Polityka i kultura polityczna
Konserwatyzm
Scharakteryzujesz okoliczności społeczno‑historyczne, w jakich narodził się konserwatyzm.
Uzasadnisz znaczenie zmian społecznych dla doktryny konserwatywnej.
Przeanalizujesz założenia programowe konserwatyzmu.
Koniec XVIII w. to czas narodzin nowych ruchów politycznych. Przyczyniły się do tego zmiany gospodarcze, postępująca rewolucja przemysłowa, zmiany w postrzeganiu państwa i władzy. Poważny wpływ na nowe myślenie o świecie mieli myśliciele oświecenia i Wielka Rewolucja Francuska. Odrzuciła ona stary porządek feudalny i próbowała zaproponować nowy, oparty na oświeceniowych ideałach, ale przyniosła tylko chaos i brak poczucia bezpieczeństwa. Społeczeństwa nie były przygotowane na demokratyzację formuł rządów, stare elity próbowały bronić swoich interesów. W tej atmosferze zmian społecznych i gospodarczych narodziły się nowe prądy polityczne.
Początki konserwatyzmu
Nazwa „konserwatyzm” pochodzi z łaciny (conservare) i oznacza „zachowywać”. W przypadku tej doktryny chodzi o zachowanie stosunków społecznych jako gwarantów bezpieczeństwa i spokoju społecznego. Jak pisał w swoim dziele Rozważania o rewolucji we Francji Edmund BurkeEdmund Burke:
Rozważania na temat rewolucji we FrancjiNie lubię widzieć nic zmieniającego się, żadnego „osiągnięcia”, które jest bezwartościowe, żadnej łatwizny na obliczu świata. Nie należy zmieniać rzeczy już ustalonych i istniejących (…).
Źródło: Edmund Burke, Rozważania na temat rewolucji we Francji, Warszawa 2008, s. 37.
Nazwa doktryny została wprowadzona do literatury przez francuskiego konserwatystę François‑René de ChateaubriandaFrançois‑René de Chateaubrianda. Był on zwolennikiem restauracjirestauracji Burbonów po rewolucji we Francji, a w 1820 r. zaczął wydawać pismo „Konserwatysta”.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj zadanie.
Rozważania o rewolucji we FrancjiWszystkie miłe sercu iluzje, które czyniły władze łaskawą, a posłuszeństwo szlachetnym, które harmonizowały różne strony życia, a za sprawą naturalnej asymilacji zaszczepiały życiu politycznemu uczucia upiększające i tonujące życie towarzyskie, mają ustąpić miejsca nowemu, zdobywczemu imperium światła i rozumu. (…) Te publiczne uczucia, powiązane z obyczajami, czasem uzupełniają prawo, czasem je korygują, a zawsze służą mu jako wsparcie.
Źródło: Edmund Burke, Rozważania o rewolucji we Francji, tłum. Dorota Lachowska, Kraków 1994, s. 94–95.
Elementy doktryny konserwatywnej
Rewolucja francuska doprowadziła nie tylko do obalenia monarchii absolutnej we Francji, ale również zburzyła równowagę europejską. Doktryna konserwatywna narodziła się w Wielkiej Brytanii, a relacje społeczne w tym państwie miały ogromny wpływ na jej kształt. Ponadto dość szybko rozprzestrzeniła się na całym kontynencie europejskim, a jej wpływ można dostrzec chociażby w postanowieniach kongresu wiedeńskiego. Podstawy, na których została ukształtowana, przedstawia schemat.
Doktryna konserwatywna składa się z następujących elementów:
Cały gwałtowny krzyk przeciwko arystokracji to nic innego, jak tylko zwalczanie honoru i uprzywilejowania, które to uprzywilejowanie jest głęboko zakorzenione w zwyczajach, prawach i opinii publicznej naszego kraju [Anglii] i wyrasta z szacunku dla wieków. Krzyk ten wcale nie wywołuje strachu, ale oburzenie. (…) Arystokracja jest ozdobą obywatelskiego porządku. Jest ona korynckim kapitelem zwieńczającym społeczeństwo (…).
(Edmund Burke, Rozważania na temat rewolucji we Francji, Warszawa 2008, s. 153).
Konserwatyści byli przeciwnikami wolności jednostki, uważali, że nie potrafi ona właściwie jej używać i może tylko skrzywdzić siebie lub współobywateli. Byli również przeciwnikami demokracji, gdyż ich zdaniem niewykształcony lud może wybrać najgłupszych spośród siebie. Dlatego opowiadali się przeciwko idei umowy społecznej, która została rozpowszechniona w okresie oświecenia:
Społeczeństwo jest rzeczywiście umową, ale umową trwałą między wieloma generacjami ludzi: umową między tymi, którzy żyją teraz, a tymi, którzy umarli, i między tymi, którzy dopiero się w przyszłości urodzą. Każda umowa może być unieważniona, ale nie ta (…).
(Edmund Burke, Rozważania o rewolucji francuskiej, Warszawa 2008, s. 113).
Stąd wiara w rządy elit jako wykształconych i odpowiedzialnych., Duża rola Kościoła Jednak zdaniem konserwatystów autorytet państwa powinien być wsparty autorytetem Kościoła.
Wiemy, co jest lepsze, czujemy wewnętrznie, że religia jest mózgiem każdego społeczeństwa i środkiem całego dobra i porządku. Wiemy (…), że ateizm jest przeciwny nie tylko rozsądkowi, ale naszemu instynktowi, że bez religii nie można przetrwać długo (…).
(Edmund Burke, Rozważania o rewolucji francuskiej, Warszawa 2008, s. 107).
Tylko te dwie współdziałające ze sobą instytucje mogły utrzymać społeczeństwo w poszanowaniu prawa i tradycji., Tradycja Miała ona leżeć u podstaw konserwatywnego społeczeństwa. Tradycyjne były role społeczne, podkreślające znaczenie mężczyzny w rodzinie i wskazujące kobiecie miejsce opiekunki ogniska domowego, pozbawiając ją prawa do dysponowania majątkiem czy możliwości podejmowania samodzielnych decyzji życiowych. Tradycyjna była również wielopokoleniowość i nierozerwalność rodzin. To w rodzinach przekazywano tradycję, uczono pracy i odpowiedzialności, poszanowania autorytetów. W końcu to w rodzinie liczył się autorytet ojca. Rodzina pełniła również funkcję stratyfikacyjną. W literaturze można przeczytać, że w czasach panowania królowej Wiktorii gwarancją trwałości rodzin w konserwatywnej Wielkiej Brytanii były kochanki panów domu. Może właśnie przedmiotowy stosunek do kobiet z różnych grup społecznych, charakterystyczny dla początków konserwatyzmu, był powodem narodzin feminizmu w państwach anglosaskich., Hierarchia społeczna W doktrynie konserwatywnej bardzo mocno zakorzeniona była tradycyjna hierarchia społeczna. Zwolennicy doktryny uważali nierówności społeczne za naturalne odzwierciedlenie różnych ról i obowiązków. Ich zdaniem, pozycja jednostki była zdeterminowana przez szczęście i urodzenie. Tak więc konserwatyści z dużą ostrożnością podchodzili do procesów migracji społecznej., Organicyzm Społeczeństwa konserwatywne były zamknięte, hołdowały zasadzie organicyzmu. Jest to bezpośredni skutek ich hierarchizacji. Zdaniem konserwatystów, każdy członek społeczeństwa (w ich pojęciu wspólnoty) został postawiony przez los i tradycję na określonej pozycji w hierarchii i otrzymał konkretne zadania, które powinien wykonywać dobrze i odpowiedzialnie dla dobra wspólnego. Nie ma tu miejsca na osobiste ambicje czy awans społeczny. Bóg wyznacza nam miejsce w społeczeństwie, a państwo i Kościół pomagają nam wypełniać wolę Bożą. Przy tym podejściu konserwatyści nie proponowali jednak opieki państwa lub społeczeństwa nad wykluczonymi grupami społecznymi, pozostawiając zainteresowanie nimi organizacjom charytatywnym., Własność Ważnym czynnikiem charakteryzującym każdą doktrynę polityczną jest jej stosunek do własności i gospodarki. Konserwatyści podkreślali znaczenie własności prywatnej jako wartości gwarantującej poczucie bezpieczeństwa. Nakładali również na państwo obowiązek ochrony tej własności. Byli zwolennikami wolnej konkurencji i braku ingerencji państwa w gospodarkę, równocześnie podkreślając znaczenie trwałych majątków i tradycji w zarządzaniu nimi., Pragmatyzm Kończąc charakterystykę klasycznego konserwatyzmu z przełomu XVIII i XIX w., trzeba jeszcze wskazać na charakterystyczny dla tej doktryny pragmatyzm i niechęć do zmian:
Nie należy zmieniać rzeczy już ustalonych i istniejących– napominał Edmund Burke. Konserwatyści byli zwolennikami kształtowania działań przez praktyczne okoliczności i cele. Ich następcy dostrzegli zmiany cywilizacyjne i uznali konieczność rewizji założeń doktryny. Nigdy jednak nie byli skłonni uznać zmian rewolucyjnych.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i odpowiedz na pytanie. Jaką rolę według konserwatystów miał odgrywać fakt ukonstytuowania władzy? Czym dla władzy w ujęciu konserwatystów miała być konstytucja?
O konserwatyzmie
Konserwatyści uważają, że bez władzy państwa nie może być autorytetu państwa, toteż będą dążyli do ugruntowania i umocnienia tej władzy w starciu ze wszystkimi siłami, które się tej władzy sprzeciwiają. Pragną oni jednak, aby władza nie stała na forum politycznym naga, lecz odziana w konstytucję, aby działała zawsze za pośrednictwem odpowiedniego systemu prawnego, wtedy bowiem jej poczynania nie będą sprawiały wrażenia barbarzyńskich ani ciemiężycielskich, lecz zawsze kontrolowanych i nieuchronnych, będą się jawiły jako wyraz cywilizowanej żywotności, która budzi lojalność. Dlatego też konstytucja, razem ze wspierającymi ją instytucjami, zawsze będzie leżeć u sedna konserwatywnego myślenia. Konserwatyści pokładają wiarę w urządzeniach znanych i sprawdzonych, dążąc do zapewnienia im takiego autorytetu, aby składały się na akceptowaną i obiektywną sferę publiczną.Cytat za: R. Scruton, Co znaczy konserwatyzm, Poznań 2002, s. 48.
XIX wieczny konserwatyzm
W XIX wieku konserwatyzm był realizowany w różnych państwach. Podejście do sposobu jego realizacji przedstawia poniższa ilustracja interaktywna.
Źródło ilustracji: domena publiczna.
Przeanalizuj tekst i wykonaj polecenie.
Rosja w XIX wiekuMikołaj I, przerażony szlacheckim spiskiem dekabrystów, rozbudował administrację państwową, której celem miało być utrzymanie społeczeństwa w ryzach wiernopoddaństwa. Powstały nowe ministerstwa i komitety opiniodawcze, rozbudowano system policyjny, m.in. utworzono III Oddział tajnej policji, zajmujący się inwigilacją działaczy społecznych, uczonych i artystów. Wprowadzony został podział szlachty na grupy o określonych kompetencjach i przywilejach, uregulowano w szczegółach stosunki między szlachtą ziemiańską a poddanymi chłopami itp. Mikołaj I był przeciwnikiem dochodzenia do głosu warstw niższych, wydał zakaz przyjmowania do szkół średnich i wyższych młodzieży nieszlacheckiej. Był też przeciwnikiem zniesienia ustroju pańszczyźnianego w Rosji, co stawało się już powszechne w zachodniej Europie. Wprowadził jednak pewne reformy ograniczające wszechwładzę obszarników nad służbą dworską i poddanymi chłopami, umożliwiając im uwolnienie się od poddaństwa przez wykup lub w drodze umowy.
Sukcesem zakończyła się kodyfikacja praw w całym państwie i reforma finansowa. Natomiast bardzo rygorystyczna cenzura ograniczała możliwości rozwoju piśmiennictwa i nauki, negatywnie oddziaływała też na rozwój oświaty i szkolnictwa. Przy czym głównym celem cenzury było uniemożliwienie publikacji wszelkich myśli republikańskich oraz krytyki władzy lub Cerkwi prawosławnej. Mimo to dochodziło w Rosji do licznych buntów i rozruchów, zwłaszcza ludności chłopskiej, związanych z wyzyskiem pańszczyźnianym, klęskami przyrody, głodem, przesiedleniami itp.
Źródło: Tadeusz Binek, Rosja w XIX wieku, dostępny w internecie: tadeusz.binek.pl [dostęp 18.07.2019].
Zapoznaj się z tekstami źródłowymi i wykonaj polecenie.
Źródło I
Państwo dobrobytu. Alternatywna koncepcja polityki społeczno-gospodarczej w PolsceKonieczność norm stosunków pracy i świadczeń socjalnych najwcześniej uświadomił sobie Otto von Bismarck. Wprowadzone przez niego ustawodawstwo socjalne obejmowało ubezpieczenia na wypadek choroby, odszkodowania za wypadki przy pracy oraz renty i emerytury.
Źródło: Państwo dobrobytu. Alternatywna koncepcja polityki społeczno-gospodarczej w Polsce, 22.11.2013, dostępny w internecie: nowalewica.pl [dostęp 21.09.2020].
Źródło II
System państwowych ubezpieczeń w połączeniu z jeszcze starszym systemem przymusowego szkolnictwa publicznego w zasadniczy sposób podważa instytucję rodziny i osobistej odpowiedzialności. Zakres i horyzont czasowy osobistego zabezpieczenia zmniejsza się, a wartość małżeństwa, rodziny, dzieci i związków z krewnymi obniża się, ponieważ jednostka czuje się zwolniona z obowiązku zapewnienia sobie dochodów, dbania o zdrowie, bezpieczeństwo, zgromadzenie środków do życia na starość i zapewnienia edukacji dzieciom. Nagradzane są nieodpowiedzialność, krótkowzroczność, niedbalstwo, choroby, a odpowiedzialność, dalekowzroczność, staranność, zdrowie i konserwatyzm są karane.
Źródło: Hans-Hermann Hoppe, dostępny w internecie: pl.wikiquote.org [dostęp 4.05.2020].
Współczesny konserwatyzm
Ideologia konserwatywna narodziła się w odpowiedzi na gwałtowne zmiany społeczne, a przede wszystkim na rewolucję francuską, jako obrona jednoznacznie rozumianego porządku, któremu te zmiany zagrażały. Możliwe jest jednak również inne rozumienie konserwatyzmu.
Współczesne doktryny polityczneSamuel P. Huntington, oprócz interpretacji łączącej konserwatyzm z reakcją na rewolucję francuską, wskazuje jeszcze dwa inne rozumienia konserwatyzmu: jako zespołu stale aktualnych idei i wartości, a także jako ideologii zorientowanej na zachowanie aktualnego układu społecznego.
Źródło: Roman Tokarczyk, Współczesne doktryny polityczne, Lublin 1984, s. 312.
W kontekście zaproponowanego przez Huntingtona rozumienia konserwatyzmu łatwo zrozumieć ideowe i społeczne przemiany programów współczesnych partii konserwatywnych i dopasowanie się do zmieniających się realiów społecznych. Podstawowe założenia konserwatyzmu (obowiązujące w przeszłości i aktualne obecnie) prezentuje Russel Kirk. Wskazuje on jednocześnie, że nie są one niezmienne, ale zależą od poziomu rozwoju poszczególnych społeczeństw i ich oczekiwań.
Podstawowe założenia konserwatyzmu współczesnego i historycznego
10 zasad konserwatysty, sformułowanych przez Kirka Russela:
Zasady te w zwięzły sposób charakteryzują konserwatyzm przeszły i dzisiejszy. Współczesny konserwatysta definiuje swoją ideologię, opierając się na tradycyjnych wartościach i współczesnym sposobie funkcjonowania społeczeństw.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj ćwiczenie.
Kirk: Dziesięć zasad konserwatysty1. Konserwatysta wierzy w istnienie nieprzemijającego porządku moralnego.
2. Konserwatysta postępuje zgodnie z obyczajami, konwencjami i ciągłością.
3. Konserwatysta wierzy w to, co można nazwać zasadą uprzedniości.
4. Konserwatysta zawsze kieruje się zasadą roztropności.
5. Konserwatysta zawsze pamięta o zasadzie różnorodności.
6. Konserwatystę temperuje zasada doskonałości nieosiągalnej.
7. Konserwatysta jest przekonany, że wolność i własność są ściśle ze sobą związane.
8. Konserwatysta popiera dobrowolnie zawiązane wspólnoty w takim samym stopniu, w jakim przeciwstawia się narzucanemu kolektywizmowi.
9. Konserwatysta dostrzega potrzebę rozważnych ograniczeń władzy i ludzkich namiętności.
10. Inteligentny konserwatysta rozumie, że żywotne społeczeństwo musi zaakceptować współistnienie stałości i zmiany.Źródło: Russell Kirk, Kirk: Dziesięć zasad konserwatysty, dostępny w internecie: myslkonserwatywna.pl [dostęp 18.07.2019].
Główne zasady współczesnego konserwatyzmu
Noblista James M. Buchanan wyznaczył państwu rolę tworzenia stabilnych ogólnych ram funkcjonowania gospodarki: zapobieganie inflacji, tworzenie długofalowych strategii rozwoju, ułatwianie przepływu informacji.
Współcześni konserwartyści, realizując główne założenia ideologii, dostrzegają zmiany społeczne i tworzą partie polityczne kierujące swoje oferty do jednostek, które nie zawsze odnajdują się w szybko zmieniającym się społeczeństwie i które potrzebują budować swoją tożsamość, opierając się na uznanych autorytetach. Równocześnie po upadku systemu realnego socjalizmu w państwach Europy Środkowej i Wschodniej, po klęsce kolektywnego sposobu funkcjonowania społeczeństw, nastąpiło odrodzenie partii konserwatywnych, które zdobywają stabilne poparcie w państwach europejskich i nie tylko. Również w Polsce można zaobserwować poparcie dla partii odwołujących się częściowo do wartości konserwatywnych.
Podsumowanie
W większości krajów na świecie działają partie o profilu konserwatywnym. Odwołują się one do niejednorodnej ideologii politycznej, która powstała pod koniec XVIII wieku. Konserwatyści – w początkowej fazie – krytykowali rewolucję francuską i powiązane z nią idee liberalne, a od końca XIX wieku występują przeciwko dużo bardziej radykalnym doktrynom socjalistycznym. Choć konserwatyzm bardzo się zmieniał przez ponad dwa stulecia swojego funkcjonowania, to jednak pewne elementy są w nim stale obecne. Przede wszystkim jest to szacunek do tradycji jako fundamentu ładu społecznego.
Program współczesnych partii konserwatywnych nawiązuje do wyrazistego systemu i hierarchii wartości. Współczesny konserwatyzm, choć mocno zróżnicowany, przeciwstawia się radykalnym zmianom społecznym i kulturowym, które burzą tradycyjny ład oparty na fundamencie rodziny, uznaniu hierarchii ról społecznych, akcentowaniu kwestii bezpieczeństwa i porządku oraz pochwale silnego państwa i pełnej akceptacji gospodarki rynkowej.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj polecenie.
Ideologia konserwatyzmu w EuropieKonserwatyzm narodził się jako reakcja na emancypacyjne dążenia zbiorowości niedysponujących wcześniej podmiotowością polityczną. Reakcja ta była naturalnym odruchem wszystkich tych, dla których rewolucyjne hasła Wielkiej Rewolucji Francuskiej, a w szczególności tworzony przez nią nowy porządek polityczny, ideologiczny i obyczajowy o oświeceniowym rodowodzie, były nie do zaakceptowania.
Rewolucja była jednak tylko bezpośrednim aktem wyzwalającym odruch zachowawczy części społeczeństwa. Większość przyczyn tego wydarzenia sięga dalej w przeszłość.
„Odkrycia geograficzne, odrodzenie, reformacja, związane z nią spory religijne, (…) narodziny rynku (…) pojawienie się idei autonomii człowieka, stopniowy upadek monarchii, kształtowanie się wizji suwerennego ludu, a wreszcie bunty i rewolucje – wszystko to nie mogło pozostać bez odpowiedzi grup, które nie pragnęły wcale jakichkolwiek przeobrażeń, a swoją egzystencję nieodwracalnie wiązały z tym, co wieczne albo przynajmniej dostatecznie zadawnione”.
Źródło: Daniel Kontowski, Ideologia konserwatyzmu w Europie, dostępny w internecie: racjonalista.pl [dostęp 18.07.2019].
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj ćwiczenie.
Pamiętniki zza grobuSą ludzie, co złożyli przysięgę Republice jednej i niepodzielnej, potem przysięgę Dyrektoriatowi w pięciu osobach, potem Konsulatowi w trzech osobach, potem Cesarstwu w jednej osobie, potem pierwszej Restauracji, potem znowu Cesarstwu, wreszcie przysięgli Restauracji drugiej i coś jeszcze zachowali dla Ludwika Filipa. Ja tak bogaty nie jestem. Idę za orszakiem pogrzebowym starej monarchii jak pies nędzarza.
Źródło: François-René de Chateaubriand, Pamiętniki zza grobu, Warszawa 1991, s. 625.
Słownik
zbiór teorii opisujących ewolucję społeczeństwa, które przechodzi przez poszczególne etapy rozwoju społecznego
rodzaj gospodarki, w której decyzje dotyczące zakresu i sposobu produkcji podejmowane są przez podmioty gospodarcze (gospodarstwa domowe, gospodarstwa rolne, przedsiębiorstwa, instytucje finansowe, rząd), kierujące się własnym interesem i postępujące zgodnie z zasadami racjonalności gospodarowania
inaczej system wartości; nabywany przez ludzi w toku wychowania system odgrywający kluczową rolę w dorosłym życiu każdej jednostki; to właśnie dzięki niej ludzie wiedzą, jak powinni się zachować; potrafią ocenić, co jest dla nich najlepsze i do czego powinni dążyć
doktryna bazująca na hasłach obrony porządku społecznego oraz umacniania tradycyjnych wartości, takich jak: religia, naród, państwo, rodzina, hierarchia, autorytet; konserwatyści dążą do obrony starego porządku ze względu na przekonanie o ewolucyjnym, a nie rewolucyjnym charakterze zmian kulturowo‑politycznych
stan funkcjonowania i przebiegu zachowań jednostek w społeczeństwie zapewniający istnienie, trwanie i rozwój zbiorowości jako całości; opiera się na współpracy i konsensusie
w odniesieniu do historii – przywrócenie obalonej dynastii lub dawnego ustroju w państwie
obejmuje wszystkie działania zmierzające do osiągnięcia celów rozwoju gospodarczego państwa w dłuższym okresie czasu