Zastanów się, co w prawie oznaczają terminy „podmiot” i „przedmiot”.

Podmiot – osoba fizyczna lub prawna – każdy, kogo dotyczy naruszenie,
przedmiot – akty normatywne, na podstawie których zostało wydane orzeczenie.

Konstytucyjne obowiązki jednostki

Obok praw i wolności Konstytucja RP zawiera katalog obowiązków obywateli państwa polskiego i osób znajdujących się we władztwie państwa polskiego.

Zapoznaj się z wywiadem, w którym adwokat Maria Janik mówi o prawach i wolnościach zagwarantowanych w Konstytucji RP.                                                    Dowiesz się, co w praktyce oznacza każda z tych zasad.

RjKujJ7xB2RIu

Nagranie filmowe stanowiące rozmowę z Marią Janik o prawach i wolnościach zagwarantowanych w Konstytucji RP.

Nagranie filmowe stanowiące rozmowę z Marią Janik o prawach i wolnościach zagwarantowanych w Konstytucji RP.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RjKujJ7xB2RIu

Nagranie filmowe stanowiące rozmowę z Marią Janik o prawach i wolnościach zagwarantowanych w Konstytucji RP.

Przypomnij sobie wolności obywatelskie zagwarantowane w Konstytucji RP.

Na grafice w symboliczny sposób próbuje się zamykać usta osobie, która chce coś powiedzieć. Jest to forma łamania wolności wypowiedzi i wyrażania swoich poglądów. Takie postępowanie jest złamaniem artykułu 54 Konstytucji RP.

Konstytucyjne ramy ograniczania praw jednostki w stanach nadzwyczajnych

Rozdział XI Konstytucji RP ustanawia szczególny reżim prawny przewidziany  na wypadek sytuacji nadzwyczajnych, w których zwykłe środki konstytucyjne okazują się niewystarczające. Ustawodawca konstytucyjny dopuścił możliwość czasowego ograniczenia niektórych wolności i praw jednostki, jednak wyłącznie w granicach wyznaczonych przez zasady legalizmu, proporcjonalności i konieczności. Fundamentalnym ograniczeniem kompetencji organów władzy publicznej w tym zakresie pozostaje nienaruszalność katalogu praw o charakterze bezpośrednio niezbywalnym i niepodlegającym derogacji - takich jak godność człowieka, obywatelstwo, wolność sumienia, ochrona życia czy zakaz tortur. Konstytucyjna regulacja stanów nadzwyczajnych realizuje tym samym aksjologiczne założenie nawet w warunkach kryzysu państwo prawa nie może wyrzec się swoich podstawowych zobowiązań względem jednostki.                                                                                  Zapoznając się z poniższym fragmentem konstytucji, zwróć uwagę na to, kto i w jakim trybie może wprowadzić stan nadzwyczajny oraz które prawa i wolności mogą zostac ograniczone, a które są chronione bezwzględnie.

Przypomnij sobie sytuację związaną z początkiem epidemii koronawirusa w 2020 r.

Rozstrzygnięcie: tak.

Uzasadnienie: Konstytucja RP przewiduje możliwość ograniczenia wolności i praw człowieka i obywatela w czasie trwania stanów wyjątkowych: stanu wojennego, stanu nadzwyczajnego i stanu klęski żywiołowej. Jednak ograniczeniu nie podlegają wszystkie prawa i wolności obywatelskie, część z nich jest nienaruszalna, np. godność człowieka, prawo do ochrony życia, zakaz tortur, prawo do obrony i rzetelnego sądu oraz inne.

Przypomnij sobie, co wiąże się z wprowadzeniem stanu nadzwyczajnego.

W czasie obowiązywania stanów nadzwyczajnych w RP nie można dokonywać zmian w konstytucji, ponieważ wiąże się to z ograniczeniem praw i wolności obywatelskich. Dokonywanie w takiej sytuacji zmiany w konstytucji zagrażałoby jej demokratycznemu charakterowi i mogłoby prowadzić do łamania prawa.

Zastanów się, co oznaczają określenia „kolektywistyczny” i „indywidualistyczny”.

Koncepcja kolektywistyczna praw człowieka podkreśla nadrzędność interesów zbiorowości (państwa) w przeciwieństwie do koncepcji indywidualistycznej, która oznacza, że pierwszoplanowe są interesy jednostki, a państwo jest narzędziem do ich realizacji.

Instytucje powołane do ochrony praw i wolności w Polsce – przykłady

Poszanowanie praw i wolności jednostki jest jednym z najważniejszych obowiązków państwa, dlatego w Polsce działają instytucje odpowiedzialne za ich ochronę i kontrolę przestrzegania.

Polska, jako strona Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, podlega jurysdykcji Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu, który rozpatruje skargi indywidualne na naruszenie praw zawartych w Konwencji - po wyczerpaniu krajowych środków ochrony prawnej. 

Zastanów się, która instytucja stanowi odpowiednik Rzecznika Praw Obywatelskich zajmujący się sprawami dzieci.

Na mocy Konstytucji RP funkcjonuje urząd Rzecznika Praw Dziecka (RPD), który jest jednoosobowym organem państwa odpowiadającym za przestrzeganie praw dziecka w Rzeczypospolitej Polskiej.

Ochrona praw człowieka w Polsce realizowana jest nie tylko przez instytucje konstytucyjne, ale także przez wyspecjalizowane organy państwowe i organizacje społeczne, które działają w konkretnych obszarach życia obywateli.                          Poniżej zostana przedstawione wybrane przykłady instytucji działających na rzecz ochrony praw człowieka w poszczególnych dziedzinach życia społecznego.

Urząd Ochrony Danych Osobowych – UODO

Prawo do wystąpienia do prezesa UODO przysługuje każdemu w związku z konstytucyjnym prawem do ochrony danych osobowych (art. 51), które jest kategorią prawną związaną z prawem do ochrony prywatności. Zakres tej ochrony został znacząco rozszerzony na poziomie europejskim poprzez ogólne rozporządzenie o ochronie danych (RODO) przyjęte przez Parlament Europejski i Radę 27 kwietnia 2016 roku. Dokument ten, będący realizacją postanowień Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, obowiązuje bezpośrednio we wszystkich państwach członkowskich i nakłada na nie obowiązek powołania krajowego organu nadzorczego - którym w Polsce jest Prezes UODO - odpowiedzialnego za egzekwowanie tych przepisów.

W świetle przepisów konstytucji oraz RODO, władze publiczne mają prawo do pozyskiwania, gromadzenia i udostępniania danych o jednostce, ale mogą to czynić tylko na podstawie ustawy i tylko w takim zakresie, w jakim jest to niezbędne w demokratycznym państwie prawnym.

W związku z tym każdy ma prawo wglądu do dotyczących go urzędowych dokumentów i zbiorów danych oraz może żądać sprostowania pomyłki lub usunięcia nieprawdziwych danych. Skarga do prezesa UODO może dotyczyć bezprawnego gromadzenia, przetwarzania i udostępniania danych przez osoby prawne i fizyczne, a także braku zgody na dostęp, wniesienia poprawki lub skreślenia przez uprawnione do tego organy.

Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (UOKiK)

Na mocy art. 76 Konstytucji RP władze publiczne chronią konsumentów, użytkowników i najemców przed działaniami zagrażającymi ich zdrowiu, prywatności i bezpieczeństwu oraz przed nieuczciwymi praktykami stosowanymi na rynku. Granice ochrony konsumenta wyznaczono w ustawie, gdzie określono, że prawo to jest zadaniem władzy publicznej, jednostce zaś nie przysługuje prawo do roszczeń wobec władz publicznych w związku z nieprzestrzeganiem praw konsumenta. Nieprzestrzeganie tych praw nie może też być przyczyną złożenia skargi konstytucyjnej.

Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów jest instytucją publiczną, której głównym celem jest ochrona praw konsumentów. Ma on prawo podejmować działania przeciw praktykom naruszającym zbiorowe interesy konsumentów, w tym prowadzić nadzór nad produktami i monitorować system kontroli wyrobów wprowadzanych do obrotu, a także inicjować badania towarów i usług wykonywane przez organizacje konsumenckie.

UOKiK powstał w 1996 r. (po reformie administracji centralnej) z przekształcenia Urzędu Antymonopolowego powołanego w 1990 r. Rozszerzono jednocześnie zakres jego kompetencji o ochronę interesów konsumentów. Prezesowi UOKiK podporządkowano urząd Głównego Inspektora Inspekcji Handlowej.

Prezes UOKiK jest centralnym organem administracji państwowej. Odpowiada bezpośrednio przed Prezesem Rady Ministrów. Powoływany jest przez premiera spośród osób wyłonionych w drodze otwartego i konkurencyjnego naboru. Do kompetencji Prezesa UOKiK należy kształtowanie polityki antymonopolowej oraz polityki ochrony konsumentów, m.in. przez prowadzenie postępowań w sprawach praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Mogą się one zakończyć nakazem zaniechania kwestionowanych działań, nałożeniem kary pieniężnej, a także wszczęciem postępowania w sprawach o ochronę interesów konsumentów. Prezes UOKiK może też nakazać wycofanie z rynku wyrobu stwarzającego zagrożenie.

Rzecznik Praw Pacjenta

Zastanów się, jakie mogą być konsekwencje pozostawienia kserokopii dowodu osobistego.

Rozstrzygnięcie: nie.

Przykład uzasadnienia: Nie ma znaczenia, czy dajemy oryginał, czy też pozostawiamy jego kserokopię – w obu przypadkach umożliwiamy dostęp do naszych danych osobowych, które są zagrożone. Jest to niezgodne z prawem.

Pamiętaj, by ocenić działalność UOKiK z punktu widzenia obywatela.

Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów jest potrzebny obywatelom, ponieważ chroni ich interesy. Obywatele są zdecydowanie słabszą stroną w zetknięciu z dużymi firmami, mającymi na swoich usługach rzesze pracowników oraz prawników, i bez jego pomocy trudniej byłoby im wyegzekwować swoje prawa.

Podsumowanie

W Polsce ochrona praw człowieka nie ogranicza się do zapisów konstytucji - opiera się na współdziałaniu wielu ludzi i instytucji, którzy reagują tam, gdzie wolność jednostki jest zagrożona. Od sądów i rzeczników, po organizacje społeczne i zwykłych obywateli - każdy może odegrać rolę w walce o poszanowanie godności i sprawiedliwości. Choć system ten nie jest wolny od wad, jego skuteczność zależy od naszej aktywności i odwagi w domaganiu się praw.                                                          „Ludzie nie powinni bać się swojego rządu. To rząd powinien bać się ludzi.” Ten cytat z kultowego filmu „V jak Vendetta” (reż. James McTeique) przypomina, że siłą demokracji są świadomi obywatele, którzy nie milczą wobec niesprawiedliwości. Symboliczna maska Guya Fawkesa, noszona przez głównego bohatera, stała się znakiem buntu i walki o wolność na całym świecie - także tam, gdzie prawa człowieka są zagrożone.

Słownik