O roli muzyki w społeczeństwie, czyli ponadczasowość Platona i Arystotelesa

Funkcje muzyki w współczesnym społeczeństwie według Alana Parkhursta Merriama

Współcześnie muzyka także odgrywa bardzo istotną rolę, zarówno w życiu całego społeczeństwa, jak i jednostki. Współcześnie muzyka także odgrywa bardzo istotną rolę, zarówno w życiu całego społeczeństwa, jak i jednostki. Towarzyszy ona publicznym uroczystościom, zarówno świeckim jak, i religijnym, nadając im podniosły charakter. Wspólne wykonywanie muzyki przyczynia się także do budowania wspólnoty. Poza oficjalnymi obchodami świąt państwowych, czy kościelnych, muzyka rozbrzmiewa podczas licznych koncertów, festynów, zabaw plenerowych itd., pełniąc wówczas funkcję rozrywkową.

W życiu prywatnym obcujemy z muzyką na co dzień. Wpływa ona na nasz nastrój, pobudza lub uspokaja, motywuje do działania lub skłania do relaksu. Towarzyszy chwilom uroczystym w naszym życiu – ślub, pogrzeb, urodziny itp., a także jest obecna w dni powszednie, sprawiając nam przyjemność. Niestety, we współczesnym świecie muzyka stała się także towarem, który przynosi olbrzymie zyski. Bez naszej zgody jesteśmy nią wprost „bombardowani” ze wszystkich stron, w różnych miejscach. Wybrzmiewa nawet w windach, toaletach. O umiar w publicznym prezentowaniu muzyki apelował jeden z najwybitniejszych kompozytorów XX w. – Witold Lutosławski. Podkreślał on prawo każdego człowieka do spokoju i ciszy.

Żyjący w XX w. amerykański etnomuzykolog, Alan Parkhurst Merriam w swojej pracy The Anthropology of Music (1964 r.) wskazał na liczne funkcje muzyki, takie jak:

a. emocjonalna ekspresja,
b. estetyczna przyjemność,
c. funkcja rozrywkowa,
d. narzędzie komunikacyjne,
e. symboliczna reprezentacja,
f. wzbudzanie fizycznej reakcji organizmu na muzykę,
g. wzmacnianie zgodności z normami społecznymi,
h. utwierdzanie społecznych instytucji i rytuałów religijnych,
i. wzmaganie stabilności i kontynuacji kultury,
j. integracja społeczna.

Powyższa lista uświadamia, jak rozległe funkcje pełni muzyka i jak znaczącą rolę odgrywa w społeczeństwie. Ma m. in. zdolność symbolicznie reprezentować określone myśli i idee, utrwalać porządek społeczny poprzez przekazywane treści, integrować wspólnotę, komunikować. Funkcje muzyki dotyczą także jej oddziaływania na określoną jednostkę. Muzyka m. in. oddziałuje na ciało człowieka, przyczyniając się do zmniejszenia poczucia zmęczenia, ułatwienia koordynacji ruchów, czy regulacji pracy serca. Jej uprawianie jest sposobem wyrażenia emocji, a obcowanie z nią pozwala doznać przyjemności.

R1VS7VJQN7RST

Zdjęcie czarno‑białe, przedstawiające popiersie mężczyzny w średnim wieku, z wąsami, w okularach, w szarym golfie i czarnej marynarce. Jest to Alan Parkhurst Merriam.

Formy obecności muzyki w życiu ludzi na przestrzeni wieków

Zapoznaj się z treściami ukrytymi na kolejnych ilustracjach na temat formy obecności muzyki w życiu ludzi na przestrzeni wieków.

Muzykoterapia

Już ludy pierwotne uznawały uzdrawiającą moc muzyki. Podczas rytuałów leczniczych śpiewano, tańczono i grano na instrumentach. Współcześnie tym zagadnieniem zajmuje się muzykoterapia. Jest to dziedzina traktująca muzykę i jej elementy jako narzędzie służące przywracaniu zdrowia i poprawie egzystencji osób z problemami natury emocjonalnej, fizycznej lub umysłowej. Wyróżnia się muzykoterapię aktywną, w której terapie polegają na czynnym uprawianiu muzyki – śpiewaniu, graniu na instrumentach, ruchu przy muzyce, oraz muzykoterapię receptywną, w której środkiem do poprawy zdrowia jest słuchanie muzyki pozwalające osiągnąć stan relaksu. W zależności od właściwości danej kompozycji wywołuje ona u słuchającego określone relacje, np. tonacja majorowa przywołuje nastrój radości, tonacja minorowa – nostalgii, smutku. Podobnie harmonia konsonansowa przyczynia się do uzyskania wewnętrznego spokoju, zaś dysonansowa pobudza do działania. Każdy element kompozycji, jak rytmika, rejestr dźwięków, tempo i inne, wpływają na stan jaki osiąga osoba ją wykonująca bądź słuchająca.

Można zatem wskazać następujące funkcje muzykoterapii:

• wydobywanie i aktywizacja ukrytych emocji,

• dostarczanie pozytywnych przeżyć i poprawa nastroju,

• wzbudzanie większego zainteresowania muzyką,

• przełamanie barier nieśmiałości, rozładowanie napięcia,

• stwarzanie okazji do zabawy.

Pierwszy w Polsce Zakład Muzykoterapii powstał w 1972 r. na Wydziale Kompozycji i Teorii Muzyki Państwowej Wyższej Szkoły Muzycznej we Wrocławiu (obecnie Akademia Muzyczna).

R1KXZSSX6yjsK1

Ilustracja przedstawia instrumenty, które są wykorzystywane podczas muzykoterapii. Znajdują się między innymi bębenki, ksylofon. Bębenki są szare, ksylofon jest kolorowy.

Edukacja poprzez muzykę

Muzyka odgrywa także ważną rolę w procesie edukacji. W połowie XX w. Francuz Alfred Tomatis wykazał, że ucho jest organem, który oprócz funkcji słyszenia, jest w stanie doładować korę mózgową energią elektryczną. Odróżniał bierne słyszenie od aktywnego słuchania. Wykazał, że słuchanie odpowiedniej muzyki, w szczególności kompozycji Mozarta i chorału gregoriańskiego, przyczynia się m. in. do poprawy koncentracji uwagi, wzrostu kreatywności, poprawy zapamiętywania, ułatwienia nauki czytania i pisania, podwyższenia motywacji, opóźnienia objawów zmęczenia, harmonizowania napięcia mięśniowego oraz poprawę koordynacji ruchowej. Wpływ muzyki na zmiany zachodzące w mózgu jest szczególnie znaczący u dzieci, także tych nienarodzonych, stąd bardzo ważne jest zwrócenie uwagi na dźwięki, którymi są otaczane.

RRJ9OKK8SF19R

Ilustracja przedstawia - Francuz Alfred Tomatis wykazał on, że ucho jest organem, który oprócz funkcji słyszenia, jest w stanie doładować korę mózgową energią elektryczną. Starszy, łysy mężczyzna, który nosił okulary. Na zdjęciu ma lekko uchylone usta. Wyraz twarzy ma spokojny.

R1VKSM61G6C3R

Ilustracja przedstawia dziecko leżące na niebieskiej macie. Na głowie ma duże słuchawki. Wokół dziecka znajdują się nuty wykonane z białej waty. Chłopczyk trzyma rączkami słuchawki, ubrany jest w białą koszulę w czarne poziome paski.

Z różnych perspektyw

Muzyka i matematyka w starożytnej Grecji – rola proporcji i harmonii w filozofii Pitagorasa

Starożytni Grecy postrzegali muzykę nie tylko jako sztukę, ale także jako naukę ściśle związaną z matematyką i filozofią. Jednym z najważniejszych myślicieli, którzy badali te zależności, był Pitagoras (ok. 570–495 p.n.e.). Uważał on, że muzyka opiera się na zasadach matematycznych i że dźwięki są wyrazem harmonii wszechświata. Jego badania nad proporcjami dźwięków miały ogromny wpływ na rozwój teorii muzyki i akustyki.

Odkrycie zależności między długością struny a wysokością dźwięku

Pitagoras przeprowadził eksperymenty z monochordem – instrumentem składającym się z pojedynczej struny rozpiętej na desce. Odkrył, że stosunek długości struny wpływa na wysokość dźwięku. Kluczowe proporcje, które wyznaczył, to:

• 1:2 - oktawa (dźwięk wyższy o osiem stopni)

• 2:3 – kwinta (pięć stopni wyżej)

• 3:4 – kwarta (cztery stopnie wyżej)

Dzięki tym obserwacjom Pitagoras ustalił, że dźwięki harmonijne są wynikiem prostych stosunków liczbowych i że muzyka podlega tym samym zasadom, co matematyka.

Pitagorejska skala muzyczna

Na podstawie swoich odkryć Pitagoras opracował pierwszą systematyczną skalę muzyczną – tzw. skalę pitagorejską. Składała się ona z dźwięków uporządkowanych według stosunków kwintowych (2:3). Taka konstrukcja stała się podstawą dla późniejszego rozwoju systemu tonalnego w muzyce zachodniej.

Muzyka jako wyraz harmonii kosmicznej

Pitagoras i jego uczniowie wierzyli, że zasady rządzące muzyką odzwierciedlają porządek wszechświata. Twierdzili, że planety poruszają się zgodnie z matematycznymi proporcjami, tworząc tzw. „harmonię sfer” (łac. musica universalis). Chociaż nie była to koncepcja oparta na dowodach empirycznych, miała duże znaczenie filozoficzne i wpłynęła na późniejsze rozważania astronomiczne.

Wpływ filozofii pitagorejskiej na muzykę i naukę

Teorie Pitagorasa miały ogromny wpływ na rozwój muzyki i matematyki w starożytności oraz późniejszych epokach. W czasach średniowiecza i renesansu koncepcja matematycznej harmonii była kluczowa dla teorii muzyki, a myśliciele tacy jak Boecjusz i Johannes Kepler rozwijali ideę „harmonii sfer”.

Podsumowując, Pitagoras uznał muzykę za naukę opartą na matematyce, a jego odkrycia dotyczące proporcji dźwięków stały się fundamentem dla teorii muzyki i akustyki. Jego myśl łączyła muzykę, filozofię i astronomię, tworząc spójny obraz świata opartego na liczbach i harmonii.

Filozofia

W starożytnej Grecji muzyka była postrzegana jako klucz do zrozumienia harmonii wszechświata. Pitagoras twierdził, że proporcje dźwięków odpowiadają matematycznym relacjom rządzącym kosmosem, a muzyka odzwierciedla ład obecny w naturze. Platon uważał, że muzyka kształtuje duszę i powinna służyć moralnemu wychowaniu, podczas gdy Arystoteles dostrzegał w niej narzędzie oczyszczenia emocji, czyli katharsis.

Fizyka

Akustyka, choć nieznana pod współczesną nazwą, była przedmiotem zainteresowania greckich uczonych. Badali oni zjawiska związane z wibracjami strun i falami dźwiękowymi, starając się zrozumieć mechanizmy powstawania i odbioru dźwięku. Znalazło to odbicie w architekturze a mianowicie w doskonałych akustycznie teatrach.

Historia nauki

W starożytności muzyka była traktowana jako jedna z nauk matematycznych, obok arytmetyki, geometrii i astronomii. Uważano, że odkrywanie zasad harmonii dźwięków prowadzi do poznania uniwersalnych praw rządzących światem.

Kosmologia

Koncepcja „muzyki sfer” zakładała, że ruchy ciał niebieskich tworzą niewidzialne, doskonałe harmonie dźwiękowe, których ludzkie ucho nie jest w stanie usłyszeć. Harmonia kosmosu miała być odzwierciedleniem ładu i piękna wszechświata, a zrozumienie tych zasad stanowiło drogę do poznania boskiego porządku.