Europa wczesnego średniowiecza
Cesarstwo Ottonów
Najsilniejszym państwem spośród powstałych w wyniku traktatu w Verdun w 843 r. okazało się królestwo wschodniofrankijskie. Składało się ono z księstw plemiennych Franków, Sasów, Bawarów, Szwabów, Turyngów i innych mniejszych plemion, dlatego też nazywano je Rzeszą, czyli wielkim zgromadzeniem ludzi. Proces uniezależniania się książąt i hrabiów postępował tu słabiej niż na zachodzie. Królowie wschodnich Franków zachowali mocną pozycję, choć od czasu wygaśnięcia tamtejszej linii Karolingów w 911 r. o obsadzie tronu decydowali książęta biorący udział w elekcji. Gdy zmarł ostatni przedstawiciel wschodniofrankijskiej linii tej dynastii, władza królewska przeszła najpierw na księcia Franków, a następnie, w 919 r., w ręce Henryka I Ptasznika, księcia Sasów.
Podasz genezę odnowienia Świętego Cesarstwa Rzymskiego.
Wyjaśnisz, co pozwoliło Ottonowi I uzyskać dominującą pozycję w Europie.
Scharakteryzujesz rozwój terytorialny królestwa wschodniofrankijskiego.
Drugie odrodzenie cesarstwa
Henryk I Ptasznik (876 – 936), książę Saksonii i król Niemiec z saskiej dynastii Ludolfingów, dbał przede wszystkim o interesy swojego rodzimego księstwa, przykładając wielką wagę do ekspansji Sasów na ziemie Słowian. Pogańskie plemiona słowiańskie mieszkające nad Łabą siłą chrystianizowano, a ich ziemie włączano do Saksonii. Czesi, wcześniej już ochrzczeni, zostali przez Henryka I podporządkowani królestwu wschodniofrankijskiemu. Pomijając krótkie epizody niezależności, Czechy na stałe związały się z zachodnim sąsiadem. Najważniejszym sukcesem saskiego władcy stało się odniesione w bitwie nad rzeką Unstrutą w 933 r. zwycięstwo nad Węgrami, siejącymi zniszczenie w całym królestwie. Ten triumf sprawił, że po śmierci Henryka książęta wybrali na króla jego syna, Ottona I.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R3ULLervKASSX
Film opowiada o cesarstwie Ottonów.
Po podziale państwa Franków na mocy traktatu zawartego w Verdun w 843 r. władcy, którzy rządzili we wschodniej jego części, konsekwentnie nazywali siebie królami Franków. Tradycja karolińska była tak silna, że nawet po wygaśnięciu dynastii Karolingów uniemożliwiała powstanie osobnej nazwy na określenie państwa wschodniofrankijskiego. Co więcej, od czasów koronacji cesarskiej Ottona I władcy wschodnich Franków używali tytulatury rzymskiej, znacznie zaszczytniejszej i z założenia uniwersalnej. Dopiero w XI w. pojawiło się w źródłach określenie Królestwo Niemieckie (łac. Regnum Theutonicum), rozumiane jako jedna z części składowych cesarstwa. Zwyczaj przenoszenia tej nazwy na czasy wcześniejsze powstał w XIX w. wraz z narodzinami nowoczesnych nacjonalizmów. Zresztą z tych samych powodów nawet średniowieczne cesarstwo rzymskie zaczęto błędnie nazywać cesarstwem niemieckim.
Otton I
Nowy władca, Otton I, jednoznacznie nawiązał do tradycji karolińskiej – kazał się namaścić i koronować w Akwizgranie. Pierwsze kilkanaście lat jego panowania wypełniły walki z buntującymi się krewnymi. Król Otton I zwyciężył jednak we wszystkich wojnach domowych. Aby wzmocnić swoją władzę, uczynił on swymi najbliższymi współpracownikami dostojników kościelnych. Odtąd jego nawiązania do polityki Karolingów stały się jeszcze śmielsze. W 951 r. Otton I wtrącił się w wewnętrzne walki, które toczyły się w północnej Italii, odniósł tam zwycięstwo i koronował się na króla Longobardów. Wówczas też ponownie dali o sobie znać Węgrzy.
W 955 r. nad rzeką Lech władca Rzeszy, wspierany przez księcia czeskiego Bolesława I Srogiego, rozgromił wojska węgierskie. Klęska była tak dotkliwa, że Węgrzy przestali od tej pory podejmować niszczycielskie wyprawy na zachód. Zwycięstwo zapewniło Ottonowi I sławę obrońcy chrześcijaństwa przed pogańskimi najeźdźcami. Król wschodnich Franków dowiódł, że jest najpotężniejszym monarchą w Europie. Dlatego w 962 r. papież Jan XII, nie mogąc uporać się z problemami Italii, poprosił go o pomoc. Otton I przybył do Rzymu i został tam koronowany na cesarza rzymskiego. Od tego czasu godność cesarska była na trwałe związana z koroną wschodniofrankijską.
Otton I, odnawiając cesarstwo rzymskie, pragnął sprawować kontrolę nad Kościołem i krajami chrześcijańskimi, tak jak półtora wieku wcześniej czynił to Karol Wielki. W ciągu IX i X w. sytuacja polityczna Europy łacińskiej uległa jednak zmianie. W wyniku podziału imperium karolińskiego wiele państw chrześcijańskich na kontynencie (w tym Francja, kraje Półwyspu Iberyjskiego) znalazło się poza zasięgiem władzy cesarskiej. Na wschodzie i północy natomiast chrześcijaństwo przyjmowały właśnie nowe ludy – Słowianie, Węgrzy, Skandynawowie –które zostały wciągnięte w orbitę niemieckich wpływów, a cesarze często ingerowali w wewnętrzne sprawy młodych państw.
Kronikarz niemiecki Thietmar, biskup Merseburga, był zwolennikiem silnej władzy monarszej. Oczywiście, jeśli była ona zgodna z zasadami obowiązującymi chrześcijańskiego władcę.
Przeczytaj opis okoliczności cesarskiej koronacji Ottona I. Zwróć uwagę, jak Thietmar określił zakres uzyskanej przez cesarza władzy. Następnie udziel odpowiedzi, dokańczając zdania w zadaniach zamieszczonych poniżej tekstu.
Die Chronik des Bischofs Thietmar von Merseburg und ihre Korveier Überarbeitung[Po pokonaniu Berengara z Ivrei] następnie z uzbrojonym wojskiem udał się do Rzymu, dwukrotnie pokonał tutejszych mieszkańców stawiających mu opór i w chwale wkroczył do miasta roku Pańskiego 961. Następnie otrzymał wraz z małżonką błogosławieństwo cesarskie [to jest został koronowany na cesarza] od papieża Jana, na którego prośbę tu przybył, w 29 roku swego panowania [962] oraz został uczyniony opiekunem rzymskiego Kościoła [...]. Za jego czasów zajaśniał wiek złoty, przez nas odkryta została najpierw żyła srebra [tj. nastał wiek srebrny].
Źródło: Die Chronik des Bischofs Thietmar von Merseburg und ihre Korveier Überarbeitung, t. t. 9, II, 13, tłum. P. Wiszewski, Berlin 1935, s. 52.
Krótkie rządy Ottona II
Otton I i jego syn Otton II starali się przede wszystkim rozszerzyć granice swojego bezpośredniego panowania. Dla Ottona II najważniejszym zadaniem było zajęcie całej Italii. Ten kierunek polityki załamał się, gdy cesarz przegrał wojnę o południe Italii z muzułmańskimi Saracenami z Sycylii (982 r.). Rok później zwycięskie powstanie Słowian spowodowało, że cesarz i chrześcijańscy duchowni stracili władzę nad ziemiami nad Łabą.
Odnowa cesarstwa rzymskiego
Po osiągnięciu pełnoletności i po koronacji cesarskiej Otton III zaczął promować nową ideę władzy. W większym stopniu niż ojciec i dziad wskazywał, że władca sprawuje rządy dzięki bezpośredniemu wyborowi Boga. Jako reprezentant Chrystusa na ziemi cesarz miał mieć prawo sam wyznaczać władców wszystkich chrześcijan. Wychodząc z tego założenia, wysłał koronę królewską węgierskiemu księciu Stefanowi. Na różne sposoby wspierał też swojego sąsiada – władcę piastowskiego, Bolesława Chrobrego. W roku 1000 cesarz Otton III przybył do Gniezna na zjazd, aby oddać pokłon szczątkom biskupa Wojciecha Sławnikowica, zamordowanego przez Prusów. Wówczas też miał potwierdzić, wedle części źródeł, prymat Bolesława na ziemiach Polan i jego władzę poprzez symboliczne nałożenie korony królewskiej na głowę księcia (Chrobry został koronowany ostatecznie tuż przed swoją śmiercią w 1025 r.). W zamian za wyżej wspomniane gesty cesarz Otton III oczekiwał od wspieranych przez siebie władców daleko posuniętej współpracy.
Około 1002 roku w jednym z ośrodków przygotowujących w Niemczech rękopisy dla elit państwa, wykonano szczególną miniaturę (zamieszczono ją poniżej). Przedstawiono na niej Ottona III przyjmującego dary od czterech niewiast, uosabiających prowincje uznające zwierzchnią władzę cesarską.
Zapoznaj się z prezentacją, a następnie wykonaj polecenia
Wyjaśnij, co pozwoliło Ottonowi I uzyskać dominującą pozycję w Europie.
Oceń znaczenie odnowienia instytucji cesarstwa przez Ottona I dla Niemiec i Europy.
Trenuj i ćwicz
Zapoznaj się z mapami i wykonaj polecenia.
Porównaj politykę Karola Wielkiego oraz Ottona I wobec papiestwa.
Rozstrzygnij, czy załączone niżej teksty źródłowe przedstawiają wydarzenia z okresu panowania tego samego władcy Niemiec.
Źródło A
Kronika Reginona z PrümWęgrzy przybywali z tak ogromnym wojskiem, że – jak sami twierdzili – nikt nie będzie w stanie ich pokonać, chyba żeby zostali pochłonięci przez ziemię, lub żeby niebo spadło. Zostali jednak z Bożą pomocą w wielkiej bitwie nad rzeką Lech tak gruntownie pokonani przez wojska królewskie, że nigdy dotąd u naszych nie słyszano o tak wielkim zwycięstwie i nic podobnego nie zdarzyło się.
Źródło: Kronika Reginona z Prüm, [w:] J. Strzelczyk, ..., Poznań 2018, s. 77.
Źródło B
Kronika ThietmaraW roku Pańskim 983, cesarz odbył sejm w Weronie. Henryk młodszy został odwołany z wygnania i mianowany księciem Bawarii. Tego samego roku zjednoczone siły Słowian zbuntowały się przeciw cesarzowi i margrabiemu Teodorykowi. Syn cesarza został przez wszystkich królem obrany.
Źródło: Kronika Thietmara. Cytat za: Kronika Thietmara, z tekstu łacińskiego przetłumaczył, wstępem poprzedził i komentarzem opatrzył Marian Zygmunt Jedlicki, Instytut Zachodni, Poznań 1953 s. 54.
Słownik
określenie używane przez wyznawców chrześcijaństwa wobec wyznawców innych religii
wprowadzanie w społeczeństwach niechrześcijańskich zasad wiary i norm etycznych według nauki Jezusa Chrystusa
tu w znaczeniu obrzędu nadania godności i władzy królewskiej
(niem. Reich, z pragerm. rikijaz i celt. rīxs – król) historyczne określenie państwa niemieckiego; w latach 962‑1806 istniało Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego zwane też I Rzeszą; w latach 1871‑1918 była to II Rzesza; w latach 1918‑1933 Rzesza Niemiecka zwana również Republiką Weimarską; a w latach 1933‑1945 III Rzesza