RGCS2AD8VVMEB1

Gdy zna się uwarunkowania i czynniki utrudniające adaptację w przedszkolu, warto zadać sobie pytanie: Jakie zatem strategie można zastosować, aby zapobiec trudnościom w adaptacji przedszkolnej lub je zminimalizować? Wskazane strategie są propozycjami, co wynika ze zindywidualizowanego procesu, jakim jest adaptacja. Ich skuteczność w przypadku jednego dziecka nie oznacza tak samo pozytywnych efektów w przypadku innego. Niemniej nie podważa to zasadności i niezwykle istotnej roli wprowadzania działań sprzyjających przystosowaniu się dzieci do roli przedszkolaka i nowego środowiska. Zaprojektowane strategie w formie wskazówek zostały podzielone na trzy obszary: współpracy z rodzicami dziecka, organizacji przedszkola oraz zakresu oddziaływań pedagogicznych nauczyciela w kontakcie z dzieckiem.

Adaptacja jest źródłem niepewności i obaw nie tylko dla dzieci, lecz także dla ich rodziców. Wynikają one najczęściej z troski i kształtującego się dopiero zaufania wobec kadry przedszkola w zakresie odpowiedniej opieki oraz zaspokojenia zróżnicowanych potrzeb nowego przedszkolaka. Dlatego ważnym czynnikiem wpływającym na przebieg adaptacji jest współpraca z rodzicami, która może, a nawet powinna, rozpocząć się dużo wcześniej, zanim dziecko zacznie uczęszczać do placówki. Można potraktować ten czas jako okres przygotowawczy. W tym obszarze można wskazać najwięcej strategii wspomagania adaptacji nowych przedszkolaków, które opisano poniżej.

Dobrą praktyką są spotkania z rodzicami bez dzieci. Mogą one się odbywać już po zakończeniu rekrutacji. Najlepszą formą będą indywidualne rozmowy lub spotkanie grupowe z możliwością późniejszych konsultacji indywidualnych. Szurowska (2019) sugeruje, aby podczas spotkań z rodzicami był obecny psycholog, który może pomóc pokonać ich lęki. Podczas takiego spotkania lub spotkań powinny zostać omówione zasady domowych rozmów o przedszkolu (zawsze w pozytywnym świetle), emocje doświadczane przez rodziców oraz zalecenia dotyczące porannych pożegnań z dzieckiem. Komunikacja rodziców z dzieckiem na temat przedszkola, również ta pozawerbalna, powinna być wyłącznie pozytywna. Niedopuszczalne jest, aby rodzice straszyli dziecko przedszkolem, mówiąc, np.: „Jak pójdziesz do przedszkola, to tam się za ciebie wezmą, skończy się grymaszenie”. Tego typu komunikaty wzmagają lęk przez nauczycielkami i placówką. Warto także uświadomić rodziców, że ich emocje bezpośrednio wpływają na uczucia dziecka, nawet jeśli próbują je ukrywać i np. udawać, że się nie stresują pierwszymi dniami w przedszkolu. Podczas spotkania z rodzicem/rodzicami warto także ustalić indywidualne oraz komfortowe dla obu stron sposoby i formy pożegnania podczas rozstania oraz powitania. Im dłużej trwają pożegnania i są bardziej czułe ze strony rodzica, tym trudniejsze dla dziecka (Gruszczyk‑Kolczyńska i Zielińska, 2012). Potrzeba okazania czułości przez rodzica jest zrozumiała oraz wskazana. Warto jednak uświadomić rodzicom konsekwencje zbyt długich pożegnań i godzinnego przytulania się z dzieckiem w szatni. Ponadto takie spotkania mogłyby zapobiec potencjalnym trudnościom i stanowić wsparcie dla rodziców, aby nie zaniechali procesu adaptacji w przypadku ewentualnych pierwszych trudności w jej przebiegu. Jak wskazują Gruszczyk‑Kolczyńska i Zielińska (2019), jeśli rodzice zbyt szybko zrezygnują z posyłania dziecka do przedszkola ze względu na płacz lub protest, ponowny powrót do placówki lub adaptacja do edukacji szkolnej mogą okazać się jeszcze trudniejsze. Przygotowanie rodziców na ewentualność trudności adaptacyjnych pozwoli im się na nie emocjonalnie przygotować.

Podczas indywidualnych lub grupowych spotkań z rodzicamiIndeks górny 3³cyt3Indeks górny 3³ dobrze byłoby, aby rodzic otrzymał informacje nie tylko w formie ustnej, ale również pisemnej, np. w postaci przygotowanego wcześniej przewodnika adaptacyjnego (dokumentu przybliżającego rodzicom kwestie istotne dla adaptacji przedszkolaka w konkretnej placówce). Istotnym elementem takiej broszury powinny być informacje dotyczące roli oraz sposobów kształtowania samodzielności, w tym samoobsługi, i umiejętności manualnych dzieci. Z badań Jankowskiej i Watoły (2012) wynika, że proces adaptacji dzieci, które są bardziej samodzielne i mają wyższe kompetencje samoobsługowe, przebiega dużo szybciej i sprawniej. Dziecko nie koncentruje się wówczas na swoich potrzebach fizjologicznych i obawie, że bez rodzica sobie nie poradzi. Nie doświadcza także ewentualnego dyskomfortu wynikającego z konieczności pomocy osoby dorosłej innej niż rodzic podczas korzystania z toalety, przebierania się itp.

Przewodnik adaptacyjny powinien także zawierać broszurę informacyjną obejmującą zasady oraz organizację pracy przedszkola. Tego typu kwestie warto ustalić wcześniej, wdrażając rodzica, a pośrednio także dziecko, w funkcjonowanie i plan dnia placówki. Jeśli rodzic odpowiednio wcześniej wie o formach podania czy porach posiłków, godzinach drzemek, przynoszeniu zabawek itp., może ułatwić dziecku proces adaptacji poprzez wcześniejsze modyfikacje rutyny domowej, np. dostosowanie czasu drzemki, sztućców czy rodzaju kubeczka wykorzystywanego w domu. Oprócz przewodnika czy broszury warto polecić rodzicom także opowiadania o przedszkolu do czytania dziecku, które zdecydowanie mogą sprowokować i ułatwić rozmowy o przedszkolu, a w efekcie obniżyć lęk przed nim (polecane publikacje zawiera Załącznik).

Najważniejszym elementem procesu adaptacji, wymagającym współpracy między rodzicami i nauczycielami, są jednak dni adaptacyjne. To najczęściej dwugodzinne wizyty w przedszkolu razem z rodzicami, podczas których dziecko może poznać otoczenie (pomieszczenia), inne dzieci i nauczyciela oraz wziąć udział w zaaranżowanych zajęciach grupowych. Zazwyczaj dni adaptacyjne obejmują okres tygodnia lub dwóch tygodni bezpośrednio przed rozpoczęciem roku szkolnego lub momentem rozpoczęcia uczęszczania dziecka do przedszkola. Warto jednak w tym czasie zwrócić uwagę na charakter obecności rodzica. Ważne, aby zaangażowanie rodzica malało „od udziału do obecności”, co oznacza stopniowe eliminowanie wspólnej zabawy, intensywnego kontaktu wzrokowego i bezpośredniej pomocy dziecku na rzecz obecności w sali bez uczestniczenia w zabawach, nienawiązywania kontaktu wzrokowego i kierowania dziecka do nauczyciela w sytuacji konieczności pomocy. Szurowska (2019) wskazała następujące korzyści płynące z zajęć adaptacyjnych dla dzieci: poznanie przedszkolnych pomieszczeń, nauka wspólnych zabaw z rówieśnikami i rozwiązywania pierwszych konfliktów, zaprzyjaźnienie się z pracownikami przedszkola oraz zdobywanie pozytywnych doświadczeń wynikających z wesołych zabaw i miło spędzonego czasu.

Podczas dni adaptacyjnych należy jednak zwrócić uwagę na komfort dzieci, które już uczęszczają do przedszkola. Obecność obcych osób dorosłych może wpływać także na ich poczucie bezpieczeństwa. Dlatego też dużo bardziej komfortowa dla dzieci i nauczycieli wydaje się coraz częstsza praktyka organizowania grupy adaptacyjnej lub grupy przygotowawczej. Są to regularne spotkania, zajęcia, zabawy na terenie przedszkola, w których dziecko uczestniczy raz lub dwa razy w tygodniu po zakończeniu pracy dydaktycznej placówki, kiedy w sali z przyszłym wychowawcą są wyłącznie dzieci w procesie adaptacji i ich rodzice. Grupa adaptacyjna może funkcjonować nawet przez kilka miesięcy, a rozłożenie procesu przystosowawczego w czasie będzie dużo spokojniejsze i naturalne w odbiorze dziecka.

W okresie przystosowawczym bardzo ważnym elementem wpływającym na przebieg adaptacji jest także organizacja przedszkola i zastosowanie istotnych wskazówek w praktyce. Przede wszystkim jest to zapoznanie dziecka i jego rodziców z budynkiem i kadrą przedszkola. Najlepiej byłoby, gdyby wydarzyło się to jeszcze w czasie przedwakacyjnym, tak by przez okres wakacji można było z dzieckiem o tym rozmawiać. Jeśli dziecko zna przestrzeń, o której mówią rodzice, poznało panią i przedszkole, to lęk przed nowym i nieznanym jest mniej odczuwany. W ramach programu adaptacyjnego warto stworzyć okazję do zwiedzania przedszkola, a oglądanie placówki połączyć z opowiadaniem, do czego dane pomieszczenie służy, co w nim można robić i co się w nim znajduje (szatnia, łazienka, sala przedszkolna, kuchnia, jadalnia itd.). Korzystając z okazji, można omówić przynależność szafeczek, wieszaczków, kubeczków do dzieci. Świadomość dziecka, że będzie miało (lub już ma) coś swojego w przedszkolu, ułatwi mu identyfikację własnej osoby z rolą przedszkolaka i da poczucie przynależności do społeczności przedszkolnej.

Początkowy etap adaptacji może wzmagać nieśmiałość i wycofanie w kontakcie. Wielu trzylatków może mieć także trudności z wyraźnym lub precyzyjnym werbalnym komunikowaniem swoich trudności oraz potrzeb. W takich sytuacjach pomocne mogą być znaki do komunikacji w formie zdjęć, symboli lub obrazkówIndeks górny 4⁴cyt4Indeks górny 4⁴, które warto umieścić w miejscu widocznym oraz dostępnym dla dziecka. Oczywiście z czasem należy dążyć do efektywnej komunikacji bez użycia pomocy alternatywnych do komunikatów werbalnych.

Jednym z elementów wpływających na poczucie bezpieczeństwa dziecka w procesie adaptacji do przedszkola są rytuały. Powtarzalność i przewidywalność planu dnia oraz kolejnych aktywności, w których dziecko uczestniczy, da mu poczucie kontroli i stabilności otoczenia. W zachowaniu rytmiczności oraz tworzeniu rytuałów może pomóc rysunkowy (obrazkowy lub symboliczny) plan aktywności w przedszkolu widoczny dla dziecka. Dzięki planowi nowy przedszkolak może monitorować, co się stanie za chwilę i jak dużo działań się odbyło, a tym samym zapewni mu przewidywalną rutynę i da poczucie bezpieczeństwa.

Kolejnym aspektem organizacyjnym ważnym dla adaptacji dzieci jest to, by formalności związane z rozpoczęciem roku, nowymi przedszkolakami, umowami itp. nie zakłócały procesu przystosowania dzieci do nowego miejsca i nowej roli. Pierwsze dni dziecka w przedszkolu to nie jest najlepszy moment na dopełnianie formalności. Warto o to zadbać przed rozpoczęciem adaptacji, aby w tych pierwszych dniach móc się skupić na emocjach i samym dziecku.

Dodatkowe dokumenty usprawniające organizację pracy przedszkola to kolejny ważny element wpływający na przebieg okresu przygotowawczego. Wśród tych przekazywanych rodzicom jeszcze przed rozpoczęciem adaptacji może się znaleźć ankieta o dzieckuIndeks górny 5⁵cyt5Indeks górny 5⁵. Dzięki niej nauczyciel uzyska informacje, co dziecko lubi, jak je uspokoić, jakie zabawy preferuje, a co budzi u niego lęk. Taki punkt wyjściowy w znajomości dziecka może stanowić bogactwo informacji do wykorzystania w sytuacjach kryzysowych.

Innym istotnym dokumentem, z którym warto wcześniej zapoznać rodzica, są zalecenia dotyczące prawidłowo przygotowanej wyprawki. Szczegółowo opisane wytyczne jej dotyczące powinny zwracać uwagę rodzica na komfort i bezpieczeństwo dziecka, np. unikanie zbędnych guzików, niebezpiecznych ozdób, niewygodnych sprzączek, niestabilnego podczas chodzenia i biegania obuwia (np. klapek) oraz niedostosowanych do warunków pogodowych części garderoby (Szurowska, 2019). Rodzice niestety często wybiórczo podchodzą do wyprawki (np. rezygnując z dodatkowych ubrań na przebranie, sądząc, że nie będą potrzebne). Świadomość dziecka, że posiada swoje ubranka na przebranie, swoje pomoce, worek itd., daje mu poczucie bezpieczeństwa, przygotowania na różne okoliczności, a tym samym wzmacnia pewność siebie. Dlatego warto zadbać o pełną wyprawkę nawet wówczas, gdy dziecko nie ma problemu z załatwianiem swoich potrzeb fizjologicznych. Konieczność zmiany ubranka może przecież wynikać z oblania się zupką, wodą z farb lub z nieuwagi innego dziecka.

Jegier, Mikler‑Chwastek i Piotrowicz (2024) wskazują, że we wspieraniu dziecka w radzeniu sobie z lękiem separacyjnym najważniejsze jest nawiązanie z nowym przedszkolakiem kontaktu. Obcy dorosły staje się źródłem wsparcia pod nieobecność rodzica. Dlatego też trzecim obszarem strategii wspomagających proces adaptacji są postawa, kontakt i obraz samego nauczyciela lub wychowawcy. Istotna zatem będzie nie tylko spójna i dostosowana do wieku dziecka komunikacja oraz pewność siebie nauczyciela, która da nowemu przedszkolakowi poczucie bezpieczeństwa, ale również dbałość o życzliwy sposób zwracania się do dziecka. Osobowość nauczyciela i jego postawa stanowią klucz do odzyskiwania poczucia bezpieczeństwa i tworzenia więzi z obcym dorosłym.

Bardzo ważne jest także, aby dziecko nabrało przekonania o tym, że poznawanie nowych miejsc i osób może być ciekawe oraz jest niegroźne. Taki efekt nauczyciel może osiągnąć poprzez aranżowanie miłych sytuacji związanych z nowym miejscem i doświadczeń pozytywnych dla dziecka. Możemy przy tym wykorzystać muzykę i zróżnicowanie zabaw tak, aby każde dziecko miało okazję do uczestniczenia w aktywnościach, które lubi. Dzieci, które dotychczas przebywały z rodzicami w domu, mogą mieć problem z inicjowaniem zabaw, kreowaniem własnej aktywności zabawowej oraz wyborem zabawek podczas zabawy swobodnej. Może to wynikać z faktu, iż do tej pory to rodzice inspirowali i aranżowali formy oraz sposoby zabawy czy spędzania wolnego czasu. Pierwsze dni w przedszkolu mogą wówczas być wyzwaniem, gdyż zagubienie przedszkolaka przyzwyczajonego do wymyślania zabaw przez rodziców może wzmagać tęsknotę, lęk i brak poczucia bezpieczeństwa. Warto być wyczulonym na takie sytuacje, aby podpowiadać aktywność, wspólnie szukać atrakcyjnych dla dziecka zabawek i zachęcać do podejmowania różnych zabaw.