uzupełnij zdania na podstawie nagrania oraz jego zapisu nutowego.

W utworze pojawia się pauza    .

Pojawia się ona     razy.

Ćwierćnuty pojawiają się     razy.

Powyższy utwór oraz zapis nutowy, to muzyka ludowa z regionu małopolski, znana jako    .

cztery     trzy     szesnastkowa     pięć     ósemkowa     pięć     trzy     Krakowiak     Oberek     ćwierćnutowa     sześć     Mazur     sześć     cztery     półnutowa

Ćwiczenie 4

Jaką nazwę nosi ta nuta?

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- cała nuta

- półnuta

- ćwierćnuta

Ćwiczenie 5

Wskaż tytuł oraz kompozytora tego utworu muzycznego

Materiał audio dostępny pod adresem:

file:///tmp/puppeteerz2l4Er.html

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Bogusław Schaeffer, Non stop

- Steve Reich, Clapping Music

- György Ligeti,Artikulation

Ćwiczenie 6

Przeczytaj zamieszczone poniżej rymowanki. Dopasuj do każdej z nich odpowiedni schemat rytmiczny, odzwierciedlający rytm słów.

Kółko graniaste, czworokanciaste.

Idzie rak, nieborak, jak uszczypnie będzie znak.

Siała baba mak, nie wiedziała jak.

Ćwiczenie 7

Z rozsypanych liter ułóż słowa związane z rytmem oraz jego zapisem. Zapisz odpowiedzi dużymi literami.

AKSEZSNSAT -

LAURIGTA -

AĆTWINERUĆ -

AUZAP -

EKÓMAS -

DOSUM -

TAŁUPÓN -

Słownik pojęć

Klucz

znak graficzny, który określa sposób odczytania nut na pięciolinii.

Ligatura

grupa połączonych ze sobą nut lub znak oznaczający następstwo 2 lub więcej dźwięków.

Modus

jeden z sześciu schematów rytmicznych stosowanych w notacji modalnej.

Notacja menzuralna

notacja, w której kształt nuty wskazuje na jej wartość rytmiczną.

Notacja modalna

notacja umożliwiająca zapis rytmu; powstała w średniowieczu, w paryskiej szkole Notre Dame.

Notacja muzyczna

system umownych znaków graficznych, przy pomocy których zapisać można niemal wszystkie cechy dźwięków muzycznych: rytm, melodię, dynamikę, artykulację, harmonię.

Nuta

znak graficzny, którego położenie na pięciolinii względem klucza pomaga odczytać wysokość danego dźwięku; kształt nuty określa relatywny czas trwania dźwięku.

Pauza

znak graficzny o określonej wartości, który określa czas trwania ciszy.

Pięciolinia

podstawowy element współczesnej notacji muzycznej, służący do zapisu dźwięków; składa się z pięciu poziomych, równoległych linii oraz pól pomiędzy nimi.

Stopa metryczna

zestawienia sylab akcentowanych i nieakcentowanych wskazujące na długość trwania dźwięków w utworze; pojęcie zaczerpnięte ze starogreckich miar wierszowych.

Źródło:

encyklopedia.pwn.pl

Galeria dzieł sztuki

Źródło: AMFN.

Biblioteka muzyczna

Nagranie utworu "Non stop" Bogusława Schaeffera. Utwór wykonany jest na fortepianie. Utwór składa się z następujących po sobie kolejnych różnorodnych plam dźwiękowych. Czasami są to szybkie przebiegi dźwięków, czasami klastery dźwięków. Pojawiają się też okrzyki, tupanie, szelesty i tym podobne dźwięki.

Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DRC3CKWUqOtwiera się w nowym oknie

Bogusław Schaeffer, „Non stop”, AMFN, CC BY 3.0

Nagranie utworu "Non stop" Bogusława Schaeffera. Utwór wykonany jest na fortepianie. Utwór składa się z następujących po sobie kolejnych różnorodnych plam dźwiękowych. Czasami są to szybkie przebiegi dźwięków, czasami klastery dźwięków. Pojawiają się też okrzyki, tupanie, szelesty i tym podobne dźwięki.

Ilustracja przedstawia zapis nutowy utworu „Clapping Music”. Zapisane są 4 takty, każdy z nich ujęty jest znakiem repetycji. Zapisany jest jedynie rytm. Utwór jest dwugłosowy. W pierwszym takcie rytm w pierwszym i drugim głosie jest taki sam. W pozostałych taktach głosy realizują inny rytm. Po naciśnięciu punktu aktywnego wyświetla się napis Utwór: Clapping Music, wykonawca: Steve Reich oraz odtwarza się muzyka. Utwór wykonany przez klaszczących perkusistów. Rytm jest skomplikowany. Głosy mijają się, tworząc ciekawą, wesołą muzykę.

Ilustracja interaktywna przedstawia zapis nutowy utworu „Artikulation”. Zapis składa się z beżowej, wydłużonej plamy. Na tej plamie umieszczone są czerwone, niebieskie i czarne kropki różnych rozmiarów. Niektóre kropki są ze sobą połączone liniami. Pod grafiką znajduje się linia czasu z jednostkami od 1 do 10 . Po naciśnięciu punktu aktywnego wyświetla się napis. Utwór: Artikulation. Kompozytor György Ligeti oraz odtwarza się muzyka. Na nagraniu odgłosy przypominające przelewanie wody, stukanie, dźwięki elektroniczne. Niektóre dźwięki wydobyte są staccato, inne osiągane są przez glissanda. Czasami mają określoną wysokość dźwięku, czasami przypominają trzaski.

Table of Contents

Wartości rytmiczne nut i pauz – wprowadzenie podstawowych elementów notacji muzycznej