Rola Josepha Haydna w kształtowaniu się dojrzałego stylu klasycznego w symfonii
Dla ciekawskich
Muzyczny żart, który obudził publiczność – Haydn i jego „Symfonia Niespodzianka”
Sceniczny popis i pragnienie zaimponowania słuchaczom przybierały na przestrzeni wieków różne formy. Zarówno dziś, jak i ponad 200 lat temu, kompozytorzy potrafili zaskakiwać, szokować, a nawet sięgać po kontrowersję, by skupić uwagę publiczności. W dziejach muzyki znajdziemy wiele przykładów takich zabiegów, jednak jednym z najbardziej znanych jest Symfonia G‑dur nr 94 Józefa Haydna, zwana „Niespodzianką” lub „Symfonią z uderzeniem w kocioł”.
Utwór powstał w 1791 roku w Londynie i należy do grupy tzw. symfonii londyńskich. W czasie swojego pobytu w Anglii Haydn rywalizował z dawnym uczniem, Ignazem Pleyelem, który również koncertował w tym samym mieście. Chcąc przyciągnąć uwagę londyńskiej publiczności i przewyższyć konkurenta, Haydn postanowił zaskoczyć słuchaczy czymś wyjątkowym. W drugiej części symfonii – Andante – po spokojnym, łagodnym temacie granym przez drugie skrzypce w dynamice piano, niespodziewanie pojawia się potężne orkiestrowe tutti w forte. Ten nagły wybuch dźwięku, prosty w zamyśle, okazał się niezwykle skutecznym środkiem artystycznym – publiczność była zachwycona, a Haydn osiągnął zamierzony efekt.
Według jednej z anegdot, słynne uderzenie miało obudzić śpiącego widza, którego chrapanie dotarło do uszu kompozytora. Haydn miał wówczas spontanicznie zadyrygować głośny akord, by przywołać publiczność do porządku. Sam jednak żartobliwie zaprzeczał tej historii, podkreślając, że jego celem było jedynie zaskoczenie słuchaczy i zdobycie ich sympatii.
Niezależnie od motywacji, symfonia Niespodzianka do dziś pozostaje jednym z najczęściej wykonywanych i najbardziej rozpoznawalnych dzieł Haydna. Łączy w sobie klasyczną formę, błyskotliwy humor i mistrzowską grę z oczekiwaniami słuchacza. Być może właśnie ta „niespodzianka” sprawia, że dzieło niezmiennie bawi, intryguje i zachwyca kolejne pokolenia melomanów.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D1GV778B7
Utwór pod tytułem Symfonia nr 94 G‑dur „Niespodzianka” autorstwa Józefa Haydna w wykonaniu orkiestry Berliner Philharmoniker pod batutą Herberta von Karajana. Fragment trwający 40 sekund. Kompozycja jest przeznaczona na orkiestrę symfoniczną. Utwór jest wykonywany w średnio szybkim tempie i ma bardzo żartobliwy charakter; do składu orkiestry symfonicznej kompozytor dołączył kocioł, który z dynamicznym uderzeniem wprowadza niespodziewany element i zamierzoną przez autora niespodziankę.
Cytaty o Haydnie i jego roli w muzyce
Joseph Haydn (o sobie)
Nie było przy mnie nikogo, kto by mnie rozpraszał, nikt też mnie nie pouczał, jak mam komponować. Byłem więc zmuszony zostać oryginalny.
(autentyczny cytat Haydna, który doskonale oddaje jego samodzielność i twórczą niezależność – fundament jego roli jako „ojca symfonii”)
Ludwig van Beethoven o Haydnie
Nauczył mnie, jak postępować z orkiestrą.
(krótki, ale znaczący cytat pokazujący, że nawet Beethoven – rewolucjonista muzyczny – uznawał Haydna za swojego mistrza i przewodnika)
Robert Schumann o stylu Haydna
Cała muzyka Haydna oddycha pogodą ducha i wiarą w piękno świata.
(piękne podsumowanie klasycznego ideału równowagi, jasności i optymizmu, który Haydn wniósł do symfonii)
Charles Burney (angielski muzykolog, XVIII w.)
Haydn zreformował muzykę instrumentalną, nadając jej kształt, który inni mogli tylko doskonalić.
(współczesna Haydnowi opinia, trafnie ujmująca jego wpływ na formowanie się klasycznej symfonii)
Biblioteka muzyczna
