Ciekawostki

Historia początków baletu

Balet to forma widowiska teatralnego, którego zasadnicze elementy stanowią ruch, muzyka i oprawa scenograficzna, powiązane wspólną myślą przewodnią. Głównym środkiem wyrazu jest taniec oparty na określonej technice, wykonywany przez tancerzy w takt zgodnej z treścią i nastrojem muzyki instrumentalnej (w zasadzie bez śpiewu czy mówionego tekstu), na tle odpowiednio dobranych dekoracji. Współczesne widowiska baletowe dzielą się na dwa rodzaje: balety dramatyczne, jak Romeo i Julia Sergiusza Prokofiewa, i balety abstrakcyjne, które środkami tanecznymi wyrażają emocjonalną treść muzyki, jak: Palais de Cristal Balanchine’a (muz. Symfonia C‑dur Bizeta) czy Les presages Miasina (muz. V Symfonia Czajkowskiego).

Potocznie słowo balet oznacza grupę twórczą reprezentującą jednolity kierunek artystyczny (np. Balet XX Wieku) i całokształt życia baletowego danego kraju (np. balet rosyjski).

Źródłem baletu były renesansowe widowiska dworskie we Włoszech, jednoczące w ramach tego samego spektaklu recytację, muzykę, i taniec. Tematykę tych widowisk czerpano z mitologii greckiej i rzymskiej, wykonawcami zaś byli amatorzy‑dworzanie. Postacie bóstw odtwarzali często sami panujący. Wszystkie role były obsadzane przez mężczyzn. Dalszy rozwój baletu odbywał się na dworze królów francuskich, dokąd w XVI w. został przeszczepiony przez baletmistrza królowej Katarzyny Medycejskiej. Pierwszym baletem był wystawiony w 1581 r. Ballet comyque de la Royne. Następny ważny w dziejach baletu okres przypada na lata panowania Ludwika XIV, który chętnie brał udział w widowiskach tanecznych.

R1KuAsyAMLJd01

Ilustracja przedstawia mężczyznę w stroju baletowym z epoki baroku. Strój jest w kolorach: żółty, złotym i kremowym. Na nogach ma białe skarpety oraz złote buty. Na twarzy ma białą maskę, natomiast na głowie opaskę w wielkimi żółto-białymi piórami. Ręce wyciąga do przodu przed siebie. Mężczyzna stoi na scenie. Za nim widoczne są jasne płótno oraz lampy.

Najważniejszym wydarzeniem tej epoki było ufundowanie przez króla w 1669 r. L’Akadémie Royale de Musique et de la Danse, która w ciągu następnych wieków stała się głównym ośrodkiem organizującym życie baletowe. Pod koniec panowania Ludwika XIV rozpoczął się rozwój baletu z udziałem zawodowych artystów. Kobiety, które jako zawodowe tancerki pojawiły się po raz pierwszy w 1681 r. w balecie Le triomphe de l’amour, obejmowały stopniowo główne role. Spowodowało to konieczność skrócenia sięgających do ziemi, ciężkich szat i zastąpienia obuwia na wysokim obcasie płaskimi pantofelkami.

Wprowadzenie w końcu XVIII w. trykotów było dalszym krokiem w rozwoju kostiumu baletowego. Reforma stroju i powstanie kadry zawodowych tancerzy pociągnęły za sobą na przełomie XVII i XVIII w. rozwój techniki tańca, choć tematyka baletu pozostawała nadal w wąskim i ogólnie znanym kręgu mitologii starożytnej, co w ówczesnych widowiskach tanecznych w znacznej mierze przyczyniło się do zachwiania równowagi pomiędzy dramaturgią a techniką.

Przemiany baletu w XX wieku

Pod koniec działalności Mariusa Petipy balet petersburski zaczął wykazywać oznaki rutyny i skostnienia formalnego. Impulsem do poszukiwania nowych środków wyrazu stały się w 1905 roku występy wybitnej amerykańskiej tancerki Isadory Duncan. Artystka odrzuciła konwencje techniki klasycznej oraz tradycyjny kostium sceniczny, podporządkowując taniec wyrazom wewnętrznych przeżyć i ściśle wiążąc go z wartościową muzyką. Jej podejście, oparte na swobodnym, organicznym ruchu, niezależnym od obowiązujących zasad akademickich, zapoczątkowało nowy nurt w sztuce tańca — początkowo określany jako taniec wyzwolony lub ekspresjonistyczny, a dziś znany jako taniec moderntaniec moderntaniec modern.

W ramach baletu reformy dokonał Michaił Fokin (1880–1942). Postulował on związanie widowiska baletowego w dramaturgicznie zwartą całość, równorzędne traktowanie muzyki, scenografii i tańca, podporządkowanych wspólnej idei. W dziedzinie choreografii, uznając za podstawę technikę klasyczną, żądał swobody tworzenia nowych ruchów, w zależności od potrzeby chwili, przywrócenia znaczenia tańcowi męskiemu, zastąpienia tradycyjnej pantomimy wyrazistością ruchu całego ciała i włączenie w akcję corps de balletcorps de balletcorps de ballet. Postulaty Fokina znalazły swój praktyczny wyraz w programie Leb Ballets Russes, zorganizowanych przez Siergieja Diagilewa, z udziałem wybitnych tancerzy, kompozytorów i malarzy rosyjskich młodego pokolenia. Paryska premiera Les Ballets Russes w 1909 r. stała się początkiem renesansu baletu europejskiego. Do 1914 r. działalność zespołu Diagilewa była związana ze sztuką i folklorem rosyjskim, wydała wiele wspaniałych dzieł z baletem Igora Strawińskiego na czele (Ognisty ptak, Pietruszka, Święto wiosny).

RbyOQqpFHvMqe1

Ilustracja przedstawia szkice kroków z baletu „Święto wiosny” Igora Strawińskiego autorstwa Valentine Gross-Hugo. Praca pochodzi z 1913 roku. Na ilustracji znajdują się grafiki kobiety w różnych pozycjach tanecznych. Wraz z grafikami zostały przedstawione zapisy nutowe. Szkice zostały zaprezentowane na jasnym tle. Autorem szkicu był francuski artysta. Gross-Hugo znany był przede wszystkim ze swoich rysunków, które cechowała cienka kreska.

Opisy scen i postaci baletów Piotra Czajkowskiego

Akt I. W parku na festynie zorganizowanym dla księcia Zygfryda z okazji jego pełnoletniości, matka informuje go, że następnego dnia będzie musiał wybrać dla siebie narzeczoną spośród przedstawionych mu na balu panien, ale Zygfryd nie cieszy się z takiego rozwiązania. Jego przyjaciele zabierają księcia na polowanie, aby oderwać go od tego zmartwienia.

Akt II. Przyjaciele o północy dotarli nad jezioro, aby polować z łuków na łabędzie. Nagle staje przed nimi niezwykle piękna królowa Odetta. Zygfryd zabrania przyjaciołom strzelać do ptaków. Odetta wyjawia Zygfrydowi tajemnicę dotyczącą łabędzi: zły czarownik Rotbart zamienił ją i jej przyjaciółki w ptaki, które tylko o północy nad brzegiem jeziora mogą przybierać ludzką postać. Zaklęcie może być zdjęte tylko przez szczerą miłość drugiego człowieka. Oczarowany Zygfryd przysięga Odetcie wieczną miłość. O świcie łabędzie muszą odejść.

Akt III. Przed Zygfrydem w sali balowej staje sześć panien, z których Zygfryd ma wybrać narzeczoną, jednak żadna z nich mu się nie podoba. Nagle pojawiają się niespodziewani goście. To Rotbart w ludzkiej postaci ze swą piękną córką Odylią, łudząco przypominającą Odettę. Podczas balu czarownik nakłania córkę, aby zdobyła słowo księcia, ponieważ jeżeli ten wyzna miłość innej, złamie przysięgę daną Odetcie. Plan czarownika spełnia się, Zygfrydowi ukazuje się zrozpaczona Odetta i książę pojmuje, ze był to podstęp Rotbarta. Zrozpaczony Zygfryd opuszcza zamek.

Akt IV. Nad brzegiem jeziora królowa Odetta opowiada łabędziom o zdradzie Zygfryda. Skruszony książę zapewnia Odettę o swej miłości. Nagle nadlatuje czarownik pod postacią czarnego ptaka i grozi Zygfrydowi śmiercią. Książę nie chce uciekać, on i Odetta giną w toni jeziora. Ginie też Rotbart zwyciężony potęgą miłości Odetty i Zygfryda.

Apoteoza: W złotej łódce, ciągnionej przez białe łabędzie, Odetta i Zygfryd płyną do krainy wiecznej szczęśliwości.

Zaklęta w łabędzia polska księżniczka

Balet Jezioro łabędzie Piotra Czajkowskiego to jeden z najsłynniejszych baletów świata, opowiadający o miłości księcia Zygfryda do zaklętej w łabędzia Odetty. W III akcie pojawia się wyraźny akcent polski – podczas balu, na którym książę ma wybrać żonę, księżniczce z Polski towarzyszy mazurek. To właśnie ten narodowy taniec reprezentuje Polskę zaprezentowany został obok czardasza (Węgry), bolera (Hiszpania), tańca neapolitańskiego (Włochy) i rosyjskiego.

R1863CV55FLM9

Prolog. Na chrzciny księżniczki Aurory przybyły dobre wróżki, aby złożyć jej dary. W chwili, kiedy do kołyski zbliża się ostatnia z nich, wróżka Bzu, pojawia się obrażona zła wróżka Carabosse, której nie zaproszono na uroczystość. Rzuca na Aurorę zaklęcie, mocą którego królewna zakłuje się w palec i zaśnie na wieki. Wróżka Bzu, która nie zdążyła jeszcze złożyć swojego daru, zapewnia, że z tego snu zbudzi Aurorę pocałunkiem piękny książę.

Akt I. Obraz 1. Minęło 20 lat i Aurora obchodzi urodziny. Na urodzinach pojawiają się pretendenci do ręki królewny, ale Aurora nie myśli jeszcze o małżeństwie. Nagle w tłumie pojawia się staruszka z wrzecionem w ręku. Aurora zaciekawiona przedmiotem, bierze go do ręki, zakłuwa się w palec i osuwa na ziemię. Staruszką okazuje się być zła wróżka Carabosse, która w ten sposób wypełnia zaklęcie rzucone na chrzcinach królewny.

Akt II. Obraz 2. Nad rzeką odbywa się polowanie księcia Dêsiré. Rzeką płynie łódź wioząca wróżkę Bzu. Księciu ukazuje się wizja śpiącej Aurory. Książę prosi wróżkę, by zaprowadziła go do śpiącej królewny.

Obraz 3. Książę i Wróżka płyną łodzią do zamku, docierają tam nocą. W świetle księżyca widać tajemniczy zamek zasnuty mgłą.

Obraz 4. Pod baldachimem od stu lat śpi Aurora, a dokoła cały dwór. Książę Dêsiré całuje Aurorę i budzi tym królewnę i jej dwór. Książę prosi ojca Aurory, króla Florestana, o rękę córki. Król wyraża zgodę.

Akt III. Obraz 5. W Wersalu rozpoczyna się wesele Aurory i księcia Dêsiré. Przyjęciu towarzyszą różne tańce uświetniające uroczystość, m.in. tańce postaci z różnych bajek.

R1XkdiE9rX0Ui

Zdjęcie ze spektaklu „Dziadek do orzechów i król myszy” w Teatrze Wielkim w Warszawie. Na scenie bajkowa scenografia. Wszystko jest w odcieniach koloru niebieskiego. W tle duża choinka w centrum i kilka mniejszych po jej bokach. Po bokach sceny gęste drzewa. Na scenie duża grupa baletnic. Baletnice są ubrane na biało, mają sterczące spódniczki - paczki i białe kostiumy. Wszystkie baletnice znajdują się w takiej samej pozie: z przodu mają prawą nogę stojącą na całej stopie, z tyłu lewą nogę stojącą na palcach, ręce wyciągnięte do boku, lewa ręka wyżej, prawa ręka niżej.

Akt I. Obraz 1. Do salonu swojego domu wchodzi Klara z zaproszonymi dziećmi, rodzice kończą ubieranie choinki. Wszystkie dzieci otrzymują na gwiazdkę lalki. Radca Drosselmeyer daje Klarze lalkę, a jej bratu żołnierzyka. Klara nie chce iść spać, więc dostaje od radcy kolejną zabawkę, dziadka do orzechów. Odkłada go do koszyka i zasypia. Goście opuszczają dom Klary. Jest północ. Do pustego pokoju wchodzi Klara. Sowa na zegarze zmienia się w Drosselmeyera i Klarę otaczają myszy, których dziewczynka bardzo się boi. Nagle ożywa Dziadek do orzechów i wspólnie z ołowianymi żołnierzykami zwycięża myszy. Dziadek do orzechów okazuje się być księciem Kokluszem, zaprasza Klarę w fantastyczną podróż.

Obraz 2. Salon zamienia się w las pokryty śniegiem, który cały czas pada. Gnomy witają Klarę i Księcia.

Akt II. Obraz 3. Klara i Książę znaleźli się w zaczarowanej krainie słodyczy. Wieszczka Cukrowa serwuje zastawiony słodyczami stół. Rozpoczynają się tańce symbolizujące różne smakołyki: czekoladę, kawę, herbatę. Balet kończy się apoteozą na tle kolorowych fontann.

Wersja bitowa Dziadka do Orzechów

ReE3MBw8zS6fl1

Ilustracja przedstawia stopy tancerki baletowej w pointach zwanymi także baletkami. Są one w kolorze złotym. Kobieta stoi na palcach.

O najsłynniejszych baletach

Kiedy mówimy balet widzimy od razu kroki tancerzy, lekko ubrane baletmistrzynie i subtelność ruchów dopracowanych do perfekcji i zgranych z muzyką. Zanim ten fakt zapadnie w naszą pamięć niech krótka historia baletu zapisana na wielu kartach przypomni nam najważniejsze fakty.

Od najdawniejszych czasów muzyka i taniec są ze sobą związane. W historii muzyki zauważymy zwłaszcza w okresie baroku za sprawą francuskiego władcy Ludwika XIV (1643 – 1715) zmianę myślenia o balecie nie tylko, jako o tańcu, lecz – jak sam władca powiadał - elementu wychowania moralnego ludzi, który powinien budzić szacunek dla potęgi państwa. Majestatyczność spektakli na dworze królewskim, wypełnione przepychem i pochwałami dla osoby króla rozpoczęły proces krystalizowania formy. Już w 1661 roku Król Słońce (tak nazywano Ludwika XIV) założył Królewską Akademię Tańca. Ta niestety niewiele się przyczyniła do rozwoju sztuki tanecznej, za to większe zasługi położył jej baletmistrz Pierre Beauchamp [czytaj pier buszą], który opracował między innymi pięć podstawowych pozycji nóg.

W okresie klasycyzmu balet przeszedł prawdziwą reformę za sprawą francuskiego tancerza i choreografa Jean‑Georges Noverre’a [czytaj: żana‑żorża nowerre], dzięki któremu, zamiast wstawek wokalnych i recytacji, pojawia się więcej tańca i pantomimy.

Czasy romantyzmu otwierają, jak już wiesz, dwa nazwiska: Petipy i Czajkowskiego. Powstają takie dzieła, które już wnikliwie zostały omówione powyżej. Ale czy na tym kończą się czasy świetności baletu? Sprawdź swoją wiedzę w  poniższym filmie.