R1EH5NuZGDG7x
Ilustracja przedstawia umiejscowienie tarczycy u człowieka wraz z jej budową anatomiczną. Leży ona w dolnej i przedniej części szyi. Tworzą ją dwa symetryczne płaty połączone ze sobą w części centralnej. Za płatami są odcinki przewodu pokarmowego i układu oddechowego, ściśle do niej przylegają. Tarczyca obejmuje je na kształt podkowy

Układ dokrewny

Tarczyca to gruczoł wytwarzający tyroksynę (T4), trójjodotyroninę (T3) i kalcytoninę.
Źródło: Scientific Animations, licencja: CC BY-SA 4.0.

Budowa i rola układu dokrewnego

Twoje cele
  • Podasz lokalizacje gruczołów dokrewnych człowieka.

  • Wymienisz hormony wydzielane przez poszczególne gruczoły dokrewne.

Układ dokrewny, koordynując pracę narządów wewnętrznych, odgrywa podstawową rolę w procesach związanych z regulacją parametrów środowiska wewnętrznego organizmu. Wytwarzane w nim hormony przenoszone są za pośrednictwem układu krążenia i oddziałują na komórki w całym organizmie.

Gruczoły dokrewne i ich hormony

Układ dokrewny zbudowany jest z gruczołów dokrewnych. Są to gruczoły wewnątrzwydzielnicze, co oznacza że w przeciwieństwie do gruczołów zewnątrzwydzielniczych (np. potowych, łojowych) nie występują w nich przewody wyprowadzające. Dlatego w takich gruczołach hormony uwalniane są do krwi, chłonki lub płynu zewnątrzkomórkowego. W przypadku większości gruczołów dokrewnych funkcję nośnika rozprowadzającego hormony do poszczególnych narządów pełni krew, stąd ich bogate unaczynienie.

Gruczoły dokrewne nie są ze sobą połączone anatomicznie i są rozproszone w całym organizmie. Należą do nich: przysadka mózgowa, tarczyca, przytarczyce, trzustka, nadnercza, gonady (jajniki u kobiet i jądra u mężczyzn), szyszynka oraz grasica.

R1KCFNK563DVB
Schemat przedstawia gruczoły dokrewne człowieka. Składa się on z dwóch konturów: konturu ciała kobiety po lewej stronie, a po prawej konturu ciała mężczyzny. Wewnątrz głowy, zarówno u kobiety i mężczyzny znajduje się mózg. Numerem 1 w okolicach mózgu jest oznaczony niewielki, okrągły gruczoł – szyszynka. Znajduje się nad móżdzkiem, pomiędzy częściami międzymózgowia. U podstawy mózgu i funkcjonalnie połączona z częścią mózgowia - podwzgórzem położony jest gruczoł o nieregularnym kształcie i niewielkich rozmiarach - przysadka mózgowa oznaczona numerem 2. Pomiędzy szyją a klatką piersiową, zarówno jak u kobiety i mężczyzny znajdują się dwa gruczoły. Większy, oznaczony numerem 4 to tarczyca, leży na chrząstce tarczowej krtani. Na tylnej powierzchni tarczycy znajduje się przytarczyca. Jej elementy są symetrycznie rozmieszczone, mają okrągły kształt, po dwa z każdej strony tarczycy, oznaczone numerem 3. Poniżej, pośrodku klatki piersiowej, tuż za mostkiem znajduje się grasica, oznaczona numerem 5. Jest to gruczoł w kształcie dwóch symetrycznych do siebie, przystających stożków. Na wysokości dolnej części brzucha obu płci oznaczono numerem 6 nadnercza znajdujące się w górnej części obu nerek. Są parzyste gruczoły znajdujące się na górnych biegunach nerek, składają się z rdzenia oraz kory nadnerczy. Pomiędzy nerkami numerem 7 oznaczono trzustkę - ma ona podłużny kształt i spory rozmiar. Leży ona w jamie brzusznej po lewej stronie, zawiera różne typy komórek wydzielniczych, m.in. komórki alfa i komórki beta. W dolnej części brzucha u kobiety numerem 8 zaznaczone jajniki. Są to parzyste gruczoły położone w dole miednicy. Są one częścią układu rozrodczego, mają okrągły kształt, są połączone przez jajowody w macicą. Z kolei u mężczyzny numerem 9 oznaczono jądra w kształcie dwóch dużych, symetrycznie ułożonych, okrągłych organów znajdujących się obok siebie. Te parzyste gruczoły znajdujące się w mosznie.
Gruczoły dokrewne człowieka.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Hormony wydzielane przez gruczoły dokrewne

Hormony wytwarzane i uwalniane z przysadki mózgowej

Przysadka mózgowa zbudowana jest z dwóch płatów: przedniegotylnego. Płat przedni wytwarza hormony tropowe, które kontrolują pracę innych gruczołów dokrewnych oraz dwa hormony działające na komórki nieendokrynne (nie wchodzące w skład układu dokrewnego). 

accordion
Hormony tropowe10

Hormony tropowe są to hormony białkowe lub peptydowe przedniego płata przysadki regulujące czynność wydzielniczą podległych gruczołów wydzielania wewnętrznego (tarczycy, nadnerczy, gonad).

- Hormon tyreotropowy (TSH) pobudza czynność wydzielniczą tarczycy.

- Hormon adrenokortykotropowy (ACTH) pobudza czynność wydzielniczą kory nadnerczy.

- Hormony gonadotropowe (FSH – folikulotropina, LH – lutropina) regulują produkcję estrogenów u kobiet i testosteronu u mężczyzn.

- Hormony melanotropowe (MSH) pobudzają komórki barwnikowe skóry do syntezy i uwalniania melaniny.

Hormon wzrostu (somatotropina) 40

To hormon polipeptydowy, który przyspiesza wzrost organizmu. Ma wpływ na przyrost masy mięśniowej i kostnej, bierze udział w syntezie białek, metabolizmie tłuszczów i węglowodanów.

Prolaktyna 40

Hormon peptydowy, który kontroluje i reguluje proces tworzenia się mleka w gruczołach mlecznych. Hamuje proces owulacjiowulacjaowulacji.

owulacja

Płat tylny przysadki mózgowej nie ma właściwości gruczołu dokrewnego, natomiast magazynuje i uwalnia neurohormony wydzielane przez część mózgowia - podwzgórze.

RLXEVBUDUZJH3
NeurohormonyWazopresyna (ADH) (hormon antydiuretyczny) – hormon peptydowy; zmniejsza ilość wody wydalanej przez nerki.
Oksytocyna (OT) – hormon peptydowy; zwiększa produkcję mleka w gruczołach mlecznych, pobudza skurcze macicy. Rola tego hormonu u mężczyzn nie została wyjaśniona., Hormony uwalniające i hamujące uwalnianie hormonów przysadki mózgowejLiberyny – podwzgórzowe hormony zwiększające uwalnianie hormonów tropowych przysadki.
Statyny – podwzgórzowe hormony hamujące uwalnianie hormonów tropowych przysadki.

Hormony szyszynki

Melatonina

Pochodna aminokwasu – tryptofanu. Uczestniczy w procesie regulacji zegara biologicznego organizmu, bierze udział w kontroli procesów snu i czuwania, hamuje czynność gonad.

Hormony tarczycy

R1SFDJ69QDAOM
Tyroksyna (T4) i trójjodotyronina (T3) Pochodne aminokwasu – tyroksyny. Powodują przyspieszenie metabolizmu komórkowego, wzmożoną syntezę białek, zwiększenie zapotrzebowania organizmu na tlen., Kalcytonina Hormon peptydowy. Reguluje (wraz z parathormonem z przytarczyc) gospodarkę wapniowo‑fosforanową organizmu, blokuje uwalnianie jonów wapnia z kości, obniżając w ten sposób ich stężenie w osoczu krwi.

Hormony przytarczyc

Parathormon

Hormon peptydowy. Uczestniczy w regulacji gospodarki wapniowo‑fosforanowej organizmu, działa antagonistycznie do kalcytoniny wydzielanej przez tarczycę, zwiększa stężenie jonów wapniowych w osoczu przez uwalnianie ich z kości, zmniejsza stężenie fosforanów we krwi.

Hormony grasicy

Tymozyna

Uczestniczy w kontroli dojrzewania limfocytów Tlimfocyty Tlimfocytów T.

Hormony trzustki

accordion
Insulina10

Hormon peptydowy, produkowany w komórkach beta (β) wysp trzustkowych. Obniża stężenie glukozy we krwi, zwiększa metabolizm węglowodanów oraz syntezę białek i odkładanie tłuszczów w komórkach tłuszczowych.

Glukagon40

Hormon peptydowy, produkowany w komórkach alfa (α) wysp trzustkowych, szybko podnosi stężenie glukozy we krwi poprzez hamowanie syntezy glikogenu i przyspieszenie glikogenolizy.

Hormony nadnerczy

RO6HKNUP3NR87
Hormony rdzenia nadnerczyAdrenalina i noradrenalina – pochodne aminokwasów; wydzielane w sytuacjach, które wymagają niezwykle dużego wysiłku ze strony organizmu (dlatego nazywane są hormonami walki i ucieczki). Prowadzą do wzrostu ciśnienia krwi, przyspieszenia akcji serca, przyspieszenia oddechów, opóźniają wystąpienie zmęczenia mięśni szkieletowych, przyspieszają uwalnianie glukozy do krwi i zwiększają przemianę materii., Hormony kory nadnerczyKortyzol (zaliczany do glikokortykoidów) – hormon steroidowy; zwiększa stężenie glukozy w osoczu, prowadzi do wzrostu ciśnienia krwi i spadku odporności organizmu, zwiększa metabolizm białek, tłuszczów i węglowodanów. Wydzielany jest podczas ekspozycji na bodźce stresogenne.
Aldosteron i dezoksykortykosteron (zaliczane do mineralokortykoidów) – hormony steroidowe; uczestniczą w regulacji gospodarki wodno‑elektrolitowej organizmu, zwiększają wchłanianie jonów sodowych, chlorkowych i wody, jednocześnie zwiększają wydalanie jonów potasowych przez nerki.
Testosteron (zaliczany do androgenów) – hormon steroidowy wydzielany w małych ilościach przez korę nadnerczy; przyspiesza przemiany białkowe, jest odpowiedzialny za kształtowanie się drugorzędowych cech płciowych i popęd seksualny.

Hormony gonad

accordion
Hormony jajników10

Estrogeny to hormony steroidowe, które powodują kształtowanie się drugorzędowychdrugorzędowe cechy płciowedrugorzędowychtrzeciorzędowych cech płciowychtrzeciorzędowe cechy płciowetrzeciorzędowych cech płciowych u kobiet w okresie dojrzewania. Uczestniczą w regulacji cyklu płciowego (miesiączkowego), prowadzą do wzrostu błony śluzowej macicy i dojrzewania pęcherzyków jajnikowych (Graafa).
Progesteron to hormon steroidowy, który uczestniczy w regulacji cyklu płciowego. Hamuje proces owulacji podczas ciąży, wpływa na rozwój zarodka i płodu, powoduje rozrost gruczołów mlecznych.

Hormony jąder40

Testosteron (zaliczany do androgenów) to hormon steroidowy. Powoduje kształtowanie się pierwszo-pierwszorzędowe cechy płciowepierwszo- i drugorzędowych cech płciowych męskich w życiu płodowym i cech trzeciorzędowych w okresie dojrzewania. Reguluje proces spermatogenezy (powstawanie plemników) i występowanie popędu seksualnego.

trzeciorzędowe cechy płciowe
pierwszorzędowe cechy płciowe
drugorzędowe cechy płciowe
limfocyty T

Podsumowanie

  • Układ dokrewny zbudowany jest z gruczołów dokrewnych.

  • Gruczoły dokrewne są gruczołami wewnątrzwydzielniczymi.

Gruczoł dokrewny

Hormon

Funkcja

Przedni płat przysadki

Prolaktyna (PRL)

Reguluje wytwarzania mleka, Hamuje owulację

Hormon wzrostu (GH,
tzw. somatotropina)

Pobudza wzrost organizmu
Pobudza metabolizm węglowodanów i
tłuszczów

Szyszynka

Melatonina

Reguluje rytm snu i czuwania
Hamowanie czynności gonad

Tarczyca

Tyroksyna (TIndeks dolny 4)
Trójjodotyronina (TIndeks dolny 3)

Pobudzają metabolizmu

Zwiększają produkcję ciepła

Kalcytonina

Zmniejsza stężenie wapnia we krwi

Przytarczyce

Parathormon

Zwiększa stężenie wapnia we krwi

Grasica

Tymozyna

Pobudzaja dojrzewanie limfocytów T

Nadnercza – kora

Glikokortykoidy
(np. kortyzol)

Zwiększają stężenie glukozy we krwi

Obniżają odporność 

Mineralokortykoidy
(np. aldosteron)

Zwiększają wchłanianie sodu i wydalanie potasu przez nerki

Nadnercza – rdzeń

Adrenalina
Noradrenalina

Przyspieszają metabolizm glukozy, tętno, zwiększają ciśnienie krwi

Przygotowują organizm do szybkich reakcji obronnych

Trzustka – komórki alfa

Glukagon

Zwiększa stężenie glukozy we krwi

Trzustka – komórki beta

Insulina

Obniża stężenie glukozy we krwi

Jajniki

Estrogeny

Stymulują rozwój żeńskich cech płciowych

Progesteron

Hamuje proces owulacji podczas ciąży

Wpływa na rozwój zarodka i płodu, powoduje rozrost gruczołów mlecznych

Jądra

Androgeny
(np. testosteron)

Regulują proces powstawanie plemników i występowanie popędu seksualnego

Stymulują rozwój męskich cech płciowych

Ćwiczenia utrwalające

Ćwiczenie 1

Zwiększone stężenie tego hormonu obserwuje się po wystąpieniu czynnika stresowego. Hormon ten mobilizuje organizm do przeciwdziałania czynnikowi stresowemu przez zwiększenie stężenia glukozy we krwi i wzmożony rozkład lipidów. Chemicznie zalicza się do glikokortykoidów. O którym hormonie mowa?

RB7E4BQ1SBEF7
Możliwe odpowiedzi: 1. O adrenalinie., 2. O aldosteronie., 3. O kortyzolu., 4. O kalcytoninie.
Ćwiczenie 2

Wskaż, który z podanych hormonów produkowany jest przez korę nadnerczy?

RK5HHH2VKDV5X
Możliwe odpowiedzi: 1. Adrenalina, 2. Noradrenalina, 3. Aldosteron
RNLVKT4MCDMO5
Wskaż funkcję, jaką ten hormon pełni w organizmie człowieka. Możliwe odpowiedzi: 1. Zwiększa stężenie kationów sodu we krwi, jednocześnie zwiększając stężenie kationów potasu w moczu. Sprzyja utrzymywaniu wody w organizmie., 2. Zwiększa sekrecję soli sodowych w kanalikach zbiorczych nefronu., 3. Powoduje wzmożoną resorpcję wody w pętli Henlego (pętli nefronu).
R1X9F6LA8HG52
Ćwiczenie 3
Podaj gruczoły produkujące hormony będące pochodnymi cholesterolu.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Ćwiczenie 3
RLEe5ZjGsx0A6
Wybierz jedno nowe słowo poznane podczas dzisiejszej lekcji i ułóż z nim zdanie.
RDX933RAVS1XO
Ćwiczenie 4
Łączenie par. Wskaż zdania prawdziwe i zdania fałszywe.. Hormony tropowe produkowane przez przedni płat przysadki wpływają na regulację aktywności wyłącznie: gonad, tarczycy i kory nadnerczy.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Liberyny produkowane przez podwzgórze są hormonami tropowymi, co oznacza, że wpływają na aktywność wydzielniczą gruczołów dokrewnych.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Prolaktyna produkowana przez przedni płat przysadki mózgowej to hormon tropowy odpowiedzialny m.in. za rozrost gruczołów mlekowych i produkcję mleka u ssaków.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz
Polecenie 1

Wróć do polecenia na stronie „Na dobry początek” i dopisz brakujące definicje. Pamiętaj, żeby nie kopiować słownika, ale wyjaśnić każde słowo kluczowe w miarę możliwości swoimi słowami.