Prawo cywilne

Prawo cywilne towarzyszy nam częściej, niż mogłoby się wydawać - nie wtedy, gdy trafiamy do sądu, ale już wtedy, gdy kupujemy kawę, wypożyczamy książkę z biblioteki, podpisujemy umowę najmu czy... publikujemy zdjęcie w internecie. To właśnie ono reguluje codzienne relacje między ludźmi  - spokojne, przewidywalne, ale też nieoczywiste i pełne niuansów. Zdarzenia prawne w prawie cywilnym dzieją się każdego dnia: nie trzeba wielkich konfliktów, wystarczy jedno „kliknięcie” w regulamin. Czy kiedykolwiek zastanawiałeś się, co prawnie znaczy, że coś „posiadasz”? Albo co się dzieje, gdy ktoś nie wywiązuje się z obietnicy? Prawo cywilne to nie tylko teoria - to język, którym życie mówi o zobowiązaniach, odpowiedzialności i wolności.

Znaczna część prawa cywilnego obowiązującego w Polsce znalazła uregulowanie w Kodeksie cywilnym. Uchwalony w 1964 r., zastąpił kilkanaście ustaw i innych aktów prawnych regulujących tę dziedzinę życia społecznego. Od tego czasu nowelizowano go dziesiątki razy, dostosowując przepisy do zmieniających się czasów i rzeczywistości społeczno‑politycznej. Kodeks cywilny zawiera przepisy prawa materialnego, czyli normy bezpośrednio regulujące stosunki między podmiotami prawa, określające przesłanki powodujące ich powstanie, zmianę lub wygaśnięcie, a także obowiązki lub zakazy oraz sankcje za ich nieprzestrzeganie. Postępowanie w sprawach uregulowanych w Kodeksie cywilnym, czyli normy prawa formalnego, określono w Kodeksie postępowania cywilnego.

Prawo cywilne reguluje stosunki między osobami o charakterze majątkowym i niemajątkowym. Stosunki majątkowe obejmują m.in. uprawnienia i obowiązki stron dotyczące dóbr mających wartość ekonomiczną, np. pieniędzy, rzeczy, praw. Stosunki niemajątkowe odnoszą się do dóbr niemających bezpośredniej wartości ekonomicznej, takich jak np. zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko, wizerunek, twórczość naukowa i artystyczna.

Prawo cywilne posługuje się charakterystyczną metodą regulacji stosunków – równorzędnością prawną stron. Oznacza to, że jedna strona nigdy nie ma uprawnień władczych wobec drugiej.

W procedurze cywilnej dużą rolę odgrywają zarówno dokumenty, jak i zeznania świadków. Nie sposób przeprowadzić sprawy o rozwód (z orzekaniem o winie) bez zeznań świadków. Inaczej dzieje się np. w sprawach o zapłatę z tytułu umowy pożyczki, w których podstawowym dowodem jest umowa. Sprawy o zapłatę mogą dotyczyć np. nienależytego wykonania umowy (np. wybudowania domu); wówczas ważną rolę odgrywają opinie biegłych.

Procedura cywilna jest dość uciążliwa i wymagająca dla strony procesu. Przykładowo: w postępowaniu gospodarczym strona musi powołać wszystkie znane sobie dowody już w pierwszym piśmie (pozwie), gdyż później nie będzie mogła przedstawić innych. Procedura ta, zwana prekluzją dowodową, ma służyć przyspieszeniu postępowania. Występowanie we wskazanych postępowaniach w charakterze strony bez udziału profesjonalnego pełnomocnika (adwokata, radcy prawnego) specjalizującego się w konkretnej dziedzinie może więc być ryzykowne i doprowadzić nawet do przegrania sprawy.

Zanim zagłębisz się w szczegóły prawa cywilnego zapoznaj się z interaktywnym schematem, który pomoże ci uporządkować podstawowe pojęcia prawa cywilnego i zrozumieć ich wzajemne powiązania:

Fakty prawne

Fakty prawne to takie zdarzenia, z którymi prawo wiąże powstanie, zmianę lub ustanie stosunku prawnego. Fakty prawne wiążą z określonym faktem określone skutki prawne.

Ze względu na kryterium woli człowieka fakty prawne można podzielić na zależne od woli (zachowania) i niezależne od woli (zdarzenia).

Stosunek prawny

Jest to stosunek, wobec którego reguły postępowania stanowi państwo. Składają się na niego trzy elementy:

• podmioty (strony) stosunku prawnego;

• przedmiot stosunku prawnego – zachowanie człowieka oraz przedmiot materialny lub niematerialny, którego dotyczy;

• treść – uprawnienia i obowiązki stron.

Podmiotami stosunku prawnego mogą być:

• osoby fizyczne (każdy człowiek);

• osoby prawne – organizacje, którym przepisy prawa przyznały podmiotowość prawną; osobami prawnymi są np. Skarb Państwa, przedsiębiorstwa państwowe, banki, szkoły wyższe, jednostki samorządu terytorialnego, kapitałowe spółki prawa handlowego, partie polityczne, fundacje, stowarzyszenia, kościoły.

Podmioty prawne mają dwie cechy:

• zdolność prawną (zdolność do bycia podmiotem praw i obowiązków);

• zdolność do czynności prawnych (zdolność do nabywania praw lub przyjmowania obowiązków za pomocą własnych czynności prawnych).

Zdolność prawną posiada każdy człowiek co najmniej od urodzenia. Ma ją potencjalnie także dziecko nienarodzone. Możliwość skorzystania z niej powstaje jednak dopiero po urodzeniu. Dziecko nienarodzone może dziedziczyć majątek, ale spadkobiercą staje się dopiero z chwilą urodzenia.

Osoba fizyczna nabywa pełną zdolność do czynności prawnych z chwilą ukończenia 18. roku życia, a ograniczoną – ukończywszy 13 lat. Przed ukończeniem 13. roku życia osoba nie posiada zdolności do czynności prawnych.

Zdolność do czynności prawnych może zostać odebrana osobie chorej psychicznie, niedorozwiniętej umysłowo lub cierpiącej na inne zaburzenia uniemożliwiające kierowanie swym postępowaniem. Na mocy orzeczenia sądu może dojść do częściowego lub całkowitego ubezwłasnowolnienia. Nie może to jednak dotyczyć osoby poniżej 13. roku życia. Osoba mająca częściową zdolność do czynności prawnych może dokonywać czynności prawnych, lecz wymagają one potwierdzenia przez przedstawiciela ustawowego lub przez zainteresowanego po uzyskaniu pełnej zdolności. Niektórych czynności prawnych nie może wykonywać w ogóle (np. sporządzać testamentu).

Osoba prawna posiada zdolność prawną i zdolność do czynności prawnych, którą realizuje przez swoje organy.

Przedmiot stosunku prawnego

Obok zachowania człowieka przedmiotem stosunku prawnego mogą być: rzeczy, części składowe rzeczy, przynależności, pożytki, dobra niematerialne, pieniądze, papiery wartościowe i zorganizowane kompleksy majątkowe.

Odrębnym przedmiotem własności nie może być natomiast część składowa – a więc wszystko to, co nie może być odłączone od rzeczy bez jej uszkodzenia lub istotnej zmiany. W przeciwieństwie do części składowych przynależności stanowią część rzeczy głównej, która jest samoistna i może być odłączona bez jej uszkodzenia.

Czynności prawne

Oświadczenie woli to każde zachowanie osoby, które ujawnia jej wolę w sposób dostateczny. Wadami oświadczenia woli mogą być:

• brak świadomości lub swobody podjęcia decyzji;

• pozorność (dokonanie darowizny przy pozornym zawarciu umowy kupna–sprzedaży);

• błąd (co do stanu rzeczy lub treści oświadczenia);

• podstęp;

• groźba – oświadczenie pod wpływem stanu zagrożenia wywołanego bezprawną groźbą.

Czynność prawna jest ważna, jeżeli:

• została dokonana przez osobę posiadającą zdolność prawną i zdolność do czynności prawnych;

• nie jest sprzeczna z obowiązującym prawem;

• zależy od zgodności z zasadami współżycia społecznego;

• jest wolna od wad.

Formy czynności prawnej:

Prawo rzeczowe – rodzaje

Prawo rzeczowe obejmuje różne formy władztwa nad rzeczą - od pełnego prawa własności, poprzez ograniczone prawo użytkowania wieczystego, służebności, po zabezpieczające wierzytelności hipotekę i zastaw. Każdy z tych tytułów nadaje odmienne uprawnienia i obowiązki, a ich wzajemne relacje wpływają na sposób korzystania z nieruchomości i ruchomości.

Studiując te rodzaje, zwróć uwagę jak kształtują się prawa osób trzecich i jak chronić swoje interesy w praktyce:

Rzecz może być również wspólną własnością: wówczas należy niepodzielnie do wszystkich właścicieli. Istnieją również: współwłasność łączna, czyli postać, w której nie wyróżnia się działów, oraz współwłasność w częściach ułamkowych, kiedy każdemu współwłaścicielowi przysługuje udział w prawie własności określony ułamkiem.

Nieruchomości i ruchomości

Nieruchomość jest jednym z rodzajów rzeczy. Nieruchomościami są części powierzchni ziemskiej stanowiące odrębny przedmiot własności (grunty), jak również budynki trwale związane z gruntem lub części takich budynków, jeżeli na mocy przepisów szczególnych stanowią odrębny od gruntu przedmiot własności.            Ruchomości to rzeczy materialne, które nie są trwale związane z gruntem, czyli nie są nieruchomościami. Mogą to być przedmioty codziennego użytku, takie jak samochody, meble, książki. Charakteryzują się tym, że można je łatwo przenieść z miejsca na miejsce bez naruszania ich struktury.

Nabycie własności

W polskim prawie cywilnym wyróżnia się dwa podstawowe sposoby nabycia własności: nabycie pierwotne oraz nabycie pochodne. W przypadku nabycia pierwotnego własność powstaje niezależnie od woli poprzedniego właściciela  - nie następuje tu przeniesienie prawa, lecz jego powstanie „na nowo” u nabywcy. Przykładami takiego sposobu nabycia są: zasiedzenie, zawłaszczenie rzeczy niczyjej, znalezienie skarbu czy też  - w określonych sytuacjach - wywłaszczenie. Nabycie pochodne polega na tym, że prawo własności jest przenoszone od dotychczasowego właściciela na inną osobę, zazwyczaj na podstawie umowy lub innego zdarzenia prawnego. Do typowych przykładów nabycia pochodnego należą: sprzedaż, darowizna, zamiana oraz dziedziczenie, chociaż to ostatnie może mieć także pewne cechy nabycia pierwotnego. Rozróżnienie tych form ma istotne znaczenie praktyczne, szczególnie dla oceny ważności nabycia oraz jego skutków prawnych.

Posiadanie

W odróżnieniu od własności posiadanie jest stanem faktycznym. Posiadaczem jest zarówno właściciel, jak i osoba, która włada nią jako użytkownik (zastawnik, najemca). Z posiadaniem mamy do czynienia, gdy istnieje rzeczywiste fizyczne władztwo nad rzeczą oraz wola władania nią dla siebie. Natomiast władanie za kogoś jest nazywane dzierżeniem.

Rzecz można posiadać w dobrej wierze, gdy posiadacz jest przekonany, że posiada ją zgodnie z przysługującym mu prawem. Posiadaczem w złej wierze jest ten, kto wie, że nie jest do tego uprawniony. Posiadanie rzeczy objęte jest bezwzględną ochroną. Naruszenie posiadania jest zakazane niezależnie od tego, czy jest to posiadacz w dobrej, czy też w złej wierze.

Wolno natomiast odpierać samowolne naruszenia posiadania. Taką obronę konieczną można podjąć w momencie zamachu (np. wobec złodzieja przyłapanego na gorącym uczynku). Istnieje też dozwolona samopomoc realizowana po naruszeniu posiadania. W przypadku nieruchomości możliwa jest tylko niezwłocznie (w krótkim czasie) po naruszeniu, natomiast w przypadku rzeczy ruchomej – tylko gdy istnieje niebezpieczeństwo niepowetowanej szkody. Posiadaczowi przysługuje sądowa ochrona posiadania.

Użytkowanie wieczyste

Na podstawie art. 233 Kodeksu cywilnego w granicach określonych przez ustawy i zasady współżycia społecznego oraz przez umowę o oddanie gruntu Skarbu Państwa lub gruntu należącego do jednostek samorządu terytorialnego bądź ich związków w użytkowanie wieczyste użytkownik może korzystać z gruntu z wyłączeniem innych osób. Oddanie gruntu w użytkowanie wieczyste może nastąpić maksymalnie na okres 99 lat. W wyjątkowych wypadkach istnieje możliwość oddania gruntu na krócej, lecz nie mniej niż 40 lat. Istnieje też możliwość wydłużenia okresu użytkowania po upływie podstawowego czasu zawartego w pierwotnej umowie na dalszy okres od 40 do 99 lat.

Użytkowanie

Użytkowanie to jedno z ograniczonych praw rzeczowych, polegające na obciążeniu rzeczy prawem do jej używania i pobierania jej pożytków. Użytkowanie powstaje w drodze umowy stron, czyli właściciela obciążanej nieruchomości oraz osoby, która nabywa prawo. Użytkowaniem może zostać obciążona rzecz ruchoma, nieruchomość (ewentualnie jej znaczna część bądź udział we współwłasności) albo prawo (tylko zbywalne).

R1crxer9bUCpC

Zdjęcie przedstawia rozległą równinę porośniętą trawą aż po horyzont.

Służebność

Służebność to ograniczone prawo rzeczowe, które obciąża nieruchomość służebną w celu zwiększenia użyteczności innej nieruchomości zwanej władnącą albo zapewnia zaspokojenie określonych potrzeb osoby fizycznej (służebność osobista np. mieszkania). Ogranicza ona możność dysponowania obciążoną nieruchomością przez jej właściciela. Istnieją trzy rodzaje służebności: gruntowa, osobista, przesyłu.

Hipoteka

Hipoteka to prawo rzeczowe ograniczone. Oznacza to, że właściciel nieruchomości objętej hipoteką może ją swobodnie użytkować i korzystać z niej, ale nie może jej swobodnie zbyć ani też przekazać do niej praw własności innym osobom bez wiedzy wierzyciela. Hipoteka ma ten skutek, że w razie gdyby właściciel nieruchomości nie spłacał swojego zobowiązania finansowego, wierzyciel ma prawo przejąć jego nieruchomość na własność. Oprócz tego może żądać od komornika zajęcia nieruchomości, sprzedania jej na aukcji komorniczej i rozliczenia w ten sposób zaległego zobowiązania.

Zastaw

Zastaw to również ograniczone prawo rzeczowe, służące zabezpieczeniu oznaczonej wierzytelności. W przypadku braku możliwości zaspokojenia wierzyciela przez dłużnika, ten pierwszy ma prawo do sprzedaży rzeczy objętej zastawem przy wykorzystaniu komornika sądowego i zaspokojenia się z uzyskanej sumy. Zastaw może być ustanowiony tylko na rzeczach ruchomych oraz na prawach zbywalnych w drodze umowy między właścicielem rzeczy i wierzycielem lub ustawy.

Prawo zobowiązań

Zobowiązanie jest stosunkiem prawnym między dwiema lub więcej stronami, na mocy którego jedna strona, tj. wierzyciel może domagać się od drugiej, tj. dłużnika określonego działania lub zaniechania (świadczenia), a dłużnik jest zobowiązany spełnić to świadczenie. Prawo wierzyciela do domagania się spełnienia świadczenia przez dłużnika jest określane jako wierzytelność, a obowiązek spełnienia świadczenia, który obciąża dłużnika - to dług.

Wykonanie zobowiązania następuje przez spełnienie świadczenia. Zobowiązanie powinno być wykonane przede wszystkim zgodnie z jego treścią. Przy wykonywaniu zobowiązań obowiązuje zasada pacta sunt servanda. Zgodnie z tą zasadą zmiana stosunków w czasie między powstaniem zobowiązania a wykonaniem go nie ma wpływu na jego treść i obowiązki dłużnika.

W przypadku, gdy dłużnik nie spełnia świadczenia albo spełnia je nienależycie, wierzyciel może domagać się świadczenia przymusowego wyegzekwowanego przy użyciu środków egzekucyjnych. W sytuacji gdy uzyskanie od dłużnika świadczenia w drodze przymusowej egzekucji jest niemożliwe albo uzyskanie świadczenia jest możliwe, ale z jakichś powodów straci dla wierzyciela jakiekolwiek znaczenie, wierzytelność przekształca się wówczas w roszczenie o naprawienie szkody, która wynikła w związku z niewykonaniem zobowiązania. W przypadku kiedy dłużnik wykonuje swoje świadczenie w sposób nienależyty, roszczenie wierzyciela o naprawienie szkody wynikłej z nienależytego wykonania zobowiązania dołącza się do roszczenia o spełnienie świadczenia.

Odpowiedzialność deliktowa

Źródłem powstania odpowiedzialności deliktowej jest dopuszczenie się czynu niedozwolonego. Powoduje ono powstanie między sprawcą a poszkodowanym cywilnoprawnego stosunku zobowiązaniowego. Aby można było mówić o odpowiedzialności deliktowej, muszą zaistnieć pewne przesłanki. Przesłankami odpowiedzialności deliktowej są:

• powstanie szkody;

• popełnienie przez sprawcę czynu niedozwolonego;

• związek przyczynowy między szkodą a czynem zabronionym;

• wina sprawcy.

Sankcją odpowiedzialności deliktowej jest obowiązek naprawienia powstałej szkody, który może przybrać postać:

• przywrócenia stanu poprzedniego;

• odszkodowania;

• zadośćuczynienia.

Odpowiedzialność kontraktowa

Odpowiedzialność kontraktowa to odpowiedzialność wynikająca z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania. Warunkiem odpowiedzialności kontraktowej jest istnienie zobowiązania. Z jego niewykonania lub wykonania w sposób wadliwy rodzi się odpowiedzialność dłużnika. Zgodnie z art. 471 Kodeksu cywilnego: Dłużnik obowiązany jest do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi.

Spadek

Spadek to ogół podmiotowych praw i obowiązków majątkowych zmarłego (spadkodawcy), które przechodzą z chwilą jego śmierci na jednego lub kilku spadkobierców, przy czym te prawa i obowiązki muszą mieć charakter cywilnoprawny.

Dziedziczenie

Dziedziczenie to przejście wskutek śmierci spadkodawcy ogółu praw i obowiązków majątkowych objętych spadkiem na jednego lub kilku spadkobierców. Inaczej jest określana jako spadkobranie.

Dziedziczenie ustawowe

Dziedziczenie ustawowe zachodzi wtedy, gdy zmarły nie pozostawił po sobie ważnego testamentu. O tym, kto będzie po nim dziedziczył, rozstrzygają wówczas przepisy ustawy Kodeksu cywilnego (stąd dziedziczenie ustawowe).

Zasady dziedziczenia ustawowego

Kodeks cywilny dzieli spadkobierców na kilka grup. Ma to istotne znaczenie, ponieważ osoby z dalszej grupy dziedziczą tylko wtedy, gdy nie nastąpiło dziedziczenie z grupy przed nimi.

• dzieci (i potomkowie dzieci) spadkodawcy dziedziczący razem z małżonkiem spadkodawcy;

• małżonek spadkodawcy, rodzice, rodzeństwo i potomkowie rodzeństwa spadkodawcy;

• dziadkowie spadkodawcy i potomkowie dziadków;

• pasierbowie;

• gmina ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy w Polsce.

Grupy spadkobierców ustawowych są następujące:

Dziedziczenie testamentowe

Każda osoba, która ma pełną zdolność do czynności prawnychczynności prawneczynności prawnych, ma prawo rozporządzić swoim majątkiem na wypadek śmierci przez sporządzenie testamentu, w którym powoła do całości lub części spadku jedną lub kilka osób. Testament może być przez taką osobę odwołany w każdej chwili (w całości lub części).

Formy testamentu

Spadkodawca może sporządzić testament zarówno w formie zwykłej, jak i w formie szczególnej.

Zrzeczenie się dziedziczenia

Następuje ono w drodze zawarcia umowy notarialnej między przyszłym spadkodawcą a spadkobiercą ustawowym, której skutkiem jest wyłączenie od dziedziczenia zrzekającego się i jego zstępnych. W umowie można jednak zaznaczyć, że skutki tej umowy dotyczą wyłącznie spadkobiercy.

Przyjęcie spadku

Przyjęcie spadku to nieodwołalne i bezwarunkowe oświadczenie woli złożone w sposób wyraźny lub milczący, wpływające na zakres odpowiedzialności spadkodawcy za długi spadkowe. Można je złożyć przed sądem lub notariuszem.

Proste przyjęcie spadku skutkuje nieograniczoną odpowiedzialnością za długi spadkowe.

Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza skutkuje ograniczeniem odpowiedzialności za długi spadkowe do wysokości otrzymanego spadku. Oznacza to, iż w przypadku posiadania przez spadkodawcę długów przekraczających wartość jego aktywów, zobowiązania te zostaną spłacone do wartości otrzymanego spadku. Spadkobierca nie jest zobowiązany do pokrywania ich ze swojego majątku.

Termin na złożenie oświadczenia dotyczącego przyjęcia spadku wynosi sześć miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Jego brak powoduje uznanie, że spadek został przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza.

Odrzucenie spadku

Jest to jednostronna czynność prawna, przez którą spadkobierca oświadcza przed sądem albo notariuszem, że nie przyjmuje spadku. Spadkobierca wskutek odrzucenia spadku zostaje wyłączony z dziedziczenia, co nie oznacza automatycznego wyłączenia możliwości dziedziczenia przez jego zstępnych.

Podsumowanie

Prawo cywilne jest jedną z kluczowych dziedzin prawa prywatnego, która ma bezpośredni wpływ n codzienne życie jednostki. To ono reguluje fundamentalne i powszechne relacje społeczne - od zawierania umów, poprzez ochronę własności, aż po dziedziczenie majątku. Jego charakter polega na równorzędności stron oraz autonomii ich woli, co odróżnia je od prawa publicznego.                                        Systematyzacja tej gałęzi znajduje odzwierciedlenie w strukturze Kodeksu cywilnego, który dzieli prawo cywilne na cztery części. Część ogólna obejmuje wspólne instytucje i definicje. Funkcją tej części jest zapewnienie jednolitych podstaw pojęciowych i konstrukcyjnych całemu prawu cywilnemu. Prawo rzeczowe - reguluje treść, sposób nabycia, ochronę i wygaśnięcie praw podmiotowych o charakterze rzeczowym, czyli takich, które dotyczą bezpośredniego władztwa osoby nad rzeczą. Prawo to charakteryzuje się zasadą numerus clausus praw rzeczowych, formalizmem oraz działaniem erga omneserga omneserga omnes . Część trzecią stanowi prawo zobowiązań, czyli zbiór norm regulujących stosunki obligacyjne, czyli takie w których jedna strona (wierzyciel) jest uprawniona do żądania od drugiej strony (dłużnika) określonego świadczenia, a dłużnik zobowiązany jest je spełnić. Ostatnia część - prawo spadkowe -reguluje przejście ogółu cywilnoprawnych praw i obowiązków majątkowych spadkodawcy na inne podmioty (spadkobierców) w drodze dziedziczenia.

Słownik