III Rzeczpospolita - demokratyczne państwo prawne

Demokratyczne państwo prawa... brzmi jak obietnica, prawda? Ale co to znaczy w praktyce - że każdy ma głos i nikt nie stoi ponad prawem? A jeśli większość przegłosuje coś niesprawiedliwego, to czy wciąż jest to demokracja?  I co jest ważniejsze  - wola ludu, czy granice wyznaczone przez konstytucję? Może to trochę jak gra w piłkę: wszyscy mogą biegać, ale są linie na boisku i sędzia, żeby mecz nie zamienił się w chaos. Bo czy bez zasad można mówić o wolności?

Ustrój Rzeczypospolitej Polskiej po 1989 roku opiera się na fundamencie demokratycznego państwa prawa - modelu, który nie tylko zakłada rządy prawa, lecz także aktywne zabezpieczanie wolności jednostki i legalizm władzy publicznej. W konstytucji RP z 1997 roku zasada ta została wyrażona expressis verbis już w art. 2, stanowiąc nie tylko deklarację ustrojową, lecz także źródło licznych obowiązków po stronie ustawodawcy, sądów i organów administracji.                                                      Współczesna III Rzeczpospolita wciąż mierzy się z pytaniem: na ile rzeczywistość instytucjonalna, praktyka orzecznicza i polityka prawna są zgodne z aksjologią demokratycznego państwa prawa? Odpowiedź na to pytanie przekłada się bezpośrednio na ochronę praw jednostki, pozycję niezależnych sądów oraz relacje między władzą wykonawczą a społeczeństwem obywatelskim.

Droga do demokracji

Transformacja nie jest terminem nowym, ale szeroko rozpowszechnionym po przeobrażeniach ustrojowo‑politycznych i społeczno‑ekonomicznych państw Europy Środkowej i Wschodniej oraz republik byłego Związku Sowieckiego. Transformacja w tym ujęciu służy do określania procesu przemian wiodących od socjalistycznego systemu społecznego do państwa liberalno‑demokratycznego i gospodarki rynkowej. W sferze gospodarki jest to proces przechodzenia od gospodarki nakazowo‑rozdzielczej do gospodarki rynkowej. Te jakościowe przeobrażenia wymagają zmian w wielu dziedzinach życia społeczno‑gospodarczego. Pojęcie to obejmuje więc wiele zjawisk życia społeczno‑politycznego i ekonomicznego, a także kulturalnego i duchowego. Należy także zaznaczyć, że czasem używa się dla określenia przeobrażeń o charakterze globalnym terminu transformacja systemowa, a dla określenia przeobrażeń związanych z państwem – pojęcia transformacja ustrojowa. Natomiast biorąc pod uwagę procesy, jakie zachodziły w Polsce, transformację systemową można w naszym kraju odnieść do zmian na wszystkich płaszczyznach, a ustrojową – do zmian wewnątrz systemu politycznego.

RzkDSUWLxCICD

Zdjęcie przedstawia dużą grupę młodych ludzi. Stoją oni przy żelaznej, kutej bramie. Wisi na niej transparent z napisem: Politechnika Warszawska jesteśmy z Wami.

Transformacja obejmuje społeczeństwo, ustrój polityczny i gospodarkę. Dlatego też wiąże się z przemianami w strukturze społeczeństwa, w obrębie interesów grupowych oraz świadomości społecznej. W okresie realnego socjalizmu wytworzyła się specyficzna struktura społeczna zróżnicowana w poszczególnych krajach. Społeczeństwo zostało zredukowane do dwóch części: uprzywilejowanej nomenklatury i reszty, którą zrównano zasadniczo pod względem majątkowym i dochodowym oraz pozbawiono rzeczywistego wpływu na władzę.

Etapowość transformacji

Reforma systemowa w Europie Wschodniej, Środkowej i Południowej posunęła się najdalej w obrębie przekształcenia systemu politycznego. W toku tych przeobrażeń zarysowały się szczególnie następujące tendencje, które wyrażały się w przechodzeniu:

• od władzy autorytarnej do demokracji;

• od partii monopolistycznej do wielopartyjności;

• od nomenklatury partyjnej do pluralistycznej elity politycznej;

• od nominacji do wybieralności naczelnych władz państwa;

• od władzy komitetów partyjnych do rządów gabinetu ministrów.

Zakończenie transformacji

Etap transformacji w Europie Wschodniej, Środkowej i Południowej nie został jeszcze zakończony, chociaż w wielu krajach tego regionu zagwarantowane zostały zasadnicze przesłanki dla demokratycznego porządku prawnego. Do przesłanek tych zaliczyć można przede wszystkim:

• narodową suwerenność;

• polityczny pluralizm;

• podział władzy;

• państwo prawa.

Również z punktu widzenia prawno‑administracyjnego administracja, sądownictwo, armia i policja zostały uwolnione od ciągłej „opieki” i kontroli partyjnej. Zasadniczą rolę w tym procesie transformacji odgrywa również kultura polityczna społeczeństwa (reprezentowane wartości i sposoby myślenia), w której ciągle mamy do czynienia z autorytaryzmem i biurokratycznymi zachowaniami. Na drodze demokratycznego rozwoju pojawiają się również tendencje rekomunistyczne.

W zamieszczonym poniżej filmie zapoznasz się z przeobrażeniami geopolitycznymi w Europie Środkowo‑Wschodniej w latach 80. i na początku lat 90. Zwróć uwagę na proces odchodzenia od autorytarnych modeli władzy na rzecz instytucji demokratycznych.

R1BFhkZ9NQ3Da

Film nawiązujący do treści materiału pod tytułem: Komunizm a transformacja w Europie Środkowo‑Wschodniej.

Film nawiązujący do treści materiału pod tytułem: Komunizm a transformacja w Europie Środkowo‑Wschodniej.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1BFhkZ9NQ3Da

Film nawiązujący do treści materiału pod tytułem: Komunizm a transformacja w Europie Środkowo‑Wschodniej.

31

Ćwiczenie 3

Zapoznaj się z opisami wykresów i wykonaj polecenie.

Zapoznaj się z opisami wykresów i wykonaj polecenie.

Zapoznaj się z opisami wykresów i wykonaj polecenie.

Zapoznaj się z wykresami i wykonaj polecenie.

Źródło I

R1TQo4OP07byA

Wykres przedstawiający wyniki odpowiedzi na pytanie Czy zmiany po 1989 r. przyniosły ludziom więcej korzyści czy strat? Badanie prowadzone było na przestrzeni dziesięciu lat – od października 1994 roku do lutego 2014 roku. Według części ankietowanych było więcej korzyści niż strat. Pierwotnie sądziło tak 15% respondentów (październik 1994), w 1996 i 1998 sądziło tak ponad 30% respondentów, natomiast na początku XXI wieku (w 2001 roku) zanotowano spadek tej opinii – sądziło tak zaledwie 16% respondentów. Z czasem, do roku 2009 liczba takich odpowiedzi znów wzrosła do 55%, by spaść do 38% w 2013 roku i wzrosnąć do 45% w lutym 2014 roku. Opinia, że istniało tyle samo korzyści co strat utrzymywała się na przestrzeni lat 1994‑2014 na bardzo podobnym poziomie – wahając się od 32% (1994) do 27% (2014), jedynie w maju 1997 roku jeden raz sięgnęła wyniku 40%. Kolejna opinia tycząca się stwierdzenia, że było więcej strat niż korzyści w październiku 1994 roku wynosiła 41%. Do maja 1997 roku tendencja ta była spadkowa – wyniosła wtedy 21%. Od tego momentu zaczęło przybywać zwolenników tej opinii – w maju 2001 roku sądziły tak już 54% respondentów. W kolejnym okresie od maja 2001 do stycznie 2009 ponownie zanotowano tendencję spadkową – w styczniu 2009 zaledwie 11% respondentów uważało, że jest więcej strat niż korzyści. Z czasem znów zanotowano wzrost – w maju 2013 roku było 28% takich opinii, a w lutym 2014 17%. Opinia trudno powiedzieć na przestrzeni 10 lat badań utrzymywała się na podobnym poziomie – wahając się między 11 a 13% respondentów.

Źródło II

R7Tcihyx8kdWX

Wykres kołowy. Czy zmiany po 1989 r. przyniosły ludziom więcej korzyści czy strat? II 2014. Lista elementów: więcej korzyści niż strat; Wartość: 45; Udział procentowy: 45%tyle samo korzyści; Wartość: 13; Udział procentowy: 13%więcej strat niż korzyści; Wartość: 15; Udział procentowy: 15%trudno powiedzieć; Wartość: 27; Udział procentowy: 27%

Wykres kołowy. Czy zmiany po 1989 r. przyniosły ludziom więcej korzyści czy strat? II 2014. Lista elementów: więcej korzyści niż strat; Wartość: 45; Udział procentowy: 45%tyle samo korzyści; Wartość: 13; Udział procentowy: 13%więcej strat niż korzyści; Wartość: 15; Udział procentowy: 15%trudno powiedzieć; Wartość: 27; Udział procentowy: 27%

R1Q95lJzvchbE

Wyjaśnij, jak na przestrzeni 25 lat (1999–2014) zmieniało się zdanie Polaków w kwestii zmian, jakie nastąpiły w Polsce po roku 1989. (Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Analizując, weź pod uwagę także ważniejsze wydarzenia tego okresu, np. wejście Polski do NATO i UE czy kryzys gospodarczy z 2008 r.

Pokaż odpowiedź

Początkowo (1994) Polacy uważali, że zmiany, jakie zostały zapoczątkowane w 1989 r., przyniosły im więcej strat niż korzyści. Trend ten trwał do roku 2001, a następnie zaczął się odwracać. W roku 2004, kiedy Polska wstąpiła do UE, sytuacja zmieniła się i trendem wzrastającym stał się „więcej korzyści niż strat”. Najwięcej, ponad 55% osób, uważało tak w styczniu 2009 r. Później spadała liczba zwolenników zmian, ale do roku 2014 było ich jednak zdecydowanie więcej niż przeciwników. Na podobnym poziomie pozostawała natomiast liczba osób niemających zdania.

Państwo demokratyczne

Współczesne państwo demokratyczne może funkcjonować jedynie z poszanowaniem określonych przez politologów zasad.

Państwo prawa

Geneza państwa prawa ma długą historię, a szczególne miejsce w niej zajmuje dorobek myśli niemieckiej. Warto również wspomnieć, że już Platon, Arystoteles i Cyceron uznawali pierwszeństwo prawa nad sprawowaniem władzy.

Pierwszy raz pojęcie państwo prawne pojawia się w pracy J.W. Placidusa Rechtstaat z 1789 r. Kiedy w 1823 r. J. Christoph pisze o monarchii konstytucyjnej, określa ją jako dobro wspólne, a R. von Mohl do katalogu cech państwa prawnego zalicza prawa i wolności obywatelskie, podmiotowość jednostki oraz kontrolę przestrzegania prawa.

Zgodnie z ukształtowanym w drugiej połowie XIX w. rozumieniem państwa prawa (F. von Stachla i O. Bahra) jego zawartość obejmuje m.in. prawa i obowiązki jednostki, które są określone w konstytucji i ustawach i zabezpieczone działaniem niezwisłych sądów.

W XX w. pojawia się współczesne rozumienie państwa prawa. Wprowadza ono instytucje i rozwiązania prawne zabezpieczające działanie organów państwowych. Pojawia się podmiot oceniający zgodność stanowionego prawa z konstytucją, którym jest sąd lub trybunał konstytucyjny. Pojęcie państwa prawa zostaje zawarte w niemieckiej konstytucji z 1949 roku (zasada Rechtstaat – republikańskiego, demokratycznego i socjalnego państwa prawnego).

Cechą charakterystyczną współczesnego systemu państwa prawnego jest określony układ stosunków między prawem, władzą i obywatelami. Wszyscy, zarówno obywatele, jaki i organy władzy publicznej, są zobowiązani do przestrzegania ustanowionego prawa. W państwie prawa ustanowione normy zapewniają porządek społeczny i polityczny. Są przyjmowane zgodnie z wolą większości, chociaż powinny uwzględniać poszanowanie praw jednostki.

Najważniejsze założenia odnoszące się do teorii państwa prawa koncentrują się na zbiorze zasad, zgodnie z którymi państwo prawa funkcjonuje, a mianowicie w państwie prawa:

• istnieje trójpodział władzy: ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej;

• zgodność ustaw z konstytucją podlega kontroli;

• wolności i prawa jednostki są gwarantowane w konstytucji;

• władza sądownicza jest niezawisła;

• prawa człowieka są przestrzegane;

• obowiązuje zakaz retroakcji prawa;

• obywatele nie mogą podlegać dyskryminacji; są równi wobec prawa;

• obywatele mają prawo do niezależnego i bezstronnego sądu;

• obywatele mają prawo do informacji publicznej;

• władza kieruje się w swoich działaniach zasadą legalizmu.

Równocześnie w państwie prawa przy tworzeniu prawa obowiązują określone standardy postępowania, a mianowicie:

• tworzone prawo powinno być zrozumiałe dla obywateli;

• akt prawny powinien mieć podstawę prawną;

• akt prawny powinien zawierać uzasadnienie jego powstania.

Spełnienie tych założeń pozwala każdemu obywatelowi sprawdzić, na ile państwo, w którym żyje, jest państwem praworządnym.

RkABDaOb9e4rw

Zdjęcie przedstawia gmach polskiego Sejmu. Widoczna jest duża rotunda, w której mieści się sala obrad. Na szczycie rotundy powiewa polska flaga.

Państwo prawa to państwo konstytucyjne, praworządne, w którym stosunki między organami państwowymi, obywatelami i ich organizacjami są określone przez stabilne normy prawne. Najwyższe miejsce w hierarchii aktów prawnych zajmuje ustawa, która obok konstytucji jest najważniejszym aktem prawnym. Reguluje ona bowiem na zasadzie wyłączności sprawy podstawowe dla państwa i społeczeństwa. Prawo stoi więc tutaj ponad władzą, obowiązuje zasada zaufania obywatela do prawa. Współcześnie przez państwo prawa rozumie się opartą na prawie formę organizacji i działania władzy publicznej, określającą jej wzajemne stosunki z jednostkami jako podmiotami prawa.

Praworządność

Praworządność to pojęcie, które oznacza rządy prawa; stan, w którym prawo stoi ponad władzą. Można to rozumieć na dwa sposoby, tj. jako zasadę prawno‑ustrojową i konkretny stan faktyczny. Praworządność mieści w sobie takie idee, jak: równość, wolność sumienia, wyznania i poglądów oraz prawo do życia.

Praworządność formalna i materialna

Istnieją dwie koncepcje praworządności:

• formalna – według której praworządne jest to państwo, które przestrzega ustanowionego prawa (obowiązywała np. w III Rzeszy czy PRL);

• materialna – polegająca nie tylko na przestrzeganiu prawa, ale także kładąca nacisk na jego treść; zgodnie z praworządnością materialną prawodawcy powinni sięgać do prawa naturalnego lub Bożego; zgodnie z tą koncepcją prawo powinno być znane adresatom, być równe dla wszystkich, nie działać wstecz i nie zmieniać się często.

Praworządność w polskiej konstytucji

Przepis ten nie jet wyłącznie deklaracją ustrojową - posiada pełną moc normatywną i stanowi fundament całego porządku konstytucyjnego. Jako klauzula generalna ustrojowa, art. 2 wyznacza kierunki interpretacyjne dla pozostałych norm konstytucyjnych, a zarazem pełni rolę miary konstytucyjności ustaw zwykłych, praktyki orzeczniczej oraz działalności organów władzy publicznej.                                W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego ugruntowało się przekonanie, że zasada demokratycznego państwa prawa obejmuje szereg szczególnych zasad, takich jak:

• zasada ochrony praw nabytych,

• zasada zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa,

• zakaz działania prawa wstecz,

• zasada proporcjonalności,

• zasada pewności prawa i jego stabilności,

• wymóg racjonalnego ustawodawcy.

Jak wskazał Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 12 grudnia 2001 roku (sygn. P 11/01): „Zasada demokratycznego państwa prawnego wyznacza ramy, w których musi się mieścić całe prawo stanowione w Polsce. Obejmuje ona nie tylko wymóg legalności działania organów władzy publicznej, ale także respektowanie standardów ochrony praw jednostki”.

Koncepcja L.L. Fullera

Jedną z najpopularniejszych definicji praworządności opracował L.L. Fuller. Nosi ona miano koncepcji wewnętrznej moralności prawa.

Zgodnie z tą koncepcją praworządność jest urzeczywistniona, gdy prawo:

• jest dostatecznie ogólne, aby być bezstronne;

• jest należycie ogłaszane (jest jawne);

• nie działa wstecz;

• jest jasne i łatwe do zinterpretowania;

• unika sprzeczności norm;

• jest względnie trwałe w czasie;

• nie domaga się od adresatów rzeczy niemożliwych.

Jednocześnie z tymi warunkami działania urzędowe mają być zgodne z prawem.

Praworządność odnosi się do przestrzegania prawa przez państwo działające przez swoje organy. Adresowana jest do rządzących, w związku z czym funkcjonariusze publiczni swoje działania powinni opierać na obowiązującym prawie. Zasada praworządności odnosi się także do procesu stanowienia prawa.                                    Fuller uważał, że system prawa, który narusza te zasady, traci charakter prawa  - podobnie jak np. rozkazy wydawane przez reżimy totalitarne.

Podsumowanie

Z analizy zasady demokratycznego państwa prawa wynika, że pozwala ona na ocenę nie tylko treści stanowionego prawa, ale również sposobu jego uchwalania i stosowania przez organy władzy publicznej. W systemie prawa polskiego pełni funkcję osłonową wobec praw jednostki oraz zapewnia minimalne standardy legislacyjne, wymagając m.in. jasności, spójności i stabilności prawa. Stanowi również element konstytucyjnej tożsamości Rzeczypospolitej Polskiej i nie może zostać zniesiona ani ograniczona przez zwykłą zmianę ustawy. Jej treść podlega dynamicznej wykładni doktrynalnej i orzeczniczej, także w świetle standardów europejskich i międzynarodowych. Praktyczna realizacja tej zasady wymaga aktywnej roli sądów w nadzorze nad działaniami państwa oraz w ochronie obywateli przed arbitralnością władzy. 

Słownik