Co wpływa na rozwój językowy?
Na to, jak rozwijają się językowo dzieci dwujęzyczne (zresztą także jednojęzyczne), wpływa szereg czynników (rysunek 1). Należy do nich między innymi wiek, w jakim został nawiązany pierwszy kontakt z językiem, czyli czy dziecko dany język słyszało od urodzenia, czy może zetknęło się z nim dopiero podczas edukacji szkolnej albo po zmianie miejsca zamieszkania. Innym czynnikiem wpływającym na rozwój językowy dziecka jest jego środowisko językowe, czyli z jakimi językami, jak często i w jakich sytuacjach ma ono kontakt. Kolejnym aspektem związanym z przebiegiem rozwoju językowego dziecka jest status języków: czy któryś z nich uchodzi za prestiżowy albo – na drugim krańcu skali – taki, którym nie wypada się posługiwać. Dodatkowo wpływ tych elementów na rozwój językowy dziecka może zależeć od niego samego, m.in. od jego umiejętności poznawczych. W tej części materiału pochylimy się na chwilę nad różnymi czynnikami warunkującymi przebieg rozwoju językowego dzieci dwujęzycznych.
Rysunek 1
Wiek kontaktu z językami
Zasadniczo im wcześniej dzieci dwujęzyczne mają kontakt ze swoim drugim językiem, tym lepiej sobie z nim radzą i osiągają wyższe wyniki w różnego typu zadaniach: na przykład dotyczących nabywania umiejętności czytania i pisania w tym języku (Kovelman i in., 2008). Z drugiej strony im później dzieci dwujęzyczne z rodzin emigranckich mają styczność z językiem większości, tym wyższe są ich umiejętności w języku domowym (Armon‑Lotem i in., 2021). Z badań dwu- i trzylatków pochodzących z polskich rodzin mieszkających w Wielkiej Brytanii i Irlandii wynika, że te dzieci, które wcześniej miały kontakt z angielskim i jeszcze przed uczęszczaniem do przedszkola regularnie słyszały ten język, znały istotnie mniej słów po polsku niż dzieci jednojęzyczne, ale również dwujęzyczne, które w mniejszym zakresie miały wczesny kontakt z angielskim (Miękisz i in., 2016). Część naukowców zajmujących się rozwojem dzieci dwujęzycznych sugeruje jednak, że wpływ wieku, w jakim został nawiązany kontakt z językami, na umiejętności językowe dzieci może wynikać przede wszystkim ze związku z kolejnym czynnikiem warunkującym rozwój językowy: środowiskiem językowym (MacLeod i in., 2019; Unsworth i in., 2014).
Środowisko językowe dzieci: kontakt z językami
Aby się czegoś nauczyć, trzeba mieć z tym czymś kontakt. Nie inaczej jest w sytuacji przyswajania języka czy języków przez dzieci. Przebieg rozwoju językowego dzieci dwujęzycznych jest silnie uzależniony od kontaktu z językami, czyli: jak często słyszą one dany język, co w nim słyszą (krótkie komunikaty czy długie historie? Tylko rozmowy czy też czytane książki? Słowa szkolne czy domowe?), od jak wielu osób słyszą mowę i czy mówiący zwracają się bezpośrednio do nich, czy tylko w danym języku rozmawiają w obecności dziecka z kimś innym. Jest tak zresztą także w wypadku dzieci jednojęzycznych, u których jednak zróżnicowanie kontaktu z językiem jest mniejsze niż u dwujęzycznych, stąd też mniej spektakularne związki kontaktu z językiem i rozwoju językowego. Warto jednak wiedzieć, że relacje pomiędzy liczbą słyszanych słów a rozwojem językowym dzieci dostrzeżono najpierw – a działo się to niemal 30 lat temu – w grupie dzieci jednojęzycznych w USA. Analizując dane pozyskane od rodzin o zróżnicowanym statusie socjoekonomicznym, Hart i Risley (1995) odkryli, że rodzice z niższym wykształceniem mniej mówią do dzieci, a różnice w liczbie słów słyszanych przez pierwsze trzy lata życia mogą wynosić aż 30 mln słów. Badanie to było później wielokrotnie analizowane, ale główny wniosek pozostał podobny: nawet umiejętności językowe dzieci jednojęzycznych różnią się w zależności od tego, ile się do nich mówi, a im więcej (i im różnorodniej) się mówi, tym lepiej rozwijają się językowo.
Zasadniczo związek pomiędzy kontaktem z językami a rozwojem językowym jest prosty: im częściej dzieci komunikują się w danym języku, tym lepiej go znają (np. David i Wei, 2008). Częstość kontaktu z językiem wiąże się z niemal wszystkimi rodzajami umiejętności językowych: i na poziomie słownictwa, i gramatyki (np. Haman i in., 2017; Hoff i in., 2012). Innymi słowy, aby przyswoić język na poziomie umożliwiającym swobodną komunikację, najlepiej mieć z nim regularny kontakt, w różnych sytuacjach, słyszeć go od wielu osób i często się w nim wypowiadać. Zastanawiając się nad wpływem środowiska językowego dzieci na ich rozwój językowy, warto rozważyć nie tylko aktualną sytuację dziecka, ale również jego historię – to, z jakimi językami, jak często i w jakich sytuacjach miało kontakt od urodzenia. Mianowicie czynnikiem, który najlepiej pozwala przewidywać znajomość języków, jest nie bieżący z nimi kontakt, ale tzw. kontakt skumulowany, czyli to, przez ile czasu łącznie od urodzenia dziecko miało styczność z językami (Tordardottir, 2019). Warto podkreślić, że dobrym źródłem informacji o tym, jakie języki słyszało w swoim życiu dziecko, mogą być jego rodzice (Kašćelan i in., 2022).
Związki pomiędzy kontaktem z językami a umiejętnościami językowymi miewają też nieco subtelniejsze odcienie. Na przykład badania Elin Thordardottir (2011), w których brały udział pięcioletnie dzieci mieszkające w Montrealu, mające kontakt na co dzień z angielskim i francuskim, pokazały, że dzieci, które miały równomierny kontakt z obydwoma językami, rozumiały w tych językach podobnie dużo słów, co dzieci jednojęzyczne. Jednak aby czynnie znać, czyli umieć przywołać i wypowiedzieć tak samo dużo słów jak dzieci jednojęzyczne, badane dzieci dwujęzyczne musiały mieć istotnie więcej kontaktu z którymś z języków. Co więcej, badania z udziałem dzieci hiszpańskojęzycznych emigrantów do USA pokazały, że decydującym czynnikiem, który wpływał na to, ilu słów uczyły się dzieci, było to, jak często mówiły (a nie słuchały) w badanych językach (Ribot i in., 2017).
Warto podkreślić, że dla rozwoju językowego dzieci liczy się nie tylko liczba języków, lecz także jakość języka, który słyszą. Rozwój językowy – na przykład przyswajanie słownictwa i reguł gramatycznych – wspierają sytuacje, w których dzieci mają szansę słyszeć złożone gramatycznie zdania oraz nowe słownictwo. Przykładem takiej sytuacji może być wspólne czytanie książeczek (Grøver i in., 2020), zwłaszcza jeśli jest ono angażujące dzieci. Co więcej, na umiejętności językowe dzieci może mieć wpływ też to, czy słyszą język od osób będących natywnymi użytkownikami tego języka (czyli od tych osób, dla których był to pierwszy język, czy od tych, które dopiero później nauczyły się danego języka, zwłaszcza jeśli nadal nie znają go na bardzo wysokim poziomie) (Unsworth i in., 2019).
Status języka: czynniki społeczne
Nie bez znaczenia dla rozwoju językowego dzieci są też czynniki socjolingwistyczne, takie jak prestiż języka czy postawy dotyczące wielojęzyczności w środowisku dzieci. Na przykład pozytywne nastawienie społeczności do wielojęzyczności w Montrealu w Kanadzie sprawia, że wychowujące się tam dzieci chętnie przyswajają zarówno francuski, jak i angielski, a ich zasób słownictwa nie odbiega od znajomości słów przez dzieci jednojęzyczne (Smithson i in., 2014). Taka sytuacja jest jednak rzadka i w wielu okolicznościach języki domowe dzieci uchodzą za mniej prestiżowe niż język większości, zwłaszcza w warunkach emigracyjnych.