Podstawowym elementem badania jest funkcjonalna ocena rozwoju małego dziecka (Domagała‑Zyśk, 2024), w wyniku której odbywa się monitorowanie rozwoju dziecka. Wstępna ocena funkcjonalna, ukierunkowana na ogólną populację dzieci w przedszkolu, ma charakter badania profilaktycznego przesiewowego zwanego screeningiem. Proponowane narzędzie – Skrining rozwoju małego dzieckaIndeks górny 1¹cyt. 1.Indeks górny 1¹ jest ukierunkowane na opis funkcjonowania dziecka w obszarach rozwoju zgodnie z Międzynarodową Klasyfikacją Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia (ICF).

Narzędzie to służy do opisywania funkcjonowania człowieka, bazując na jego zasobach i umiejętnościach na zasadzie: „co potrafi”, a nie „co mu dolega”. Stanowi uzupełnienie narzędzia, jakim jest ICD (Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób i Zaburzeń Zdrowotnych). O ile ICD opisuje choroby, urazy, zaburzenia i związane z nimi problemy zdrowotne, to ICF‑CY dotyczy funkcjonowania dziecka i jego możliwości uczestnictwa w społeczeństwie. Oba narzędzia uzupełniają się wzajemnie.

• kluczowym, wstępnym etapem dla planowania działań wspierających rozwój dziecka oraz jego rodziny;

• rodzajem strategicznego badania, które z założenia przeprowadza się na ogólnej populacji dzieci, w tym będących w grupie podwyższonego ryzyka lub u których zaobserwowano niepokojące sygnały zaburzeń rozwoju albo trudności w uczeniu się i codziennym funkcjonowaniu emocjonalno‑społecznym;

• istotnym narzędziem realizacji zadań ukierunkowanych na rozwój umiejętności kluczowych dziecka, takich jak: reagowanie na różnorodne bodźce i sygnały płynące z otoczenia (w szczególności na bodźce społeczne), koncentrowanie uwagi na osobach i działaniach, motywacja do podejmowania działania, w tym inicjowania interakcji z innymi osobami, naśladowanie, współdzielenie uwagi, zabawa funkcjonalna, rozwijanie umiejętności samokontroli, które warunkują uczenie się i stosowanie wiedzy, komunikowanie się, samodzielność i niezależność, włączenie społeczne dziecka. Podjęta aktywność ma uruchomić działania skierowane w stronę dziecka oraz jego środowiska rodzinnego i pozarodzinnego, których efektem jest ukierunkowanie na rozwój uzdolnień dziecka, dostosowanie procesu kształcenia do jego potrzeb, predyspozycji oraz trudności, które mogą rzutować na efekty uczenia się oraz na szczególne jego osiągnięcia, a tym samym warunkują jakość życia dziecka i jego rodziny (Piotrowicz, 2022).

Skrining rozwoju małego dziecka (SRMD) to narzędzie służące monitorowaniu rozwoju malucha w okresie wczesnego dzieciństwa (6.–36. mies.) oraz średniego dzieciństwa (3–6 lat) (Gajdzica, Widawska, Byra, Domagała‑Zyśk, Jachimczak, Piotrowicz, Neroj, 2024). Obejmuje obserwację zachowań dziecka w kategorii aktywności. Oceniane aktywności pogrupowane są w obszary, zgodnie z klasyfikacją ICF. Podstawę oceny stanowią schematy rozwojowe, które przedstawiają, zgodnie z prawami ontogenezy, aktywności typowe dla funkcjonowania dziecka prawidłowo rozwijającego się. Badanie odbywa się na podstawie obserwacji aktywności dziecka i na bazie rozmowy z jego opiekunami. Powinno być ono poprzedzone obserwacją dziecka i budowaniem relacji z nim oraz z ośrodkiem opiekuńczym (Piotrowicz, 2022).

Wersja narzędzia przeznaczona dla dzieci w wieku przedszkolnym 3–6 lat obejmuje analizę zachowania dziecka z 5 obszarów aktywności:

Nauczyciel badający dziecko posługuje się przede wszystkim techniką obserwacji funkcjonalnej podczas naturalnych, spontanicznych aktywności, rutynowych czynności w trakcie dnia oraz w zaaranżowanych sytuacjach zadaniowych; w środowisku znanym dziecku i dla niego nowym, w obecności osób znanych dziecku oraz dla niego obcych. Przygląda się mu, kiedy się ono bawi, wchodzi w relacje z rówieśnikami i dorosłymi, wykonuje czynności samoobsługowe, a także uczestniczy w codziennych zajęciach zaplanowanych w przedszkolu. W ten sposób gromadzi informacje o trudnościach i możliwościach dziecka w trakcie jego codziennych działań. Nie ma zatem potrzeby organizowania specjalnych sytuacji diagnostycznych. Chodzi bowiem o informacje „jak dziecko funkcjonuje”, a nie „jak wykonuje zadanie”. Dlatego dokonując obserwacji funkcjonalnej dziecka nie ma wystandaryzowanej, sztywnej procedury. Staramy się badać poziom umiejętności w naturalnym środowisku (w placówce, w domu, w obecności bliskich, w trakcie zabawy). Liczbę i czas trwania spotkań dostosowujemy do wieku i możliwości dziecka/ucznia – nie ma ograniczenia czasowego. Dozwolone jest powtarzanie poleceń lub ponowna prezentacja zadania oraz stosowanie podpowiedzi (ocena, czy dziecko podejmuje zadanie z pomocą opiekuna, czy nie).

Kwestionariusz wypełniany jest w wersji elektronicznej, a system informatyczny przelicza uzyskane przez dziecko punkty. Odpowiedzi nauczyciela mogą brzmieć tylko „tak” albo „nie”. Nie przewidziano odpowiedzi pośrednich, zatem jeśli dziecko nie wykonuje w pełni jakiegoś zadania, odpowiedź badacza brzmi „nie”.

W tabeli 1. znajduje się fragment arkusza obserwacji dziecka w okresie średniego dzieciństwa – dziecko pięcioletnie, IV OBSZAR AKTYWNOŚCI: AKTYWNOŚĆ RUCHOWA – PORUSZANIE SIĘ, funkcja: zmienianie podstawowej pozycji ciała.

Tabela 1. Fragment arkusza obserwacji dziecka w okresie średniego dzieciństwa – dziecko pięcioletnie

Indeks górny Źródło: Gajdzica i in. (2024). Skrining rozwoju małego dziecka (SRMD: 3–6) Arkusze obserwacji zachowania dziecka w okresie średniego dzieciństwa. Profil funkcjonalny ICF ARKUSZ OBSERWACJI DZIECKA W WIEKU 5 LAT, MEN (materiał niepublikowany). Indeks górny koniec^{Źródło: Gajdzica i in. (2024). Skrining rozwoju małego dziecka (SRMD: 3–6) Arkusze obserwacji zachowania dziecka w okresie średniego dzieciństwa. Profil funkcjonalny ICF ARKUSZ OBSERWACJI DZIECKA W WIEKU 5 LAT, MEN (materiał niepublikowany).}

Po uzupełnieniu danych we wszystkich pięciu obszarach, badacz przechodzi do kolejnej części arkusza o nazwie PROFIL FUNKCJONALNY. Zostają w nim zgromadzone wszystkie dotąd wprowadzone dane cząstkowe i powstaje raport końcowy dla każdego obszaru aktywności. W tabeli 2. znajduje się przykład profilu funkcjonalnego dla obszaru AKTYWNOŚĆ RUCHOWA – PORUSZANIE SIĘ.

Tabela 2. Przykład profilu funkcjonalnego dla obszaru Aktywność ruchowa – poruszanie się u dziecka pięcioletniego

System informatyczny dokonuje zliczenia punktów uzyskanych przez dziecko, przelicza je na procenty (jaki procent zadań został wykonany prawidłowo) i na tej podstawie przydziela odpowiedni kwalifikator dla danej funkcji, a także dla każdego obszaru.

Taka procedura jest konieczna do tego, by rzetelnie ocenić funkcjonowanie dziecka w poszczególnych obszarach i jednocześnie określić poziom wsparcia, którego należy mu udzielić. W przypadku, gdy dziecko wykonało niemal wszystkie próby prawidłowo (co najmniej 96%) otrzymuje kwalifikator na poziomie 0, co oznacza, że nie występują u niego nieprawidłowe zachowania i nie wymaga specjalistycznego wsparcia.

Jeżeli dziecko uzyskało wynik na poziomie 1 (75–95% poprawnie wykonanych prób) oznacza to, iż pojawiły się w jego przypadku nieznaczne, niewielkie trudności rozwojowe, które być może uda się zniwelować już na pierwszym poziomie wsparcia organizowanego na terenie przedszkola. Oczywiście nie wiadomo czy tak się stanie, być może deficyty rozwojowe pogłębią się i dziecko będzie potrzebowało pomocy specjalistycznej na drugim poziomie wsparcia. Kwalifikator na poziomie 2 (51–74% poprawnie wykonanych prób) oznacza, że dziecko potrzebuje działań terapeutycznych na drugim poziomie wsparcia, gdyż zmaga się z umiarkowanymi trudnościami rozwojowymi. Dzieci, które uzyskały wyniki: 3 (5–50% poprawnie wykonanych prób) i 4 (0–4% poprawnie wykonanych prób) oznacza kolejno: znaczne i skrajnie duże trudności rozwojowe. Potrzebują one działań organizowanych na trzecim poziomie wsparcia, czyli w wyznaczonych specjalistycznych ośrodkach.

Dziecko, które uzyskuje wynik 1, 2, 3 lub 4 będzie potrzebowało na początku pogłębionej diagnozy funkcjonalnej, którą przeprowadzić można w ośrodku do tego przeznaczonym, np. w wybranej poradni psychologiczno‑pedagogicznej. W tabeli 3. zawarte są wskaźniki prawidłowych i nieprawidłowych zachowań dziecięcych oraz przynależne im kwalifikatory.

Tabela 3. Wskaźniki prawidłowych i nieprawidłowych zachowań oraz przynależne im kwalifikatory

Dane dziecka, a także uzyskane przez nie wyniki są przechowywane na platformie. Osoby mające kontakty z dzieckiem, jego nauczyciele bądź terapeuci mają dostęp do tej bazy danych dzięki znajomości numeru PESEL dziecka. To ważne, gdyż może ono zmienić placówkę lub miejsce zamieszkania. Poza tym, gdy przedszkolak rozpocznie naukę szkolną, wówczas jego wychowawca będzie miał możliwość sprawdzenia, jak funkcjonował on w okresie przedszkolnym. Dzięki temu opiekun będzie miał obraz potrzeb i możliwości rozwojowych swojego podopiecznego. Co więcej, nauczyciel szkolny także będzie wypełniał kolejne kwestionariusze przeznaczone dla starszych dzieci. Dzięki tego typu procedurze powstaje pewna ciągłość diagnostyczna.