Cyceron - orator
Ważne daty
106 - 43 r. p.n.e. – lata życia Cycerona.
79 - 77 r. p.n.e. – podróż Cycerona do Grecji.
63 r. p.n.e. – Cyceron zostaje konsulem.
63 r. p.n.e. – sprzysiężenie Katyliny.
58 r. p.n.e. – wygnanie Cycerona.
44 r. p.n.e. – Cyceron wygłasza Filipiki - mowy w obronie republiki przeciwko Antoniuszowi.
43 r. p.n.e. – Śmierć Cycerona z rąk siepaczy Antoniusza w wyniku proskrypcji.
omawiać ważne wydarzenia z życia Cycerona;
określać styl Cycerona jako oratora;
wymieniać najwybitniejsze dzieła Cycerona;
opisywać tematykę mów Cycerona.
Marcus Tullius Cicero

Cyceron (106 - 43 r. p.n.e.) urodził się w Arpinum w rodzinie ekwickiejekwickiej. Był najwybitniejszym prozaikiem rzymskim, którego imieniem zwykło się nazywać cały okres rzymskiego piśmiennictwa. Po starannym wykształceniu retorycznym i filozoficznym w Rzymie i kilku wystąpieniach jako obrońca w procesach cywilnych, dla pogłębienia studiów udał się do Aten, gdzie słuchał wykładów ówczesnego kierownika Akademii Platońskiej, Antiocha z Askalonu, epikurejczykaepikurejczyka Zenona z Sydonu oraz retora Demetriosa. Następnie odbył podróż po prowincji Azja, gdzie poznał najbardziej słynnych mówców posługujących się stylem azjańskim, na koniec na Rodos studiował u sławnego filozofa stoickiego Posejdoniosa i u mówcy Molona, twórcy stylu umiarkowanego. Po powrocie do Rzymu rozpoczął karierę polityczną od sprawowania urzędu kwestora w Lilybaeum [czytaj: Lilybeum] na Sycylii (75 p.n.e.). W 69 r. p.n.e. został wybrany na edyla, w 66 na pretora. W 63 r. p.n.e. jako „człowiek nowy” (homo novus) [czytaj: homo nowus] - nikt bowiem dotąd z jego rodu nie piastował tak zaszczytnego urzędu - urzędu konsula.

Odpowiedz na pytanie, z czym kojarzy Ci się sprzysiężenie Katyliny. Następnie sprawdź swoją odpowiedź analizując ilustrację interaktywną.

Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/Dnf6f1ej0
Ilustracja interaktywna ukazująca obraz Cesare Maccari, pod tytułem: „Cyceron oskarża Katylinę”. Obraz przedstawia okrągłą salę, w której znajduje się zgromadzenie mężczyzn. Na środku pomieszczenia, po lewej stronie obrazu stoi mężczyzna z wyciągniętymi do góry rękoma. Otaczają go inni, siedzący na brązowych krzesłach. Wszyscy ubrani są w białe, długie szaty. W prawym dolnym rogu znajduje się samotny mężczyzna. Opiera się rękami o własne kolana. Obraz ma interaktywne warstwy. Po naciśnięciu haseł z panelu bocznego, podświetlają się postaci, o których informuje podana treść. Po naciśnięciu tekstu: „Sprzysiężenie Katyliny” wyświetla się następujący tekst: Lucjusz Sergiusz Katylina był znanym w Rzymie utracjuszem, znanym z bezwzględności w czasie proskrypcji Sulli. Piastował urząd kwestora w r. 77 p.n.e. i pretora w r. 69, następnie zarządzał Afryką w latach 68 - 66 p.n.e. Ubiegając się o konsulat w r. 63 p.n.e. usiłował skupić wokół siebie zbankrutowanych nobilów i zadłużone możnowładztwo. Występował jako obrońca biedoty rzymskiej, obiecywał zniesienie długów i polepszenie sytuacji niższych warstw społecznych stolicy i prowincji. Gdy przepadł w wyborach, postanowił osiągnąć godność konsula drogą zamachu. Zawiązał więc sprzysiężenie, agitował zrujnowanych weteranów Sulli w Etrurii i formował tam oddziały wojskowe koło Fesulae, zamyślał także powołać pod broń niewolników. Szukał również poparcia poza granicami państwa, nawiązując kontakt z plemieniem Allobrogów. Zamierzenia Katyliny pokrzyżował Cyceron. W mowach przeciwko Katylinie ujawnił jego plany, opierając się m.in. na informacjach uzyskanych od przedstawicieli Allobrogów.” Poniżej znajduje się obraz pod tytułem: „Sprzysiężenie Katyliny”, autora Joseph‑Mary Vien. Na obrazie przedstawiono zgromadzonych mężczyzn. Na pierwszym planie znajdują się dwaj mężczyźni, trzymający się za ręce. Mężczyźni ubrani są w zbroje oraz szaty. Tło obrazu to ciemna ściana. Kolejna interaktywna warstwa to: „Cyceron oskarża Katylinę”, po naciśnięciu wyświetla się następujący tekst: Pierwsza mowa przeciw Katylinie (fragment). Jak długo jeszcze, Katylino, będziesz nadużywać naszej cierpliwości? Jak długo jeszcze twoje szaleństwo będzie z nas drwić? Dokąd będzie się miotać twoja nieokiełznana zuchwałość? Czy w ogóle cię nie przekonała całonocna straż na Palatynie, ani warty rozstawione w mieście, trwoga ludu, zbiegowisko wszystkich dobrych obywateli, ani wybór tak chronionego miejsca na posiedzenie Senatu, a także twarze i spojrzenia tych mężów? Czy nie czujesz, że twoje knowania są już ujawnione? Nie widzisz, że twój spisek, zniweczony wiedzą tych wszystkich mężów, jest już jakby spętany? Myślisz, że nikt z nas nie wie, co uczyniłeś ostatniej, co wcześniejszej nocy, gdzie byłeś, jakich ludzi zwołałeś, jakie zamiary powziąłeś?! O czasy! O obyczaje! Wie o tym Senat, widzi to konsul, on jednak żyje. Żyje? Co więcej, przychodzi także do Senatu, staje się uczestnikiem publicznych obrad, naznacza na rzeź i wskazuje wzrokiem każdego z nas. My zaś, ludzie odważni, czynimy chyba dość dla republiki, unikając jego szaleństwa i przemocy. Już dawno, Katylino, trzeba było zaprowadzić cię na śmierć z rozkazu konsula i sprowadzić na ciebie tę zgubę, którą ty knujesz tak długo przeciwko nam wszystkim. Poniżej znajduje się obraz pod tytułem: „Cyceron oskarża Katylinę w senacie”, autora Hans Werner Schmidta. Zdjęcie przedstawia zgromadzenie mężczyzn. Na pierwszym planie, w centrum obrazu stoi mężczyzna, który jest zwrócony to zgromadzenia. Mężczyźni ubrani są w białe szaty. Kolejna interaktywna warstwa „Konsekwencje wykrycia spisku Katyliny”, po jej naciśnięciu pojawia się tekst: Spisek Katyliny zakończył się skazaniem pięciu schwytanych przywódców na karę śmierci. Sam Katylina, którego nie było wówczas w Rzymie, zginął w czasie bitwy koło Pistorii w Etrurii w 62 r. p.n.e., gdy usiłował przedrzeć się wraz ze swą armią do Galii. Pozostałe ogniska spisku rozrzucone po całej Italii zostały zlikwidowane. Cyceron, który jako konsul wykonał uchwałę senatu o skazaniu na śmierć ujętych uczestników spisku, postąpił niezgodnie z prawem, ponieważ do skazania na śmierć obywatela rzymskiego potrzebny był wyrok sądowy. Toteż w kilka lat później, w 58 r. p.n.e., wskutek starań swojego największego wroga, trybuna ludowego, Publiusza Klodiusza, Cyceron zostaje skazany na wygnanie.” Poniżej znajduje się ilustracja ze średniowiecznego manuskryptu pt.: „Klodiusz Pulcher, trybun, zmusza Cycerona do udania się na wygnanie. Odprowadza go tłum młodych Rzymian w strojach żałobnych”. Obraz ukazuje mężczyznę, ubranego w czerwoną krótką szatę. W jego lewej ręce znajduje się laska, o która się podpiera. Tuż za nim, na białym koniu znajdują się postacie ubrane na czarno.
Odpowiedz na pytanie, z jakim plemieniem nawiązał kontakt Katylina, aby zrealizować swoje polityczne zamiary?
Cyceron po powrocie z wygnania

Cyceron po rocznym pobycie w Tesalonice, dzięki zabiegom obozu konserwatywnego, został odwołany z wygnania i we wrześniu 57 r. p.n.e. triumfalnie wrócił do Rzymu. W czasie wojny domowej między Pompejuszem WielkimPompejuszem Wielkim a Juliuszem Cezarem, jako stronnik obozu pompejańskiego, broniącego republiki. Towarzyszył wojskom Pompejusza podczas wyprawy do Grecji. Po klęsce Pompejusza pod FarsalosFarsalos (48 r. p.n.e.) nie przyjął ofiarowanego mu przez Katona MłodszegoKatona Młodszego dowództwa floty, odłączył się od rozbitej armii zamierzającej stawiać opór Cezarowi w Afryce i powrócił do Italii, gdzie po roku niepewności pojednał się z Cezarem (47 r. p.n.e.).
Działalność polityczną rozpoczął znów po śmierci Cezara uważając, że pojawiła się szansa przywrócenia dawnego ustroju republikańskiego. Z wielką zręcznością zaczął tworzyć front republikański przeciw Markowi Antoniuszowi, którego uważał za kandydata na nowego samowładcę. Po niespodziewanym wzajemnym porozumieniu wszystkich cezarianów i zawiązaniu triumwiratutriumwiratu między AntoniuszemAntoniuszem, LepidusemLepidusem (na wniosek Cycerona przez krótki czas uznawanych za wrogów ojczyzny) oraz Oktawianem, adoptowanym synem Juliusza Cezara, Cyceron został wpisany na listę proskrybowanychproskrybowanych. Siepacze Antoniusza zamordowali mówcę w jego posiadłości w Formiae [czytaj: Formie]. Odciętą prawą rękę i głowę wielkiego mówcy doręczono Antoniuszowi.

Tak oto Cyceron zginął wraz z ginącą już bezpowrotnie republiką rzymską.
Cyceron – orator

Listy i pisma filozoficzne Cycerona
Dzieła filozoficzne Cycerona ukazują autora nie wyznającego określonego kierunku filozofii i stającego wyraźnie na pozycjach eklektycznycheklektycznych. Widać w jego utworach wpływy filozofii stoickiej, poglądów Nowej Akademii i minimalny wpływ filozofii epikurejskiej. Celem jego traktatów filozoficznych nie było przedstawienie własnych poglądów, lecz spopularyzowanie tych systemów filozofii greckiej, które odpowiadały wewnętrznym przekonaniom autora. Do dzieł z zakresu filozofii zaliczamy:
O rzeczypospolitej (De republica) [czytaj: repūblika],
O prawach (De legibus) [czytaj: lēgibus],
Paradoksy stoickie (Paradoxa Stoicorum) [czytaj: paradoksa stoikorum],
Hortenzjusz,
Akademiki (Academica) [czytaj: akadēmika],
O najwyższym dobru i złu (De finibus bonorum et malorum) [czytaj: De fīnibus bonorum et malorum],
Rozmowy Tuskulańskie (Tusculanae disputationes) [czytaj: tusculane disputationes],
O naturze bogów (De natura deorum),
O wróżbiarstwie (De divinatione) [czytaj: de diwinatione],
Leliusz o przyjaźni (Laelius de amicitia) [czytaj: lelius de amicitia],
O obowiązkach (De officiis).

W spuściźnie Cycerona zachowało się około 950 listów, w tym 839 pióra Cycerona, pozostałe jego korespondentów. Listy te zostały przekazane w czterech zbiorach:
Do Attyka (Ad Atticum) [czytaj: ad attikum],
Do brata Kwintusa (Ad Quintum fratrem) [czytaj: ad kwintum fratrem],
Do Brutusa (Ad Brutum) [czytaj: ad brutum],
Do bliskich i przyjaciół (Ad familiares) [czytaj: ad familiares].
Korespondencja ta jest wspaniałym źródłem do poznania ówczesnych stosunków, a przede wszystkim do zapoznania się ze środowiskiem Cycerona i lepszego zrozumienia osobowości największego stylisty starożytnego Rzymu.

Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/Dnf6f1ej0
Mapa interaktywna pod tytułem: „Miejsca związane z życiem Cycerona”. Kolorem pomarańczowym zaznaczono: terytorium republiki rzymskiej w 63 r. p.n.e., różowym: podboje Juliusza Cezara przed 44 r. p.n.e., zielonym: podboje Pompejusza przed 58r. p.n.e., niebieskim: państwa wasalne Rzymu. Szarym kolorem, na dole mapy zaznaczono Afrykę Północną. Nieco wyżej zaznaczono Morze Śródziemne. Na górze ilustracji znajduje się Morze Północne, a poniżej Ocean Atlantycki. Po prawej stronie mapy znajdują się interaktywne przyciski: Pierwszy z nich „Arpinum”, po jego naciśnięciu pojawia się poniższy tekst: Marcus Tullius Cicero urodził się w 106 r. p.n.e. w Arpinum w zamożnej rodzinie ekwickiej, spokrewnionej z rodziną Mariusza. Jego matka, Helwia była całkowicie oddaną domowi i rodzinie, ojciec, zajęty bardziej literaturą niż uprawą roli. Zakupił w Rzymie dom, aby synom - Markowi i młodszemu o cztery lata Kwintusowi - zapewnić możliwie najlepsze wykształcenie. W latach wczesnej młodości zawarł Cyceron serdeczną przyjaźń na całe życie ze starszym o trzy lata Pomponiuszem Attykiem.” Poniżej znajduje się obraz Richarda Wilsona, pod tytułem: „Cyceron z przyjacielem Attykiem i bratem Kwintusem w willi w Arpinum”. Obraz przedstawia dwóch mężczyzn spacerujących po łonie natury. Wokół nich znajdują się liczne, zielone drzewa oraz łąki. W oddali na drugim planie, znajdują się góry. Kolejnym interaktywnym przyciskiem są „Ateny”, po naciśnięciu pojawia się poniższy tekst: W latach 79–77 p.n.e. odbył Cyceron podróż do Grecji i Azji Mniejszej dla poratowania zdrowia i uzupełnienia wykształcenia filozoficznego i retorycznego. W Atenach słuchał wykładów Antiochosa z Askalonu, a także poznanych już w Rzymie epikurejczyków, Zenona i Fajdrosa. Słuchał również wykładów znakomitego retora Demetriosa”. Poniżej znajduje się obraz „Akropol w Atenach”, autorstwa Leo von Klenze. Na obrazie znajduje się panorama Aten, a w oddali ukazany jest Akropol. Kolejny interaktywny przycisk to „Azja”. Po jego naciśnięciu pojawia się tekst: „ W prowincji Azji (79 - 77 p.n.e.) poznał modnych nauczycieli stylu azjańskiego”. Następny interaktywny przycisk to „Rodos”, po jego naciśnięciu pojawia się tekst: „Po podróży do prowincji Azji przybył na Rodos (79 - 77 p.n.e.) i tu studiował retorykę u znanego mu już Apolloniosa Molona, twórcy tak zwany stylu umiarkowanego, będącego rodzajem kompromisu między patetycznym i wybujałym stylem azjańskim, a prostym i zwięzłym stylem attyckim. Odtąd Cyceron w swojej działalności oratorskiej będzie się posługiwał tym właśnie stylem.” Poniżej znajduje się zdjęcie MattiPaavola, ukazujące odeon na Akropolu na Rodos. Uważa się, że odbywały się tam w starożytności lekcje retoryki. Na zdjęciu przedstawiono plac, a w oddali kamienne trybuny. Po lewej stronie znajdują się drzewa. Kolejnym interaktywnym przyciskiem jest „Rzym”, po jego naciśnięciu pojawia się poniższy tekst: W Rzymie pobierał Cyceron wykształcenie retoryczne, filozoficzne oraz prawnicze. Już we wczesnych latach życia słuchał przemówień największych mówców tych czasów: Marka Antoniusza i Lucjusza Krassusa, a także wykładów znakomitego retora greckiego, Apolloniosa Molona, który przez pewien czas przebywał w Rzymie. Po powrocie z wyprawy do Grecji i Azji Mniejszej Cyceron przystąpił do dalszej działalności oratorskiej, przygotowując się do kariery politycznej, którą rozpoczął w 75 r. p.n.e. od urzędu kwestora, jako homo novus. Kolejną funkcję, edylat, objął w 69 r. p.n.e., preturę - w 66 r., a konsulat w 63 r. p.n.e.”. Poniżej znajduje się zdjęcie, ukazujące pomnik Cycerona – mówcę przy Pałacu Sprawiedliwości w Rzymie. Pomnik jest koloru białego. Mężczyzna w lewej ręce trzyma zwój papirusowy, zaś prawa ręka jest uniesiona i wyprostowana – skierowana w lewą stronę. Następnym interaktywnym przyciskiem jest „Tesalonika”, po jego naciśnięciu pojawia się tekst: „Lata 59 - 57 p.n.e. spędził Cyceron na wygnaniu z powodu nieformalnego wydania wyroku śmierci na uczestnikach spisku Katyliny w roku sprawowania konsulatu”. Poniżej znajduje się zdjęcie przedstawiające starożytną agorę. Na zdjęciu przedstawiono ruiny placu wraz murami. Kolejnym interaktywnym elementem jest „Dyrrachium”, po jego naciśnięciu pojawia się tekst: „W maju 58 r. p.n.e. Cyceron osiedlił się w Dyrrachium, w Epirze, gdzie żył na koszt przyjaciół”. Poniżej znajduje się zdjęcie ukazujące plażę w Dyrrachium. Na pierwszym planie znajdują się trzy palmy, w oddali rozciąga się morze i szeroka plaża. Kolejnym interaktywnym przyciskiem jest „Cylicja”, po jego naciśnięciu pojawia się tekst: „Cyceron został mianowany namiestnikiem prowincji Cylicji w Azji Mniejszej, gdzie przebywał w latach 52 - 50 p.n.e., wywiązując się doskonale z powierzonych mu zadań i odnosząc niezbyt ważne zwycięstwa nad plemionami partyjskimi.” Poniżej znajduje się zdjęcie łuku triumfalnego z czasów rzymskich. Na zdjęciu ukazane są ruiny murów. Wokół łuku znajdują się liczne głazy oraz kamienie. Po prawej stronie znajduje się fragment drzewa. Kolejnym interaktywnym przyciskiem jest „Formiae”, po jego naciśnięciu pojawia się poniższy tekst: „Jako wróg polityczny Marka Antoniusza, przeciwko któremu skierował swoje mowy p.t. Filipiki znalazł się na liście proskrypcyjnej po zawarciu II triumwiratu między Antoniuszem, Oktawianem i Lepidusem w 43 r. p.n.e. Oktawian, pod naciskiem Antoniusza, wyraził zgodę na wyrok śmierci dla Cycerona. Zginął z rąk siepaczy Antoniusza 7 grudnia 43 r. p.n.e. w pobliżu swojej willi w Formiae.” Poniżej znajduje się zdjęcie, przedstawiające domniemany grób Cycerona w pobliżu Formii. Na zdjęciu ukazany jest okrągły okrągły grobowiec z dwoma otworami okiennymi stojący na zniszczonej podmurówce z cegieł. Wokół niego rosną drzewa oraz krzewy. Ostatni interaktywny przycisk to „Sycylia” , po jego naciśnięciu pojawia się tekst: Cyceron rozpoczął karierę polityczną od urzędu kwestora w Lilybaeum na Sycylii w 75 r. p.n.e. W Syrakuzach odnalazł grób Archimedesa w pobliżu bramy agrygenckiej.” Poniżej znajduje się dzieło Paolo Barbotti, pod tytułem: Cyceron odkrywa grób Archimedesa. Na pierwszym planie znajdują się zgromadzeni mężczyźni. Mężczyzna stojący pośrodku ubrany jest w białą oraz czerwoną szatę. Po prawej stronie ukazani są dwaj mężczyźni z brodami. Po lewej stronie kobieta w czerwonej szacie opiera się o mur, zaś tyłem do obserwatora stoi nagi mężczyzna. Po prawej stronie stoi kobieta z dzieckiem na ręku. Za zgromadzonymi rozpościera się tafla morza.
Odpowiedz na pytanie: W jakim mieście Cyceron zdobył wykształcenie prawnicze?
Cyceron – orator - film
Na podstawie informacji z lekcji oraz wypowiedzi, zawartych w materiale filmowym, wykonaj polecenia:
Sporządź krótką notatkę na temat: Jak pojmowano retorykę w starożytności, a jak pojmuje się ją w czasach współczesnych.
Określ różnice między stylem azjańskim a stylem attyckim. Swoją odpowiedź zapisz poniżej.
Wyjaśnij, co dziś oznacza słowo cicerone w języku włoskim. Swoją odpowiedź zapisz poniżej.
Ćwiczenia
Odpowiedz na pytanie, dlaczego Cyceron nazwał mowy przeciwko Antoniuszowi: „Filipiki”?
Zaznacz właściwą odpowiedź.
Dokonaj przekładu fragmentu mowy Cycerona In Catilinam na język polski:
In Catalinam 1 – 4I. Quo usque tandem abutere, Catilina, patientia nostra? quam diu etiam furor iste tuus nos eludet? quem ad finem sese effrenata iactabit audacia? Nihilne te nocturnum praesidium Palati, nihil urbis vigiliae, nihil timor populi, nihil concursus bonorum omnium, nihil hic munitissimus habendi senatus locus, nihil horum ora voltusque moverunt? Patere tua consilia non sentis, constrictam iam horum omnium scientia teneri coniurationem tuam non vides? Quid proxima, quid superiore nocte egeris, ubi fueris, quos convocaveris, quid consilii ceperis, quem nostrum ignorare arbitraris? [2] O tempora, o mores! Senatus haec intellegit. Consul videt; hic tamen vivit. Vivit? immo vero etiam in senatum venit, fit publici consilii particeps, notat et designat oculis ad caedem unum quemque nostrum. Nos autem fortes viri satis facere rei publicae videmur, si istius furorem ac tela vitemus. Ad mortem te, Catilina, duci iussu consulis iam pridem oportebat, in te conferri pestem, quam tu in nos [omnes iam diu] machinaris.
Źródło: Marcus Tullius Cicero, In Catalinam 1 – 4, dostępny w internecie: https://www.loebclassics.com/view/marcus_tullius_cicero-in_catilinam_i_iv/1976/pb_LCL324.33.xml [dostęp 9.09.2022].
Napisz krótką mowę na dowolny temat stosując się do zadań mówcy zawartych w dziele De oratore. Jaki styl jest Ci najbliższy: azjański, attycki czy umiarkowany? Swoją pracę zapisz w języku polskim.
Słownik pojęć
(z języka greckiego: Ἀkappaalfadeltaetamuίalfa), szkoła filozoficzna założona w IV w. p.n.e. przez Platona w gaju Akademosa w Atenach. Była jednym z najważniejszych ośrodków myśli starożytnej. Rozwijano w nim filozofię Platona, ale również między innymi sceptycyzm oraz neoplatonizm (V w.). Po wielu stuleciach działalności Akademii została ostatecznie zamknięta na skutek edyktu cesarza Justyniana w VI wieku.

(z języka greckiego: Ἀlambdalambdaomicronbetarhoίgammaomeganu), jedno z najpotężniejszych i najliczniejszych plemion celtyckich, zamieszkujące północną część Gallia Narbonensis między Rodanem, Isarą, Jeziorem Lemańskim i Alpami.

(z języka greckiego: deltaetamuomicronsigmathetaέnuetaς, Dēmosthénēs), 384 – 322 r. p.n.e., polityk i wybitny mówca ateński. Występował przeciwko Filipowi IIFilipowi II i Aleksandrowi, wzywając Ateńczyków do walki i przeciwstawienia się rosnącej w siłę Macedonii. Zachowało się około 60 mów Demostenesa.

(z języka greckiego: ἐkappalambdaepsilonkappatauiotakappaός - wybierający od greckiego: ἐkappalambdaέgammaomega - wybieram) sposób uprawiania filozofii lub właściwość poglądów, polegające na łączenie w jedną całość różnych teorii, pojęć, metod lub technik.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/Dnf6f1ej0
Nagranie dźwiękowe przedstawia wymowę słowa ekwici, które w języku łacińskim brzmi: equites
(z języka łacińskiego: equitēs [od ĕquĕs , ĭtis, m. - jeździec; porównaj: ĕquus, i, m. - koń], stanowili najpierw część wojska rzymskiego. Setka ekwitów stanowiła centurię, centuria dzieliła się na oddziały; podstawową jednostką był oddział dziesięcioosobowy dowodzony przez dziesiętnika, decurio. Liczba centurii stopniowo wzrastała, tak iż stały się one jednostkami wojskowo - politycznymi; mogli do nich wchodzić obywatele posiadający majątek szacowany na sumę 100 000 asów. W okresie podbojów utworzyła się z nich druga obok nobilów uprzywilejowana warstwa ludności, która dorobiła się olbrzymich fortun na dzierżawie podatków państwowych, robotach publicznych i dostawach wojskowych.

doktryna szkoły filozoficznej założonej przez Epikura w Atenach (306 p.n.e. - IV w. n.e.), głosząca taką odmianę hedonizmu, w której do szczęścia prowadzi przyjemność, a jej warunkiem wystarczającym jest brak cierpień.
dziś Toskania. Kraj w Italii środkowej, równina urozmaicona pagórkami, z główną rzeką Arnus, pocięta licznymi mniejszymi rzeczkami, kanałami i jeziorami, co wpływało na jej urodzajność. Wydobywano tu miedź i cynę, jak również piękne marmury. Kraj zamieszkiwali Etruskowie. W III w. p.n.e. Etruria uległa Rzymowi i straciła swoją odrębność polityczną.
obecnie Farsala, miasto w środkowej Grecji, w regionie Tesalia. W czasach historycznych jedno z głównych miast Tesalii; Od 197 p.n.e. pod kontrolą rzymską; w 48 r. p.n.e. w bitwie pod Farsalą Cezar pokonał Pompejusza Wielkiego.
( z języka greckiego: phiίlambdaiotapipiomicronς beta΄ ὁ mualfakappaepsilondeltaώnu; Fílippos II΄ ho Makedṓn), IV w. p.n.e., król Macedonii, wybitny strateg, któremu udało się podporządkować greckie miasta‑państwa; założyciel Związku Korynckiego, ojciec Aleksandra. Zginął w wyniku zamachu, z ręki jednego z gwardzistów.

(z języka łacińskiego: Fulvia) córka Marcusa Fulviusa Bambalio z Tusculum. Jej trzecim mężem był Marek Antoniusz. Podczas proskrypcji w 43 r. p.n.e. miała z satysfakcją oglądać odciętą głowę Cycerona.

(z języka łacińskiego: Cato Minor, Marcus Porcius Cato Uticensis) - 95 r. p.n.e. - 45 r. p.n.e., polityk i filozof rzymski, jeden z głównych przywódców partii senackiej, zwolennik ustroju republikańskiego. W 65 r. p.n.e. jako kwestor popierał stanowisko Cycerona w sprawie Katyliny, głosował za wyrokiem śmierci dla wszystkich spiskowców, czemu sprzeciwiał się Cezar. Ze wszystkich sił zwalczał triumwirat. W 49 r. stanął po stronie Pompejusza, po którego klęsce uciekł do Afryki, gdzie powierzono mu obronę miasta Utyki. Po klęsce Pompejańczyków pod Thapsus, nie chcąc być świadkiem upadku republiki, popełnił w Utyce samobójstwo.

(z języka łacińskiego: Lucius Sergius Catilina, 108 – 62 r. p.n.e., zubożały patrycjusz rzymski; zwolennik Sulli; 67 – 66 r. p.n.e. namiestnik prowincji Afryki; oskarżony o popełnienie nadużyć i nie dopuszczony do konsulatu usiłował przejąć władzę przez zamach stanu: w 65 r. (udaremniony) i 63 r. — ujawniony przez Cycerona, który wygłosił wówczas cztery słynne mowy przeciw Katylinie; zginął w bitwie pod Pistorią.
(z języka łacińskiego: Marcus Aemilius Lepidus) - około 89 r. p.n.e. - 12 r. p.n.e. stronnik Cezara i zastępca w czasie pobytu Cezara w Hiszpanii. W 46 r. p.n.e. Cezar mianował go konsulem. W 44 r. otrzymał w zarząd prowincję Gallia Narbonensis. W 43 r. został triumwirem z Antoniuszem i Oktawianem i po porozumieniu w Brundisium otrzymał Afrykę. Pokonawszy Sekstusa Pompejusza w 36 r. usiłował zdobyć władzę nad Sycylią, lecz Oktawian przeciągnął wojska na swoją stronę. Od tej chwili Lepidus stracił wszelkie wpływy polityczne, pozostał mu tylko tytuł pontifex maximus [czytaj: pontifeks maksimus].

Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/Dnf6f1ej0
Nagranie dźwiękowe przedstawia wymowę słowa wygnanie, które w języku łacińskim brzmi: proscriptio
(z języka łacińskiego: proscriptio,-onis, [czytaj: proskriptio] - wygnanie), proskrypcje na wielką skalę wprowadził Sulla w 83 r. p.n.e. Naśladowali go członkowie drugiego triumwiratu: Antoniusz, Oktawian i Lepidus. Ogłoszono wówczas listy proskrypcyjne. Każdy znajdujące się na takiej liście obywatel mógł być zabity, a za jego głowę płacono mordercy dwa talenty. Majątek proskrybowanego był sprzedawany lub darowany przyjaciołom zwycięzcy. Wskutek umieszczenia na liście proskrypcyjnej zginął w 43 r. Cyceron.
(z języka łacińskiego: Marcus Antonius) - 82 - 30 r. p.n.e., wódz rzymski, stronnik Cezara, członek II triumwiratu (43 r. p.n.e.). Pokonał zabójców Cezara pod Filippi (42 r. p.n.e.). Od przełomu 37 i 36 r. p.n.e. mąż Kleopatry VII. Zwyciężony w wojnie z Oktawianem w 31 r. p.n.e. pod Akcjum popełnił samobójstwo.

(z języka łacińskiego: Cnaeus Pompeius Magnus), 106 – 48 r. p.n.e., rzymski wódz i polityk. Stronnik SulliSulli. W 72 r. p.n.e. pokonał wojska popularów w Hiszpanii (Sertoriusz); w 71 r. p.n.e. wraz z Krassusem, stłumił powstanie Spartakusa; w 67 r. p.n.e. oczyścił Morze Śródziemne z piratów; w latach 66 – 64 r. p.n.e. pokonał króla Pontu, Mitrydatesa VI Eupatora. W 60 r. p.n.e. został skłócony z senatem, zawarł nieformalne porozumienie z Krassusem i Cezarem (I triumwirat); po śmierci Krassusa doszło do wojny z Cezarem (49 r. p.n.e.); po klęsce pod Farsalos (48 r. p.n.e.) Pompejusz uszedł do Egiptu, gdzie został zamordowany.
(z języka łacińskiego: Lucius Cornelius Sulla), 138 – 79 r. p.n.e., rzymski wódz i polityk; dowódca w I wojnie z Mitrydatesem VI Eupatorem, zmusił go do zawarcia pokoju i zwrotu prowincji Azji; od 82 r. p.n.e., dyktator, przeprowadził wiele reform ustrojowych, między innymi rozszerzył (już w 88 r. p.n.e.) skład senatu z 300 do 600 członków, wprowadzając do niego zasłużonych oficerów swej armii i kwestorów; ograniczył władzę trybunów i zamknął im drogę do dalszych urzędów; w 79 r. p.n.e. złożył władzę i wycofał się z życia politycznego.
(z języka łacińskiego: tresviri – trzej mężowie [czytaj: treswiri]), w starożytnym Rzymie kolegium złożone z 3 urzędników; I triumwirat — nowożytne określenie nieformalnego porozumienia zawartego w 60 r. p.n.e. przez Marka Krassusa, Pompejusza Wielkiego i Cezara. Triumwirat został zawiązany w myśl zasady: by nic w republice nie działo się bez ich zgody; jego kresem była śmierć Krassusa oraz Julii, córki Cezara i żony Pompejusza Wielkiego (53 r. p.n.e.).
Słownik pojęć został opracowany na podstawie:
Mała Encyklopedia Kultury Antycznej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1990 r.
Oryginalna azetka. Encyklopedia PWN, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 2016 r.
Notatki ucznia
Galeria
Bibliografia
Cicero M. T., In Catalinam 1 - 4 [w:] https://www.loebclassics.com/view/marcus_tullius_cicero-in_catilinam_i_iv/1976/pb_LCL324.33.xml [dostęp: 09.09.2022 r.].
Cytowska M., Szelest H., Historia literatury starożytnej, Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa 2006 r.
Mała Encyklopedia Kultury Antycznej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1990 r.
Oryginalna azetka. Encyklopedia PWN, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 2016 r.
Stabryła S., Historia Literatury Starożytnej Grecji i Rzymu, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 2002 r.

