Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się, aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby skopiować i edytować materiał Zaloguj się, aby udostępnić materiał Zaloguj się, aby dodać całą stronę do teczki
RYofAQhwM1Qrc1

Akompaniament muzyczny

Źródło: online-skills, licencja: CC0.

Ważne daty

ok. 1600 – rozpowszechnienie basso continuo (basu cyfrowanego)

ok. 1745 – pojawienie się basu Albertiego

1

Scenariusz dla nauczyciela

RDjsmqTviJ8ij1
Scenariusz zajęć do pobrania.
Źródło: online-skills, cc0.
mfb3335d8c8e90cde_0000000000037
1

I. Muzyka w ujęciu historycznym – periodyzacja, język, właściwości i charakterystyka.

5. Barok. Uczeń:

6) zna pojęcia: system dur‑moll, polifonia imitacyjna, bas cyfrowany (basso continuo), kontrapunkt, forma ewolucyjna, orkiestra barokowa, improwizacja, forma wariacyjna, ostinato, system równomiernie temperowany, bel canto.

II. Analiza i interpretacja dzieł muzycznych. Uczeń:

1) zna podstawowe terminy i pojęcia właściwe dla opisu i zrozumienia wybranych dzieł muzycznych;

4) dokonuje analizy percepcyjnej, uwzględniając:

a) elementy muzyki,

c) cechy stylów muzycznych,

d) strukturę gatunków i form muzycznych, ich zmiany i rozwój,

5. rozpoznaje cechy stylistyczne utworu reprezentującego określoną epokę muzyczną.

III. Tworzenie wypowiedzi związanych z historią i kulturą muzyczną. Uczeń:

3. interpretuje i odczytuje w kontekście dokonań epoki wybrane dzieła muzyczne.

mfb3335d8c8e90cde_0000000000043
Nauczysz się

wykazywać różnice w poszczególnych typach akompaniamentu;

opowiadać o kształtowaniu się akompaniamentu i jego rodzajów w historii;

charakteryzować zwiększający się poziom trudności technicznej partii instrumentalnych towarzyszących soliście;

wykazywać rolę akompaniatora i jego funkcji w procesie wykonawczym.

mfb3335d8c8e90cde_0000000000059

Akompaniament

AkompaniamentAkompaniamentAkompaniament to partia towarzysząca głównej linii melodycznej, która może uzupełniać ją o czynnik rytmiczny, harmoniczny i inne. Jako taki akompaniament podlega linii głównej, choć może czerpać z niej motywyMotywmotywy rytmiczne i melodyczne. Występuje w różnej fakturze.

Niemal od samego początku muzyki funkcjonować zaczynają różne sposoby towarzyszenia głównej partii i choć u zarania będzie ona najczęściej wokalna, nie jest to jedyna możliwość.

RajcYI4kalEt91
Apollo grający na lirze, kolekcja w Neapolu, Włochy, Wikipedia, domena publiczna

Spekulując nad początkami kultury muzycznej przypuszcza się, że prymat wiodły następujące rodzaje muzycznego towarzyszenia:

  • Akompaniament rytmiczny — najczęściej wykonywany na instrumentach perkusyjnych, do dziś można odnaleźć go w wielu miejscach świata w muzyce ludowej.

  • Akompaniament burdonowyBurdon, dźwięk burdonowyburdonowy — powtarzanie jednego dźwięku, niekiedy może wynikać z konstrukcji instrumentu (np. dudy).

  • Akompaniament harmoniczny — wykonywany na instrumencie strunowym lub grupie instrumentów, używany do dzisiaj i mający na celu uzupełnienie głównej linii melodycznej o czynnik harmoniczny.

W początkach średniowiecza muzyczne towarzyszenie instrumentalne zanika w śpiewach religijnych niemal całkowicie. Wyjątek stanowi heterofoniaHeterofoniaheterofonia, czyli fakturaFakturafaktura wynikająca z nałożenia na siebie kilku wariantów tej samej linii melodycznej. Warianty te tworzą nieoczekiwane erupcje wielodźwiękowych dysonansów, czasem wręcz przypominających współczesne klasteryKlasterklastery. Z resztą to właśnie heterofonię wymienia się wśród innych czynników jako jedno ze źródeł średniowiecznej polifoniiPolifoniapolifonii.

R1K3ewMda7VUq1
Organy w Katedrze Św. Szczepana w Passau (Niemcy), największe organy kościelne na świecie, Wikipedia, domena publiczna
mfb3335d8c8e90cde_0000000000060

Dalszy rozwój akompaniamentu

mfb3335d8c8e90cde_0000000000062

Wraz z pojawianiem się w kościołach organów, powstają nie tylko pierwsze zapisy muzyczne na te instrumenty (jak na przykład tabulaturaTabulaturatabulatura organowa z klasztoru Augustianów w Żaganiu, datowana na lata ok. 1420‑35), ale zaczyna się powoli wykształcać faktura akordowa.

Świecka monodiaMonodiamonodia średniowieczna wykonywana była często z towarzyszeniem lutni i akompaniamentem akordowym. Tego typu faktura przetrwa i rozwinie się za czasów renesansu, a zjednując się w pewnym stopniu z techniką cantus firmusCantus firmuscantus firmus, zsyntetyzuje się w twórczości kompozytorów przełomu renesansu i baroku w basso continuoBasso continuo/bas cyfrowanybasso continuo.

Kluczowym momentem będzie tu rok 1600, który definiuje nie tylko rozpoczęcie opery, ale także początki eksperymentów Claudio Monteverdiego z realizacją rozwijającego się basu cyfrowanego.

Praktyka wykonawcza baroku pełna jest rozmaitych połączeń instrumentów dętych, smyczkowych, szarpanych i klawiszowych pełniących odpowiednie role. Zasadniczo basso continuo wykonywali zazwyczaj muzycy najbardziej biegli w improwizacji.

W dużym uproszczeniu rzecz wyjaśniając, technika basso continuo polegała na zapisaniu linii basowej, powyżej lub poniżej której umieszczano cyfry oznaczające odpowiedni przewrót użytego akorduAkordakordu. Interpretujący cyfrowanie muzyk uzupełniał dany trójdźwięk lub czterodźwięk o pozostałe składniki, czasami dołączając także materiał dźwiękowy zaczerpnięty z innych głosów zapisanych w partyturzePartyturapartyturze.

RDKMc5A8XsFJ41
Jan S. Bach, Początek „Sonaty nr 5 e-moll” na flet i basso continuo BWV 1034, ks.imslp.net, CC BY 3.0
RWsKr0z6LE2Ay1
Utwór muzyczny: J. S. Bach, początek „Sonaty e-moll BWV 1034”. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się spokojnym charakterem.
mfb3335d8c8e90cde_0000000000117

Rodzaje akompaniamentu

Rosnąca przewaga homofoniiHomofoniahomofonii oraz nowy, klasyczny obraz piękna doprowadzi w latach 1750‑1840 do kolejnej zmiany. Tak więc dość dowolna i wykonywana ad libitumAd libitumad libitum technika basu cyfrowanego stopniowo zanika, w jej miejsce zaś wprowadzona zostaje ścisła notacja, czyli obbligatoObbligatoobbligato, przybierająca różne formy.

R7f9dZoxS3M8l1
Bas Albertiego, W. A. Mozart, początek „Sonaty C-dur KV 545”, Wikipedia, CC0
R4CJblaMaRiQz1
Utwór muzyczny: W. A. Mozart, „Sonata C-dur KV 545 t. 1-4”. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się dynamicznym charakterem.

Aż do dziś akompaniament może więc przybierać rozmaite kształty w zależności od zastosowanej faktury. I tak rozróżniamy:

  • Akompaniament akordowy — głównej melodii towarzyszą konkretne akordy w określonych punktach rytmicznych.
    Oto przykład:

R19mHkrbwhJbf1
F. Chopin, „Preludium e-moll op. 28 nr 4”, ks.petruccimusiclibrary.org, CC BY 3.0
RpQsb1OghhxOv1
Utwór: F. Chopin, „Preludium e-moll op 28 nr 4”. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się spokojnym charakterem.

Inna forma akompaniamentu akordowego:

RH1g4EC8nKXk91
Utwór muzyczny: F. Chopin, „Życzenie”. Kompozycja posiada szybkie tempo. Cechuje się żywiołowym charakterem.
  • Akompaniament figuracyjny — towarzyszący linii melodycznej i realizujący określone akordy za pomocą konkretnej figuryFigura melodycznafigury, na przykład:

RDbWbgDegTA3V1
F. Chopin, „Wiosna”, fragment, petrucci.mus.auth.gr, CC BY 3.0

Szczególną formą akompaniamentu figuracyjnego jest tzw. bas Albertiego (patrz grafika powyżej). Nazwa pochodzi od nazwiska kompozytora Domenico Albertiego, który regularnie go stosował w swoich sonatach klawesynowych.

  • Akompaniament ostinatowyOstinato/riffostinatowy — towarzysząca linii głównej struktura rytmiczna lub melodyczno rytmiczna się nie zmienia. Dzisiaj tego typu akompaniament, gdy wykonywany jest na gitarze elektrycznej lub podobnym instrumencie, nazywamy riffem.

R1MknFgwu9oO4
Utwór muzyczny: Riff z piosenki „Iron Man” zespołu Black Sabbath. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się tajemniczym charakterem.
mfb3335d8c8e90cde_0000000000142

Linia melodyczna

Współdziałanie głównej linii melodycznej z akompaniamentem może być bardzo różne. Na przykład obie mogą być wykonywane na tym samym instrumencie. Nie zawsze jednak jest to możliwe. Niektóre instrumenty muzyczne, jak wiadomo, nie są zdolne do gry wielogłosowej. Wówczas soliście akompaniować może jeden lub więcej instrumentów, a nawet cała orkiestra.

Jak można zauważyć w zamieszczonych wcześniej przykładach, struktura akompaniamentu może być mniej lub bardziej złożona. Zwłaszcza w pieśniach dziewiętnasto- oraz dwudziestowiecznych fortepianowe towarzyszenie soliście wymaga od akompaniatoraAkompaniatorakompaniatora znacznych umiejętności technicznych, a co za tym idzie, rośnie znaczenie muzycznego towarzysza solisty. Przemianę tę widać chociażby w karierze Geralda Moore’a, którego niektóre osiągnięcia poznasz podczas wirtualnego spaceru poniżej.

R1DNhs1YPz0mb1
Ilustracja interaktywna przedstawia postać Dietrich Fischer-Dieskau. Mężczyzna w średnim wieku, z siwymi włosami. Ubrany jest elegancko w szarą koszulę i granatową marynarkę. Wyraz twarzy ma spokojny. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: Dietrich Fischer-Dieskau, baryton i dyrygent, z którym Gerald Moore współpracował wiele lat. Wspólne wykonania pieśni Schuberta po dziś dzień uznawane są za jedne z najlepszych wykonań XX wieku i młodym śpiewakom często dawane za wzór.
Dietrich Fischer-Dieskau, Wikipedia, domena publiczna
R1ArqceJD6RDi1
Ilustracja interaktywna przedstawia zapis nutowy utworu F. Schubert, cykl pieśni „Podróż zimowa”. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: Wykonywany przez Geralda Moore’a wielokrotnie i także nagrany, między innymi z solistą Dietrichem Fischerem-Diskau.
F. Schubert, cykl pieśni „Podróż zimowa”, imslp.info, CC BY 3.0
RYBVJcfQitYgO1
Ilustracja interaktywna przedstawia zapis nutowy utworu F. Schubert, „Do muzyki”. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: Aranżacją tego utworu, Do muzyki F. Schuberta, Gerald Moore zaszczycił publiczność podczas pożegnalnego koncertu, który odbył się w londyńskiej Royal Festival Hall w 1967 roku.
F. Schubert, „Do muzyki”, imslp.info, CC BY 3.0
RCcDun1KI1JVS1
Ilustracja interaktywna przedstawia okładkę książki Gerald Moore, „The unashamed accompanist”. Na okładce znajduje się otyły, starszy mężczyzna, który jest lekko uśmiechnięty. Siedzi przy fortepianie, ubrany w czarną koszulę. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: Pierwsza książka Geralda Moore’a.
Gerald Moore, „The unashamed accompanist”, amazon.com, CC BY 3.0
R13UjslfpxtxA1
Ilustracja interaktywna przedstawia okładkę ostatniej płyty z udziałem Geralda Moora. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: Ostatnia płyta nagrana z Udziałem Geralda Moore’a, wydana w 2003 nakładem EMI, remasterowana.
Okładka ostatniej płyty z udziałem Geralda Moora, amazon.com, CC BY 3.0
RzyurIleJp4XB1
Ilustracja przedstawia order of the British Empire. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: Most Excellent Order of the British Empire, odznaczenie nadane akompaniatorowi w 1954 roku za zasługi dla sztuki. Order zbudowany jest na planie krzyża z charakterystycznymi zakończeniami. Zakończenia mają kolor niebieski ze złotym brzegiem. W środku znajduje się czerwony okrąg i napis: For Good and the Empire i dwie głowy w koronach. Order umocowany jest na szerokiej bordowej taśmie ze złotym mocowaniem.
Order of the British Empire, Wikipedia, CC BY-SA 4.0
RfsUjKlKTsDXD1
Ilustracja interaktywna przedstawia Elizabeth Schwarzkopf i Geralda Moora z producentem podczas nagrań. Na zdjęciu znajduje się kobieta w sukience, w kolorowe kwiaty oraz trzech, starszych mężczyzn w okularach, którzy ubrani są w garnitury. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: Elizabeth Schwarzkopf (sopran), Gerald Moore i ich producent podczas nagrania.
Elizabeth Schwarzkopf i Geralda Moora z producentem podczas nagrań, theguardian.com, CC BY 3.0

Bycie akompaniatorem to dzisiaj często zajęcie etatowe. Pianiści pełniący tę funkcję asystują w pracach chóru, zespołu operowego, solisty lub baletu. Nie zawsze jednak towarzyszom muzykom lub tancerzom podczas koncertu, ponieważ zastępuje ich orkiestra. Jednak ich wkład w wykonanie dzieła jest znaczny, choć praca czasami bywa cicha i zakulisowa.

mfb3335d8c8e90cde_0000000000246

Zadania

RGKQkldsRYycT
Ćwiczenie 1
Wskaż wszystkie pasujące cechy basso continuo. Możliwe odpowiedzi: 1. Dokładnie zapisana linia basowa, 2. Nie zawiera rytmu, 3. Cyfrowanie informuje, jakich akordów należy użyć, 4. Realizacja harmoniczna odbywa się w ramach opisanego cyfrowania, ale jest improwizowana
R1KJR7Ou7mo6o
Ćwiczenie 2
Scharakteryzuj Bas Albertiego.
R1JkGTbUmbqWG
Ćwiczenie 3
Wskaż wszystkie pasujące cechy akompaniamentu. Możliwe odpowiedzi: 1. zazwyczaj podporządkowany głównej linii melodycznej, 2. wykonywany przez jedną lub więcej osób, 3. harmoniczno-rytmiczny lub tylko rytmiczny, 4. zawsze dopełnia harmonicznie
RH1g4EC8nKXk91
Utwór muzyczny: F. Chopin, „Życzenie”. Kompozycja posiada szybkie tempo. Cechuje się żywiołowym charakterem.
RjE3EXGHlGIyf
Ćwiczenie 4
Wybierz instrument, który może akompaniamować soliście. Możliwe odpowiedzi: 1. fortepian, 2. kwartet smyczkowy, 3. trio jazzowe
Ra8Njzmoqm1tf
Ćwiczenie 5
Połącz definicje z ich wyjaśnieniami. akompaniator Możliwe odpowiedzi: 1. partia akompaniamentu grana obowiązkowo, dokładnie według zapisu, 2. osoba towarzysząca soliście, 3. powtarzający się wzorzec melodyczno-rytmiczny obbligato Możliwe odpowiedzi: 1. partia akompaniamentu grana obowiązkowo, dokładnie według zapisu, 2. osoba towarzysząca soliście, 3. powtarzający się wzorzec melodyczno-rytmiczny ostinato/riff. Możliwe odpowiedzi: 1. partia akompaniamentu grana obowiązkowo, dokładnie według zapisu, 2. osoba towarzysząca soliście, 3. powtarzający się wzorzec melodyczno-rytmiczny
ReqWQTnKIgIB9
Fragment nagrania do ćwiczenia 6
Rx6VPvKtsTzp3
Ćwiczenie 6
Wskaż możliwe typy akompaniamentów. Możliwe odpowiedzi: 1. akompaniament harmoniczny, 2. akompaniament burdonowy, 3. akompaniament rytmiczny.
R1SailvMWatxV
Ćwiczenie 7
Na jakim instrumencie akompaniuje sobie grecki bóg Apollo?
mfb3335d8c8e90cde_0000000000337

Słownik pojęć

Ad libitum
Ad libitum

dowolnie, zazwyczaj improwizacja wykorzystująca niewiele dostępnych danych.

Akompaniament
Akompaniament

partia towarzysząca głównej linii melodycznej, która może uzupełniać ją o czynnik rytmiczny, harmoniczny i inne.

Akompaniator
Akompaniator

instrumentalista akompaniujący soliście lub zespołowi.

Akord
Akord

współbrzmienie co najmniej trzech różnych dźwięków; dźwięki mogą być jeden nad drugim lub obok siebie.

Bas Albertiego
Bas Albertiego

figura melodyczna, w której występuje charakterystyczne ułożenie dźwięków: na przykład dla trójdźwięku c‑e-g zostanie najpierw zagrany dźwięk c, następnie wyżej g, potem nieco niżej e, by wrócić do g.

Basso continuo/bas cyfrowany
Basso continuo/bas cyfrowany

technika, w której do linii basowej, nad lub pod którą występują cyfry lub inne znaki muzyczne, improwizuje się pozostałą część akordu.

Burdon, dźwięk burdonowy
Burdon, dźwięk burdonowy

ciągle powtarzający się dźwięk, interwał lub akord.

Cantus firmus
Cantus firmus

technika średniowieczna, w której całość konstrukcji polifonicznej podporządkowana jest głosowi tenorowemu zaczerpniętemu najczęściej z chorału gregoriańskiego; pozostałe głosy dopisuje się według zasad średniowiecznego kontrapunktu obowiązujących w danym ośrodku.

Faktura
Faktura

sposób komponowania na określony instrument, zespół, głos ludzki.

Figura melodyczna
Figura melodyczna

charakterystyczny układ dźwięków, na przykład schemat rozłożenia akordu w określonym rytmie.

Heterofonia
Heterofonia

wykonywanie kilku wariantów tej samej melodii jednocześnie, często prowadzące do wystąpienia nieoczekiwanych współbrzmień.

Homofonia
Homofonia

rodzaj faktury, w której głosy podporządkowane są głównej linii melodycznej; ruchem podrzędnych głosów sterują zasady harmonii.

Interwał
Interwał

odległość pomiędzy dźwiękami, liczona w stopniach; może dotyczyć dźwięków występujących bezpośrednio obok siebie lub jeden nad drugim.

Klaster
Klaster

zespół kilku dźwięków odległych o półton, które ze względu na bliskość położenia trudno od siebie odróżnić; współbrzmienie zazwyczaj dość mocno dysonujące.

Monodia
Monodia

faktura, w której występuje jedna kluczowa linia melodyczna, której w istotnych momentach rytmicznych może towarzyszyć akompaniament.

Motyw
Motyw

złożony z 2‑3 dźwięków fragment rytmiczny lub melorytmiczny, w którym kluczową rolę ma układ akcentów.

Obbligato
Obbligato

partia wykonywana obowiązkowo, zazwyczaj dokładnie według zapisu.

Ostinato/riff
Ostinato/riff

powtarzający się wzorzec rytmiczny lub melodyczno‑rytmiczny.

Partytura
Partytura

graficzna reprezentacja utworu muzycznego zawierająca wszystkie występujące w nim instrumenty oraz części; uporządkowana jest według określonych zasad.

Polifonia
Polifonia

rodzaj faktury, w której głosy są równoprawne i wszystkie w tym samym stopniu podporządkowane zasadom harmonii oraz kontrapunktu.

Przewrót akordu
Przewrót akordu

sposób rozłożenia akordu definiowany przez składnik występujący w najniższym głosie.

Tabulatura
Tabulatura

graficzna forma zapisu podporządkowana wymogom konkretnego instrumentu, na przykład gitary, lutni, organów itp; od tradycyjnej notacji różni się stosowanymi symbolami oraz liczbą linii (więcej lub mniej niż na tradycyjnej pięciolinii).

Źródło:

encyklopedia.pwn.pl

mfb3335d8c8e90cde_0000000000344

Galeria dzieł sztuki

mfb3335d8c8e90cde_0000000000360

Biblioteka muzyczna

RWsKr0z6LE2Ay1
R4CJblaMaRiQz1
RpQsb1OghhxOv1
RH1g4EC8nKXk91
R1MknFgwu9oO4
Przewiń
Głośność
    Aplikacje dostępne w
    Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida