Polska w okresie wczesnopiastowskim
Czasy Bolesława Krzywoustego
Gdy w 1102 r. zmarł Władysław Herman, Mazowsze odziedziczył po nim pierworodny syn Zbigniew, ale już przy podziale skarbca i insygniów ojcowskich doszło do konfliktu między braćmi. Zbigniew zawarł więc sojusz z Pomorzanami, na co Bolesław Krzywousty sprzymierzył się z królem węgierskim Kolomanem oraz księciem kijowskim Świętopełkiem i przystąpił do ataków na pogańskie Pomorze. Sprawie pomorskiej oraz chrystianizacji tych ziem Krzywousty poświęcił większość swojego życia. Bratobójcza walka przyniosła nie tylko najazd na Polskę króla niemieckiego Henryka V i wewnętrzny kryzys polityczny, ale także wpłynęła na późniejszą decyzję o uporządkowaniu kwestii sukcesji władzy. Testament Bolesława Krzywoustego miał zapobiec walkom o władzę między jego synami, nie zabezpieczył jednak państwa przed postępującym rozbiciem dzielnicowym.
Przeanalizujesz, w jaki sposób wewnętrzna rywalizacja między braćmi przeniosła się na konflikty zewnętrzne.
Opiszesz, dlaczego możliwość likwidacji archidiecezji gnieźnieńskiej była realnym zagrożeniem dla polskiej państwowości.
Wyjaśnisz, czym był statut Krzywoustego i dlaczego książę zdecydował się na takie rozwiązanie.
Konflikty wewnętrzne i zewnętrzna interwencja
W 1106 r. wybuchła między synami Władysława Hermana otwarta wojna. Zwycięski Bolesław z początku pozostawił Zbigniewowi Mazowsze, lecz po roku wygnał brata z kraju. Ten zbiegł do Czech, a później udał się do Niemiec. Król niemiecki Henryk V pragnął kontynuować politykę wschodnią swoich poprzedników i zamierzał podporządkować sobie Węgry i Polskę. W 1108 r. nastąpił niemiecki atak na Węgry, Bolesław jednak uderzeniem na Morawy zneutralizował sprzymierzonego z Niemcami księcia czeskiego. Henryk V, pozbawiony wsparcia, poniósł porażkę na Węgrzech, ale w rewanżu w 1109 r. pociągnął na Polskę w obronie praw Zbigniewa. O fiasku jego wyprawy zadecydowała heroiczna obrona grodu w Głogowie. Armia niemieckiego króla, nie osiągnąwszy niczego, musiała się wycofać.
Aby nie dawać pretekstu do kolejnej interwencji, Krzywousty zaprosił Zbigniewa do Polski w 1112 r., po czym kazał go oślepić. Niedługo potem Zbigniew zmarł. Okrutny wyrok wywołał potężną falę oburzenia wśród możnych, zwłaszcza biskupów. Bolesław musiał odbyć publiczną pokutę za śmierć Zbigniewa. Kiedy jednak w 1117 r. bunt podniósł wojewoda Skarbimir, książę ukarał go w ten sam sposób.
Podbój i chrystianizacja Pomorza
Trudności wewnętrzne nie przeszkodziły Bolesławowi Krzywoustemu w odnoszeniu sukcesów w polityce zewnętrznej. Książę skutecznie interweniował w Czechach, osadzając na tronie praskim swoich kandydatów. W 1114 r. w Nysie zawarty został pokój polsko‑czeski, co pozwoliło Polakom skoncentrować wysiłek wojenny na podporządkowaniu Pomorza. Już rok wcześniej Bolesławowi udało się opanować linię grodów nadnoteckich z Nakłem na czele, a ok. 1119 r. polski książę narzucił swoją władzę ludności Pomorza Gdańskiego. W 1122 r. książę zachodniopomorski Warcisław złożył hołd Bolesławowi. W tym samym roku, by ułatwić Krzywoustemu działania na Pomorzu wojewoda Piotr Włostowic porwał księcia ruskiego i przemyskiego Wołodara, niwecząc w ten sposób jego wojenne plany. Ważnym zadaniem, które stanęło przed Krzywoustym po podboju Pomorza, była chrystianizacja tego kraju. Miały się do tego przyczynić dwa nowe biskupstwa utworzone w ramach polskiej prowincji kościelnej – we Włocławku i Lubuszu. Na Pomorzu Zachodnim chrześcijaństwo przyjmowało się jednak z trudem. Mieszkańcy Pomorza duże zyski czerpali z dobrze rozwiniętego handlu oraz wypraw łupieskich, cenili sobie też niezależność polityczną. W bogatych miastach takich jak Wolin, Szczecin czy Kołobrzeg prawa stanowiły rady starszych, a pogaństwo wzmacniało te rozwiązania. Chrztu Pomorzan dokonała wreszcie w 1124 r. misja pod przewodnictwem biskupa Ottona z Bambergu.
Sukcesy polskiego księcia nad Bałtykiem z niepokojem obserwowano na dworze niemieckim, bowiem od zachodu trwał podbój ziem pomorskich przez saskich wojów. Król Lotar III zdołał przeciągnąć na swoją stronę Ottona z Bambergu, mającego ogromne wpływy na Pomorzu. Do otwartej konfrontacji polsko‑niemieckiej doszło na Węgrzech, na których tronie w 1131 r. Krzywousty starał się osadzić swojego kandydata, ale został pokonany przez Niemców i Czechów. W 1133 r. arcybiskup magdeburski Norbert z Xanten uzyskał bullę, w której papież zarządzał likwidację metropolii gnieźnieńskiej oraz podporządkowanie polskich diecezji Magdeburgowi. Wkrótce też, w 1135 r., na zjeździe w Merseburgu Bolesław zmuszony był złożyć hołd z Pomorza Zachodniego Lotarowi, w 1133 r. koronowanemu diademem cesarskim. Sukcesem polskiej dyplomacji było unieważnienie wspomnianej bulli - rok później (1136 r.) Stolica Apostolska przywróciła Gnieznu status arcybiskupstwa i zwierzchność nad polskimi diecezjami. Potwierdzała to tzw. bulla gnieźnieńska, której łaciński tekst zawiera ponad 400 polskich nazw miejscowości i nazwisk.
Aby podsumować temat chrystianizacji obejrzyj film dotyczący tego zagadnienia.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1FLD9T1CT934
Nagranie filmowe dotyczące podboju i chrystianizacji Pomorza.
Wyjaśnij, dlaczego biskupowi Ottonowi z Bambergu udało się doprowadzić do chrystianizacji Pomorza.
Statut Bolesława Krzywoustego
W 1138 r. Bolesław III Krzywousty zmarł i zgodnie z jego ostatnią wolą kraj został podzielony. Najstarszy z synów księcia, Władysław II, zrodzony z pierwszej żony Bolesława III, Zbysławy, został księciem zwierzchnim, inaczej zwanym seniorem lub princepsem. Miał rezydować w Krakowie i – zapewne – Gnieźnie oraz sprawować zwierzchnictwo nad Pomorzem. Dziedziczną dzielnicą Władysława stał się Śląsk. Jego przyrodni bracia, zrodzeni z drugiej żony Krzywoustego, Salomei, otrzymali: Bolesław Kędzierzawy – Mazowsze, Mieszko III – Wielkopolskę, Henryk Sandomierski – ziemię sandomierską. Księżna wdowa wraz z dwoma małoletnimi synami, wspomnianym Henrykiem oraz Kazimierzem (urodzonym krotko przed śmiercią ojca lub już po niej), zapewne osiadła w Łęczycy.
Aby podsumować temat statutu Bolesława Krzywoustego obejrzyj film dotyczący tego zagadnienia.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RPUR3CHDTE5T6
Nagranie filmowe dotyczące rządów i testamentu Bolesława Krzywoustego.
Wyjaśnij, jakie znaczenie w reorganizacji przez Krzywoustego systemu dziedziczenia książęcej władzy miały jego osobiste doświadczenia.
Zapoznaj się z prezentacją
Wyjaśnij przyczyny konfliktu Bolesława Krzywoustego ze Zbigniewem.
Dokonaj oceny polityki zagranicznej Bolesława Krzywoustego.
Trenuj i ćwicz
Zapoznaj się z tekstami źródłowymi, a następnie wykonaj polecenie.
Źródło A:
Czeski kronikarz o pobycie księcia polskiego Bolesława Krzywoustego w Merseburgu(…) Gdy więc książę Sobiesław i Bolesław trwali w niezgodzie, z powodu której, podżegani przez wroga rodzaju ludzkiego, zaczęli boczyć się na siebie, gdy nikt z równych im przez odpowiednie pośrednictwo nie mógł przywrócić pokoju między nimi, cesarz Lotar jakby za natchnieniem bożym kazał im obu przybyć na swój dwór w oznaczonym czasie. (…) Gdy więc nadjeżdżał książę Bolesław, a cesarz i jego książęta odbywali naradę w sprawie wyżej wspomnianej, książę Sobiesław powstawszy powiedział tak, iż wszyscy obecni słyszeli, że księciu Bolesławowi nie należy się od Boga żaden zaszczyt, chyba żeby został siepaczem cesarza. (…) Przybył więc Bolesław, a gdy zasiedli w radzie, po prawicy cesarza siedział książę Sobiesław, a z drugiej strony inni książęta, Bolesławowi zaś postawiono krzesło przed obliczem jego jakby siepaczowi. Gdy wreszcie odbyto tam wiele narad w licznych sprawach, nie zawarto pokoju, lecz rozejm, po czym każdy wrócił do swego kraju.
Źródło: Czeski kronikarz o pobycie księcia polskiego Bolesława Krzywoustego w Merseburgu. Cytat za: Wybór źródeł do historii Polski średniowiecznej (do połowy XV wieku), tom I: Społeczeństwo i państwo polskie do połowy XIII wieku, oprac. G. Labuda, B. Miśkiewicz, Poznań 1966, str. 110.
Źródło B:
Pobyt Bolesława Krzywoustego w Merseburgu w roczniku niemieckim1135 (…)Bolesław zaś po przyjęciu sakramentów w dniu świątecznym przez złączenie rąk został jego rycerzem – wasalem i gdy cesarz miał się udać do kościoła, niósł przed nim jego miecz. Potem dla modlitwy udał się do św. Gotarda, a stamtąd wróciwszy do Magdeburga na prośbę cesarza, został przyjęty w uroczystej procesji przy dźwięku dzwonów. I nikt nie pamięta, aby kiedykolwiek przedtem zdarzyło się, że tam przyjmowano taką osobistość, (…).
Źródło: Pobyt Bolesława Krzywoustego w Merseburgu w roczniku niemieckim. Cytat za: Wybór źródeł do historii Polski średniowiecznej (do połowy XV wieku), tom I: Społeczeństwo i państwo polskie do połowy XIII wieku, oprac. G. Labuda, B. Miśkiewicz, Poznań 1966, str. 111.
Przyjrzyj się schematowi i rozstrzygnij, które spośród zdań podanych w tabeli są fałszywe lub prawdziwe. Zaznacz odpowiednio Prawda lub Fałsz.
Zapoznaj się z opisem schematu i rozstrzygnij, które spośród zdań podanych w tabeli są fałszywe lub prawdziwe. Zaznacz odpowiednio Prawda lub Fałsz.
Słownik
(łac. bulla - pieczęć) urzędowy dokument papieski
wprowadzanie w społeczeństwach niechrześcijańskich zasad wiary i norm etycznych według nauki Jezusa Chrystusa
ozdobna opaska z tkaniny lub szlachetnego metalu, wysadzana kamieniami, perłami, gemmami itp., noszona na głowie jako oznaka władzy królewskiej, cesarskiej lub kapłańskiej
(łac. princeps - pierwszy) w średniowiecznej Polsce w okresie rozbicia dzielnicowego: książę mający władzę zwierzchnią nad dzielnicami
(łac. starszy, od senex - stary) we wczesnym średniowieczu (VII–X w.) człowiek możny przyjmujący prawny obowiązek militarnej i materialnej opieki nad kontrahentem (wasal) i w zamian odbierający od niego przysięgę wierności