Odszukaj w słowniku terminów literackich pojęcie sonet.

Formę wiersza O krótkości i niepewności na świecie żywota człowieczego można uznać za kunsztowną: to tzw. sonet francuski, który od odmiany włoskiej różni się tym, że dwa ostatnie wersy (wchodzące w skład trójwersowej zwrotki) zawierają rym parzysty. Sonet składa się z 14 wersów podzielonych na zwrotki (4‑4-3‑3 lub 4‑4-4‑2); dwie zwrotki czterowersowe mają charakter opisowy, a dwie zwrotki trzywersowe – charakter refleksyjny. Sonet francuski - układ rymów abba abba cdc dee. Zwróć uwagę na kunsztowną kompozycję sonetu i wykorzystanie środków stylistycznych: wymyślnych powtórzeń, gradacji, paralelizmów, metafor.

Zwróć uwagę, czego dotyczy pierwsza strofa, w jaki sposób został opisany upływający czas, co robi śmierć.

Personifikowana śmierć kroczy tuż za człowiekiem i w każdej chwili może go pozbawić życia, więc człowiek cały czas czuje się zagrożony. Zdaje sobie sprawę z kruchości, ulotności swojego istnienia. Ponadto śmierć została określona epitetem „chciwa”, co oznacza, że uśmiercenie człowieka jest jej pragnieniem i celem. Przemieszczanie się obłoków i słońca ukazuje świat jako niestabilny, zmienny, a przez to niebezpieczny, co wzmaga poczucie zagrożenia i niepewności.

Przypomnij sobie, czemu serce podmiotu lirycznego jest zatrwożone.

Podmiot liryczny lęka się, ponieważ czas upływa, a on nie zdążył pojednać się z Bogiem. Obawia się nadchodzącej śmierci. Nie ma pewności, jak długo potrwa jego życie. Podmiot liryczny zdaje sobie sprawę, że źle postępował w młodości. Ponadto człowiek ulega cielesnym pokusom świata, nietrwałym, pozornym wartościom, które oddalają go od zbawienia duszy.

Zwróć uwagę, co symbolizują cienie, co zapewnia człowiekowi szczęście.

1. Człowiek jest szczęśliwy, jeśli nie skupia się na dobrach doczesnych.

2. Dobra doczesne to tylko cienie, które nie mają żadnego znaczenia. Największą wartością jest Bóg.

3. Człowiek jest szczęśliwy, jeśli jest pojednany z Bogiem, ponieważ nigdy nie wie, kiedy śmierć nadejdzie.

4. Jednostka ludzka nie powinna się skupiać na dobrach doczesnych, gdyż są one nietrwałe i nie zapewniają łączności z Bogiem. Poeta odwołuje się
   do popularnego w baroku toposu vanitas. Motyw vanitas ma swoje źródło w starotestamentowej Księdze Koheleta, w której autor podkreśla, że wszelkie rzeczy świata doczesnego są marnością: „Vanitas vanitatum et omnia vanitas” („Marność nad marnościami i wszystko marność”). Mikołaj Sęp‑Szarzyński w sonecie „O krótkości i niepewności na świecie żywota człowieczego” rozmyśla na temat przemijalności ludzkiego życia. Całej egzystencji człowieka towarzyszy ciągła świadomość nadchodzącej śmierci.

Przypomnij sobie cechy Hioba, jak zachowuje się wobec Boga.

Hiob był sprawiedliwy i bogobojny. Miał siedmiu synów, trzy córki i żonę. Bóg poddał go próbie, odbierając mu wszelkie bogactwo i dzieci. Hiob zachorował na trąd. Przetrwał jednak próbę, ponieważ nie przestał ufać Stwórcy. Choć Hiob cierpiał niewinnie, był oddany Bogu. W nagrodę Najwyższy Pan zwrócił mu majątek i rodzinę.

Zwróć uwagę, co jest tematem sonetu.

Słowa: „Homo natus de muliere, brevi vivens tempore” („Człowiek zrodzony z niewiasty ma krótkie i bolesne życie”) są fragmentem monologu cierpiącego Hioba i wyrażają przekonanie o marności ludzkiego życia. Wypowiedź ta jest tematem sonetu, który zawiera rozważania o słabej kondycji ludzkiej i bezmiarze cierpienia dotykającego człowieka na co dzień.

Zwróć uwagę na określenia człowieka i motyw vanitas.

W pierwszej strofie człowiek został przedstawiony jako godny litości, poczęty w  wyniku aktu miłosnego, co potwierdza cytat: „Z wstydem poczęty człowiek”. Istota ludzka rodzi się w bólu i wiedzie krótkie, pełne cierpienia życia pośród sprzecznych wartości, w nędzy, lękając się o swój los. Po życiu pełnym smutku, przychodzi kolejna dramatyczna chwila – śmierć, która jest dla człowieka zawsze zaskakująca, niespodziewana, przychodzi znienacka. Jednostka ludzka jest wtedy niezwykle samotna i opuszczona. Zostaje porównana do „cienia”, czyli czegoś bardzo nietrwałego i kontrastowo zestawiona ze słońcem. Cień może istnieć tylko wtedy, gdy świeci słońce, ponieważ kiedy zachodzi, znika cień, więc gaśnie ludzkie życie. Człowiek jest więc marnością.

Zwróć uwagę, do kogo się zwraca podmiot liryczny, o co prosi, co w zamian obiecuje.

Dopiero gdy podmiot liryczny otrzyma od Boga dar kochania i chwalenia go,
będzie mógł zrobić to, czego Bóg od niego wymaga, czyli właśnie kochać i chwalić Boga.

Paradoks to twierdzenie sprzeczne z przyjętym powszechnie mniemaniem, dziwaczny, asurdalny. Zastanów się, co oznacza sformułowanie daj (...) i Tobie oddamy.

Człowiek, by mógł Bogu cokolwiek ofiarować, najpierw musi to od Niego otrzymać, a jeszcze wcześniej musi Go o to poprosić. Na tym polega paradoksalność relacji między Bogiem a człowiekiem.

Zwróć uwagę na tytuł dzieła – kolejność przeciwników jest ta sama, więc można przyjąć, że nie była dziełem przypadku.

Sprawdź, czy twoja odpowiedź zawiera uwagę poświęconą narastającej potędze każdego z przeciwników człowieka.

Połącz kolejność tych określeń z uporządkowaniem przeciwników, z którym człowiek musi prowadzić walkę.

Sprawdź, czy w twojej odpowiedzi pojawiło się wyjaśnienie, wobec kogo człowiek jest słaby, wobec czego – nierozważny i na co „rozdwojony w sobie”.

Przypomnij sobie drugą strofę Sonetu IV.

Sprawdź, czy w twojej odpowiedzi został uwzględniony negatywny kontekst, w jakim Mikołaj Sęp Szarzyński użył słowa „dom” w Sonecie IV.

Zwróć uwagę zwłaszcza na ostatnie dwie strofy wiersza:

Zastanów się nad tym, czy podmiot liryczny jest aktywny czy pasywny wobec Boga i przeciwników (szatana, świata oraz ciała).

Sprawdź, czy w twojej odpowiedzi znalazły się uwagi wskazujące na to, że podmiot liryczny:

• świadomy, jak potężni są jego przeciwnicy;

• wie, że najpotężniejszy jest Bóg;

• całą nadzieję pokłada w Bogu;

• swoje działania ogranicza do oddania się Bogu.

Zwróć uwagę, jak wyjaśnić sprzeczność w zacytowanym fragmencie tekstu.

Tytuł i pierwszy wers podkreślają, że źle jest kochać i źle jest nie kochać, ponieważ człowiek jest stworzony do kochania, ale niestety źle wybiera obiekty swojej miłości, bo są nimi przemijające, pozorne wartości.

Przypomnij sobie, jak zostały określone żądze, co jest ich konsekwencją.

Żądze upiększają rzeczy, które są nietrwałe i niewarte wyboru. Z tego powodu człowiek ich pragnie i stają się one obiektem jego miłości.

Przypomnij sobie, kto namawia do grzechu, co jest jego siedzibą.

Dusza jest kuszona przez ciało, które zostało stworzone z materii, więc ulega temu co materialne, nietrwałe i zgubne dla duszy.

Przypomnij sobie, czym charakteryzuje się miłość ziemska.

Miłość ziemska nie może zaspokoić pragnień i potrzeb człowieka, ponieważ jest ulotna i zmienna.

Zwróć uwagę na epitety „wieczny” oraz „prawej” w ostatniej strofie.

Jedynym godnym obiektem miłości jest Bóg, ponieważ zapewnia szczęście człowiekowi. Nie przemija tak jak wartości doczesne.

Zwróć uwagę na formę zastosowanych czasowników oraz zaimki.

Podmiot liryczny wypowiada się w imieniu wszystkich ludzi, świadczy o tym np. następujący cytat: 
O Święty Panie, daj, niech i my mamy/ to, co mieć każesz, i tobie oddamy.

Kiedy wypowiada się w liczbie pojedynczej (ja), mówiąc o sobie, ukazuje się jako zwykły człowiek, reprezentujący to, co typowe dla ludzkości.

Odszukaj w sonetach fragmenty, które mówią o tym, w jakim celu człowiek został stworzony.

Twoja odpowiedź powinna podkreślać dążenie ludzi do zbawienia, które mogą osiągnąć, walcząc z podszeptami szatana, pokusami świata i żądzami ciała. Człowiek jest niczym i niczego nie posiada, wszystko, co otrzymuje, pochodzi od Boga i jemu musi zostać zwrócone. Powinien też nieustannie wielbić Boga.

Pamiętaj, że Bóg zgodził się na propozycję szatana, by wystawić na próbę wiarę Hioba. Wierny sługa Boga stracił dzieci, majątek, a sam został dotknięty trądem. Mimo wszystkich nieszczęść i cierpienia Hiob pozostał Bogu wierny.

W dialogu z jedną z postaci z obrazu Hiob może wyjaśniać, dlaczego jego wiara pozostała niezachwiana, albo opisywać wątpliwości, które mu towarzyszyły. Przywołane cytaty powinny wskazywać na to, że człowiek jest wprawdzie obdarzony rozumem, ale nie pojmuje zamiarów Boga, któremu musi w pełni zaufać.