Diagnozowanie jest nieodłącznym elementem edukacji i od zawsze stanowi ważną kompetencję nauczycieli oraz nauczycieli specjalistów. Diagnoza w kontekście szkolnym ukierunkowana jest na całą populację dzieci, bez względu na ich poziom zdolności. Dotyczy zarówno tych o wyjątkowych umiejętnościach, jak i tych, które wymagają specjalnego wsparcia edukacyjnego. Najczęściej używa się jej w sytuacjach, gdy pojawiają się trudności, zarówno w obszarze nauki, jak i wychowania danego ucznia. W takim kontekście szkolna diagnoza ma na celu ustalenie kierunku dalszych działań, które pozwolą na rozwiązanie lub ograniczenie występującego problemu (Krasowicz‑Kupis i in., 2015).

Z perspektywy psychologicznej lub psychologiczno‑pedagogicznej określenie diagnoza używane jest w dwóch znaczeniach:

Pierwsze znaczenie określa szereg czynności, które należy wykonać, aby uzyskać odpowiedź na stawiane pytanie diagnostyczne – na przykład aby zrozumieć, dlaczego dany uczeń osiąga gorsze wyniki w porównaniu do poprzednich lat. Należy wtedy przeprowadzić wiele procesów: obserwować ucznia, przeprowadzić wywiad, wykonać testy diagnostyczne.

Drugie znaczenie dotyczy efektu procesu diagnozowania. Inaczej mówiąc, chodzi o zrozumienie danego zjawiska, wyjaśnienie jego uwarunkowań, mechanizmów oraz dynamiki, przewidywanie różnych wariantów możliwego rozwoju zdarzeń w przyszłości, jak również zaplanowanie interwencji psychologicznej, a następnie jej monitorowanie i ocena efektywności (Stemplewska‑Żakowicz, 2010, s. 15–16).

W dyskursie publicznym dotyczącym pomocy psychologicznej w systemie edukacji dzieci i młodzieży coraz częściej używa się pojęcia diagnoza funkcjonalna oraz ocena funkcjonalna. Jest to między innymi związane z wdrażaniem modelu edukacji włączającej oraz otwieraniem się na kolejne kategorie zróżnicowanych potrzeb edukacyjnych i rozwojowych. W efekcie potrzebne staje się podejście, które zakłada, że każdy uczeń, borykający się zarówno z trwałymi, jak i przemijającymi trudnościami, ma prawo oczekiwać fachowego wsparcia ze strony swojej szkoły, traktowanej jako naturalne środowisko rozwoju (Chrzanowski, Szumski, 2019).

W takim zestawieniu przez ocenę funkcjonalną rozumie się: „wieloaspektowy proces rozpoznawania zasobów i trudności ucznia oraz oddziałujących na niego czynników środowiskowych, uwzględniający analizę funkcjonowania (opartą na klasyfikacji ICF, wiedzy o kamieniach milowych w rozwoju dziecka) oraz – o ile została postawiona – diagnozę kryterialną (opartą na klasyfikacji medycznej ICD lub DSM), a także adekwatny i podlegający stałej ewaluacji program wsparcia” (MEiN, 2020).

Elementem tak szeroko ujętej oceny funkcjonalnej jest specjalistyczna psychologiczna diagnoza funkcjonalna, definiowana już w psychologicznej tradycji rozumienia diagnozy: „Psychologiczna diagnoza funkcjonalna to konceptualizacja funkcjonowania diagnozowanego człowieka, która służy optymalizacji tego funkcjonowania dzięki identyfikacji deficytów oraz zasobów w diagnozowanej osobie oraz jej środowisku*”* (Cieciuch, i in., 2023, s. 27).

Diagnoza/ocena funkcjonalna pojawia się w literaturze jako narzędzie do realizacji pomocy psychologiczno‑pedagogicznej skierowanej do wszystkich uczniów – w tym również ze zróżnicowanymi potrzebami edukacyjnymi oraz niepełnosprawnościami. Pomoc ta polegać ma na (1) rozpoznaniu indywidualnych uwarunkowań funkcjonowania ucznia (z uwzględnieniem czynników środowiskowych) oraz (2) wspieraniu jego rozwoju – realizacji jego potencjału.

Dobra diagnoza funkcjonalna to diagnoza, która spełnia pewne określone warunki, uwzględnia zarówno znaczenie przypisywane temu pojęciu w literaturze aplikacyjnej, dyskursie publicznym, jak i precyzyjnie wskazuje istotę psychologicznej diagnozy funkcjonalnej.

Podsumowując, funkcjonalna diagnoza dzieci i młodzieży:

• pozwala dokonać opisu oraz wyjaśnienia, jak dziecko funkcjonuje,

• jest zorientowana na podjęcie dalszych oddziaływań,

• pozwala na identyfikację zarówno mocnych, jak i słabych stron,

• uwzględnia uwarunkowania środowiskowe.

Przebieg procesu diagnozy

Identyfikacja potrzeb uczniów powinna być prowadzona jak najwcześniej. Zwiększa to szanse na rozwój potencjału dzieci i przezwyciężenie problemów, trudności. Należy podkreślić tutaj szczególną rolę nauczycieli w przebiegu procesu diagnostycznego, którzy dzięki technikom obserwacyjnym najszybciej i najtrafniej widzą pierwsze objawy trudności uczniów. Istotną rolę odgrywają również szkolni specjaliści, których zadaniem jest wpieranie nauczycieli w rozpoznawaniu potrzeb oraz trudności uczniów, a także pomoc psychologiczno‑pedagogiczna udzielana uczniom oraz ich rodzicom (Czarnocka, 2019).

Przebieg działań diagnostycznych w uproszczeniu możemy sprowadzić do trzech podstawowych etapów.

Polega na ocenie potrzeb dziecka w szkole i jest prowadzony przez nauczyciela, który ocenia sytuację w zakresie edukacji i wychowania w placówce szkolnej, grupie lub klasie. Na tym etapie nauczyciel prowadzi obserwacje uczniów, monitoruje ich postępy w zdobywaniu wiedzy oraz umiejętności zgodnych z programem nauczania. Dodatkowo, uwzględnia indywidualne cele edukacyjne i rozwojowe uczniów. W etapie 1. wyróżnione zostały trzy poziomy wsparcia udzielanego uczniom:

Wiąże się z koniecznością przeprowadzenia diagnozy specjalistycznej w poradni psychologiczno‑pedagogicznej. Na tym etapie istotną rolę odgrywają informacje z poprzedniego etapu, dlatego ważna jest współpraca między poradnią a szkołą oraz rodzicami. Wielość punktów widzenia zwiększa możliwości diagnostyczne oraz obiektywizację uzyskanych wyników. Takie postępowanie w konsekwencji pozwoli na poszerzenie perspektywy w procesie oceny i planowania wsparcia. Na tym etapie poradnia wydaje orzeczenie lub opinię.

Polega na organizowaniu wsparcia w szkole na podstawie dokumentu wydanego przez PPP. Ponownie ustalany jest zakres pomocy udzielanej dziecku przez szkołę i (lub) we współpracy z poradnią psychologiczno‑pedagogiczną (Czarnocka, 2019).