Polityka i kultura polityczna
Nacjonalizm
Poznasz genezę nacjonalizmu i założenia nacjonalistycznych ideologii.
Przeanalizujesz kontekst historyczny ideologii nacjonalistycznej.
Ocenisz zagrożenia wiążące się z postawą nacjonalistyczną.
Z jednej strony uważa się, że nacjonalizm narodził się we Francji, po rewolucji francuskiej, a ugruntowały go wojny napoleońskie. Znaczny wpływ na wzmacnianie się państw narodowych miała reformacja. Z drugiej jednak strony istotne były procesy zachodzące w Niemczech, w przypadku których kształtowanie się ideologii było wyjątkowo silnie powiązane z filozofią, szczególnie z idealizmem Fichtego i dialektyką Hegla, które umacniały przekonanie o wyjątkowej misji narodu. Według ideologii nacjonalizmu najwyższym dobrem jest właśnie sam naród. W postawie nacjonalistycznej takie wartościowanie przejawia się m.in. w przywiązaniu do ojczyzny, jej kultury, tradycji, języka i religii. Z kolei tak często przywoływany w dyskusjach nad nacjonalizmem patriotyzm należy do jego wyróżników, ale nie jest z nim tożsamy.
Geneza nacjonalizmu
NacjonalizmNacjonalizm jest zjawiskiem stosunkowo nowym w politycznych dziejach człowieka. Nie występował ani w starożytności, ani w chrześcijańskim, uniwersalistycznym średniowieczu. Jego zalążki pojawiły się pod koniec średniowiecza na zachodzie Europy, zwłaszcza we Francji, jako forma obrony zwyczajów i przywilejów lokalnych, które należało chronić przed uniwersalistyczną siłą zewnętrzną, którą reprezentowało prawo rzymskie i Kościół uosabiany przez autorytet papieża.
Współczesny nacjonalizm zrodził się wraz z rewolucją francuską jednak treść tej ideologii przeszła istotne zmiany w toku XIX wieku. Początkowo przez 'naród' Europejczycy rozumieli wspólnotę polityczną zamieszkującą państwo. Celem zwolenników idei narodowej, deklarujących miłość do ojczyzny, mogło być więc dążenie do jej obrony, odzyskania ( np. Polacy i Węgrzy) lub do zjednoczenia państwa (np. Włosi i Niemcy). Nie zauważano wówczas innych elementów, na przykład etnicznych czy kulturowych i nie odnoszono się do nich. Pojęcie narodu rozumiano dość wąsko. W monarchiczno‑stanowym porządku, zachwianym pod wpływem rewolucji francuskiej i wydarzeń epoki napoleońskiej, świadomość narodowa cechowała tylko bardziej uświadomioną i wyedukowaną część wspólnot. Warstwy wyższe, w szczególności na wschodzie Europy, nie poczuwały się do jakiejkolwiek jedności z warstwami najniższymi, czyli chłopami i biedotą miejską. Te z kolei traktowały elity z nieufnością.
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj polecenie.
Istota, historia i mechanizmy nacjonalizmu gospodarczegoFichte uważał, że celem istnienia państwa jest zapewnienie jak najbardziej „przyjemnego” życia wszystkim jego obywatelom. Zalecał realizację tego postulatu przez takie zorganizowanie państwa, by idealna, centralnie sterowana równowaga pomiędzy stanami wytwórców, przetwórców i kupców zapewniała wszystkim dobrobyt. By jej nie zaburzać wpływami z zewnątrz, wg Fichtego należało zakazać obywatelom wszelkiego handlu zagranicznego i generalnie odizolować państwo od kontaktów z zagranicą.
Źródło: Piotr Eckhardt, Istota, historia i mechanizmy nacjonalizmu gospodarczego, dostępny w internecie: ruj.uj.edu.pl [dostęp 14.02.2020].
Wiosna Ludów po raz pierwszy pokazała, że dążenia narodowe mogą pozostawać ze sobą w konflikcie, pomimo wspólnego wroga w postaci konserwatywnych monarchii, co szczególnie wyraźnie uświadomili sobie Niemcy i Polacy. Później na ewolucję ruchu narodowego w Europie istotnie wpłynęło zjednoczenie Włoch i Niemiec, a także powstanie Austro‑Węgier, gdyż utrudniło innym narodom realizację niepodległościowych dążeń.
W Europie 2. połowy XIX wieku stopniowo zanikał wyrażany przez siły postępowe do połowy stulecia czynnik solidarności i poparcia dla interesów politycznych przedstawicieli innych uciskanych wspólnot narodowych. Coraz częściej uważano, że rywalizacja i konflikty między narodami są odbiciem zasad rządzących naturą, które na polu biologii odkrył Darwin. Jego teoria wywarła ogromny wpływ na kształtowanie się nacjonalizmu. Stała się uzasadnieniem dla hasła egoizmu narodowego. Nakaz moralny, aby działać w zgodzie z interesem narodowym służył mobilizacji do walki o panowanie nad słabszymi narodami. Walka starych i nowych mocarstw o posiadanie kolonii, a także ścieranie się interesów gospodarczych państw zdawały się potwierdzać teorie nacjonalistów. Chociaż w XIX wieku większość mocarstw europejskich była imperiami wielonarodowymi i wieloetnicznymi, upowszechniał się pogląd, że interesy narodowe są ważniejsze od dynastycznych, a instytucja państwa winna im służyć. Ważnym narzędziem kształtowania postaw narodowych stawały się bezpłatna, obowiązkowa szkoła i armia z powszechnego poboru.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RTw0MZYChbco0
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Nacjonalizm.
Założenia nacjonalizmu
Nacjonalizm to przekonanie o bezwzględnej nadrzędności interesu wspólnoty narodowej nad prawami jednostki i grup, klas społecznych oraz własnego narodu w relacjach międzynarodowych (dążenie do dominacji nad innymi narodami). W skrajnej postaci – gdy wiąże się z poniżaniem, nienawiścią, agresją wobec obcych – określany bywa mianem szowinizmu lub rasizmu. Nacjonalizmowi towarzyszy niekiedy etnocentryzm – przekonanie o dodatnim wyróżnianiu się własnego narodu pod względem kulturowym i cywilizacyjnym na tle innych.
Uzupełnij mapę myśli. Jakie są główne założenia nacjonalistycznych ideologii? Kogo można uznać za prekursorów ideologii nacjonalizmu? Kim są oponenci? Jakie elementy nacjonalizmu potrafisz zidentyfikować?
Stwórz wypunktowaną listę hasłową na temat nacjonalizmu. Odpowiedz w niej na następujące pytania: Jakie są główne założenia nacjonalistycznych ideologii? Kogo można uznać za prekursorów ideologii nacjonalizmu? Kim są oponenci? Jakie elementy nacjonalizmu potrafisz zidentyfikować?
Zapoznaj się z definicją i wykonaj polecenie.
Encyklopedia PWN: nacjonalizmPrzekonanie, że naród jest najważniejszą formą uspołecznienia, a tożsamość narodowa najważniejszym składnikiem tożsamości jednostki, połączone z nakazem przedkładania solidarności narodowej nad wszelkie inne związki i zobowiązania oraz wszystkiego, co narodowe, nad to, co cudzoziemskie lub kosmopolityczne; ideologia polityczna, wg której podstawowym zadaniem państwa jest obrona interesów narodowych, a jego zasięg terytorialny winien odpowiadać obszarom zamieszkanym przez dany naród.
Źródło: Encyklopedia PWN: nacjonalizm, dostępny w internecie: encyklopedia.pwn.pl [dostęp 2.12.2020]: Nacjonalizm.
Okiem eksperta
Gdzie przebiega granica między patriotyzmem a nacjonalizmem? Na to pytanie znajdziesz odpowiedź w filmie przedstawionym poniżej.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1GAZ7djVw9ET
Nagranie video. Na początku pojawia się plansza z tytułem „Nacjonalizm i patriotyzm – gdzie przebiega granica?”. Następnie pojawia się prof. dr hab. Tomasz Kizwalter – z Uniwersytetu Warszawskiego. Mężczyzna siedzi w przyciemnionym pokoju. W tle zasłona, zapalona lampa, fragment obrazu na ścianie. Film kończy się planszą z napisami: wystąpił prof. dr hab. Tomasz Kizwalter, scenariusz i realizacja Contentplus.pl, na zlecenie Uniwersytetu Wrocławskiego, w ramach projektu "E‑podręczniki do kształcenia ogólnego”.
Podsumowanie
Najważniejszym pojęciem w myśli narodowej jest naród jako najdoskonalsza forma życia zbiorowego. Naród ma wspólną historię, tradycję, język, kulturę, obyczaje, często też religię. Połączony jest więzią, której podstawą jest przynależność jednostki właśnie do danego narodu.
Naród może istnieć bez państwa, ale państwo jest potrzebne, aby naród rozwijał się prawidłowo i zabezpieczał swoje interesy. Państwo w myśli narodowej ma służyć narodowi.
Jednym z podstawowych założeń nacjonalizmu jest zasada, że poszczególne narody mają własne interesy, które są sprzeczne z interesami innych narodów i czymś normalnym jest ich rywalizacja, ponieważ nie można znaleźć konsensusu w realizacji ich interesów. Walka między narodami jest więc normalnym procesem dziejowym.
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj polecenie.
Zygmunt Balicki jako ideolog polskiego nacjonalizmu na przełomie XIX i XX wiekuDusza polska nie tylko nosi Ojczyznę wewnątrz siebie, ale czuje się również wewnątrz niej, wszystkimi swymi splotami z nią zespolona i zlewa całkowicie swą osobowość z jej jaźnią – a taki związek tylko wówczas utrwalić się może, gdy pokłady instynktu narodowego sięgają do głębin przeszłości ojczystej. Dzieje narodu powinny być wiekowym wykonywaniem testamentu, pozostawionego przez tych, którzy nadali narodowi swemu osobowość między innymi narodami w postaci państwa i nakreślili drogi jego przyszłości.
Źródło: Grzegorz Czajka, Zygmunt Balicki jako ideolog polskiego nacjonalizmu na przełomie XIX i XX wieku, dostępny w internecie: ruj.uj.edu.pl [dostęp 14.02.2020].
Zapoznaj się z tabelą i wykonaj polecenie.
Czy, generalnie rzecz biorąc popiera | Czy uważa się Pan(i) za nacjonalist(k)ę? | ||
tak | nie | trudno powiedzieć | |
w procentach | |||
tak | 16 | 68 | 17 |
nie | 4 | 83 | 13 |
trudno powiedzieć | 5 | 53 | 42 |
Źródło: CBOS, Miedzy patriotyzmem a nacjonalizmem. Komunikat z badań 151/2016, dostępny w internecie: cbos.pl [dostęp 14.02.2020].
Słownik
(fr. ancien régime – stary ład, porządek, władza) określenie na porządek polityczny zniesiony przez zmiany rewolucyjne; początkowo dotyczący panowania dynastii Walezjuszów i Burbonów we Francji
kierunek socjologiczny z XIX w. przenoszący do badań nad społeczeństwem teorie walki o byt i doboru naturalnego Karola Darwina; posługiwanie się uznaną w naukach przyrodniczych teorią ewolucji w opisywaniu życia społecznego miało uzasadnić wykorzystywanie „ras mniejszych bez prawa” przez „rasy wyższe”; dla XIX–wiecznych elit silne narody składały się z białych ludzi, którym udało się rozszerzyć swoje imperia, i jako takie narody te przetrwałyby w walce o dominację
(łac. industrialis – przemysłowy) uprzemysłowienie, wprowadzenie do gospodarki wielkoprzemysłowej mechanizacji produkcji; przekształcenie się społeczeństwa tradycyjnego w społeczeństwo przemysłowe
(łac. inter – między, natio – naród) pogląd głoszący równość wszystkich narodów; idea międzynarodowej przyjaźni i współpracy
(łac. corporatio – związek, połączenie części, corpus – ciało) doktryna społeczno‑gospodarczo‑polityczna traktująca państwo i społeczeństwo jako połączone organizmy; postulująca integrację wszystkich grup społecznych i ich interesów oraz włączenie ich w proces rządzenia
ideologia polityczna wytworzona w XIX wieku, bazująca na przekonaniu, że naród jest najważniejszą zbiorowością dla jednostek, a tożsamość narodowa ma dla ich tożsamości kluczowe znaczenie; przekonanie to jest łączone z nakazem podporządkowania wszystkich zobowiązań jednostkowych i grupowych interesom narodowym; w praktyce oznacza to niechętny lub wrogi stosunek do innych narodów, a w przypadku państw (społeczeństw) wielonarodowych prowadzenie polityki wewnętrznej zmierzającej do asymilacji innych grup etnicznych lub ich dyskryminacji politycznej, kulturalnej, ekonomicznej
ruch społeczny i/lub polityczny zmierzający do wzmocnienia lub organizacji zbiorowości narodowej; bardzo często zmierza do stworzenia państwowości jako podstawowego warunku organizacyjnego istnienia narodu
(łac. totalis – cały, całkowity) system rządów, który w największym możliwym stopniu dąży do pełnej kontroli publicznego i prywatnego życia swoich obywateli
(niem. volk – lud, naród) niemiecka ideologia o charakterze neoromantycznym, skłaniająca się ku neopogańskim poglądom, że naród musi wrócić do swoich tradycyjnych i religijnych korzeni, by stworzyć jednolite politycznie, rasowo i kulturalnie społeczeństwo