Współcześnie na świecie występuje ok. 9350 gatunków ptaków. Ich kończyny przednie w procesie ewolucji przekształcone zostały w skrzydła, a ciało pokryte jest piórami.

bg‑cyan

Skrzydła

RTTu87WmDMaUM1
Budowa skrzydła ptaka.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Skrzydła ptaków są przekształconymi kończynami przednimi. Mieszczące się na nich pióra pokrywowe, zwłaszcza lotkilotkilotki, odpowiednio rozpostarte za pomocą mięśni skórnych, tworzą rozległe płaszczyzny nośne. Skrzydła są wprawiane w ruch za pomocą bardzo silnych mięśni piersiowych, których miejscem przyczepu jest grzebień kostny znajdujący się na mostku. Mają go grzebieniowcegrzebieniowcegrzebieniowce, czyli wszystkie ptaki latające i wtórnie nielotne, których nielotność powstała przez redukcję skrzydeł, np. pingwiny (Sphenisciformes).

bg‑cyan

Pióra

Upierzenie u ptaków tworzy warstwę chroniącą organizm przed utratą ciepła i wilgocią oraz wpływa na zmniejszenie właściwej masy ciała. Pióra konturowe decydują o ogólnym wyglądzie ptaka (ubarwienie, kształt), a ich poszczególne rodzaje pełnią specyficzne funkcje. Lotkisterówkisterówkisterówki tworzą powierzchnię nośną i umożliwiają sterowanie lotem. Składają się z osi, której dolna, krótka część osadzona w skórze zwana jest dutką, a górna, długa część – stosiną, oraz z płaskiej chorągiewki odchodzącej od stosiny. Pióra puchowe, będące typem piór konturowych stanowią główną warstwę izolacyjną. Pióra pokrywowe występują na całym ciele jako warstwa zewnętrzna. U niektórych ptaków występują ponadto inne typy piór, np. pióra szczeciniaste, nitkowate czy ozdobne. Upierzenie podlega czasowej wymianiepierzenie się ptakówwymianie, która przebiega w różnym czasie w zależności od gatunku.

R18zOoJ6aCnLY1
Budowa ptasich piór.
Źródło: Andrzej Bogusz, licencja: CC BY 3.0.
bg‑cyan

Lot

bg‑gray1

Wznoszenie się

R1Aug6lcaTrGh
Wybierz jedno nowe słowo poznane podczas dzisiejszej lekcji i ułóż z nim zdanie.

Pod naporem powietrza od dołu skrzydła nastawiają się podobnie jak śmigła wiatraka w stosunku do prądu powietrza, co powoduje ruch postępowy.

bg‑gray1

Lot czynny i lot bierny

Wyróżniamy dwa podstawowe typy lotu ptaków: lot czynny i lot bierny. Lot czynny polega na aktywnej pracy mięśni piersiowych poruszających skrzydłami, natomiast lot bierny wykorzystuje prądy powietrzne, dzięki czemu skrzydła mogą pozostać nieruchome.

R1MriwipWHyZ41
Mapa myśli. Lista elementów:
  • Nazwa kategorii: [bold]LOT PTAKÓW[/bold]
    • Elementy należące do kategorii [bold]LOT PTAKÓW[/bold]
    • Nazwa kategorii: Czynny
      • Elementy należące do kategorii Czynny
      • Nazwa kategorii: Lot wiosłujący (lot czynny zwykły)
      • Nazwa kategorii: Lot furkoczący
      • Nazwa kategorii: Lot trzepoczący
      • Koniec elementów należących do kategorii Czynny
    • Nazwa kategorii: Bierny
      • Elementy należące do kategorii Bierny
      • Nazwa kategorii: Lot szybowcowy
      • Nazwa kategorii: Lot ślizgowy
      • Koniec elementów należących do kategorii Bierny
      Koniec elementów należących do kategorii [bold]LOT PTAKÓW[/bold]
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
bg‑gray1

Rodzaje lotu czynnego

R7IId1VSZ9lIO
Lot wiosłujący (lot czynny zwykły) Typowy dla większości ptaków. Zamachy skrzydeł są stosunkowo wolne (przeciętnie kilka na sekundę) i miarowe. Podczas lotu ptak rytmicznie uderza skrzydłami z pozycji górno‑tylnej ku dołowi, przy jednoczesnym zamachu w przód., Lot furkoczący Rodzaj lotu czynnego polegającego na szybkim (nawet do 70 razy na sekundę) poruszaniu skrzydłami. Lot ten umożliwia niektórym ptakom (np. kolibrom (Trochilinae) zawisanie w powietrzu., Lot trzepoczący Rodzaj lotu podobny do lotu furkoczącego, jednak dotyczy ptaków większych od kolibrów, np. wróblowatych (Passeridae).
RuTXa5by5X8Uw1
Kolibry (Trochilinae) mają niezwykłą umiejętność wstrzymywania lotu i zawisania w powietrzu.
Źródło: Pixabay, domena publiczna.
bg‑gray1

Rodzaje lotu biernego

Rdqx8QtTYzEzo
Wymyśl pytanie na kartkówkę związane z tematem materiału.
R1ETqr9a6KJyf1
Podczas lotu szybowcowego mewy wypatrują pożywienia wyrzuconego na brzegach mórz.
Źródło: Pixabay, domena publiczna.
bg‑gray1

Prędkość lotu i wędrówki ptaków

Prędkość lotu może być bardzo różna: do najszybszych ptaków należą sokoły wędrowne (Falco peregrinus), osiągające prędkość ponad 300 km/h, oraz niektóre kolibry, które latają z prędkością do 120 km/h.

R12bZZxIY20fr1
Sokoły wędrowne (Falco peregrinus) poruszają się z prędkością 389 km/h podczas pikowania, tzn. w trakcie gwałtownego obniżenia lotu, co umożliwia im upolowanie upatrzonej ofiary, niespodziewającej się ataku.
Źródło: Flickr, Ron Knight, licencja: CC BY 2.0.

Ptaki w czasie wędrówek mogą pokonywać setki kilometrów bez lądowania – dzięki specjalnej budowie układu oddechowego, zapewniającej stały dopływ tlenu do mięśni w warunkach lotu. Największe odległości ptaki pokonują w czasie sezonowych wędrówek, np. rybitwa popielata (Sterna paradisaea) – do 40 tys. km (wyjątkowo do 50 tys. km), a spośród gatunków krajowych bocian biały (Ciconia ciconia) – do 10 tys. km (w czasie doby do 200 km).

RV33TNOR6MlsA
Rybitwa popielata (Sterna paradisaea) ze zdobyczą.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Słownik

grzebieniowce
grzebieniowce

ptaki mające na mostku grzebień kostny — miejsce przyczepu mięśni poruszających skrzydła; do grzebieniowców należą wszystkie żyjące ptaki latające i wtórnie nielotne, których nielotność powstała przez redukcję skrzydeł (pingwiny); pozostałe ptaki nielotne należą do bezgrzebieniowców (strusie, nandu, kiwi, emu)

lotki
lotki

duże pióra osadzone na tylnych krawędziach skrzydeł ptaków; zwiększają powierzchnię nośną skrzydeł; dzięki żaluzjowemu układowi powietrze zostaje zatrzymane pod skrzydłami przy ich ruchu w dół, a jest przepuszczane przy ruchu w górę

pierzenie się ptaków
pierzenie się ptaków

okresowa wymiana upierzenia u ptaków

sterówki
sterówki

rodzaj piór konturowych występujących w ogonie ptaków; rozpostarte tworzą płat sterowy, którego ustawienie jest regulowane przez mięśnie ptaka