R18envLbzzIK81
Ilustracja przedstawia maskę teatralną, skrzypce, dwie książki z czerwonymi okładkami oraz świecznik z pięcioma zapalonymi świeczkami. Tytuł lekcji: Rola teatrów jako ośrodków kultury muzycznej.

Klasycyzm w ruchu: od sceny operowej po finałowe rondo i scherzo

Źródło: online-skills, licencja: CC0.
bg‑yellow

Dla ciekawskich

Klasycyzm jako wspólny język sztuki, myśli i nauki

Klasycyzm nie był jedynie stylem muzycznym, lecz szerokim nurtem kulturowym, który łączył literaturę, teatr, sztuki plastyczne, filozofię i nauki przyrodnicze. We wszystkich tych dziedzinach dążono do harmonii, proporcji i jasności przekazu, zgodnych z ideałami oświecenia. Zrozumienie tych powiązań pozwala spojrzeć na muzykę klasycystyczną jako część większego, spójnego obrazu kultury XVIII wieku. Poniżej znajdziesz kilka wskazówek i inspiracji do głębszego zrozumienia epoki.

Literatura i teatr

Opera klasycystyczna była ściśle związana z dramatem literackim – liczyła się logiczna akcja, jasna narracja i podporządkowanie muzyki tekstowi, co doskonale widać w reformach Glucka. Libretto traktowano podobnie jak dramat sceniczny, zgodnie z zasadami przejrzystości i umiaru epoki oświecenia. 

Źródła i ośrodki:

  • literatura: Gotthold Ephraim Lessing (Dramaturgia hamburska), Jean‑Jacques Rousseau (pisma o muzyce i teatrze);

  • teatry i archiwa: Burgtheater w Wiedniu, Comédie‑Française w Paryżu;

  • uczelnie: Akademia Teatralna w Warszawie (historia dramatu), Universität Wien (muzykologia i teatrologia).

Sztuki plastyczne

Klasycyzm w muzyce opierał się na tych samych zasadach co malarstwo i architektura: proporcji, symetrii i harmonii. Idea „piękna idealnego” widoczna u Canovy czy Poussina ma swój odpowiednik w klarownych formach ronda, sonaty i koncertu. 

Źródła i ośrodki:

  • artyści: Antonio Canova, Nicolas Poussin, Jacques‑Louis David;

  • muzea: Luwr (Paryż), Galleria Borghese (Rzym), Muzea Watykańskie;

  • architektura: klasycystyczne teatry operowe, np. Teatr La Scala w Mediolanie; 

  • literatura: Ernst H. Gombrich, O sztuce.

Filozofia i nauki przyrodnicze

Muzyka klasycystyczna odzwierciedlała oświeceniowe przekonanie, że świat rządzi się rozumem, porządkiem i prawami natury. Zasady równowagi formalnej w muzyce korespondują z filozofią Kanta oraz z matematycznym postrzeganiem harmonii dźwięków, obecnym już u Leibniza. 

Źródła i ośrodki:

  • filozofia: Immanuel Kant (Krytyka władzy sądzenia), Gottfried Wilhelm Leibniz (pisma o harmonii);

  • nauka: rozwój akustyki i teorii dźwięku w XVIII wieku;

  • uczelnie: Uniwersytet w Getyndze, Sorbonie – centra myśli oświeceniowej.

bg‑yellow

Biblioteka muzyczna

R1WfRfCZJlmNU
Ilustracja interaktywna przedstawia: Wolfgang Amadeusz Mozart, Rondo „XI Sonata fortepianowa”, 1783, Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Utwór: Wolfgang Amadeusz Mozart, Rondo „XI Sonata fortepianowa”. Kompozycja posiada szybkie tempo. Cechuje się żywiołowym, wesołym charakterem. Mężczyzna na fotografi ubrany jest w czerwony płaszcz. Z przodu widać biały koronkowy żabot. Minę ma poważną. Perukę zaczesaną w loki.
Wolfgang Amadeusz Mozart, Rondo „XI Sonata fortepianowa”, 1783, online-skills, CC BY 3.0.
RZL3JOUu3FwSf
Ilustracja interaktywna przedstawia: Joseph Haydn, „Trio fortepianowe” op. 82, część III – rondo, 1795. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Utwór: Joseph Haydn, „Trio fortepianowe” op. 82, część III – rondo. Kompozycja posiada szybkie tempo. Cechuje się żywiołowym, wesołym charakterem. Mężczyzna na fotografii ubrany jest w czarny płaszcz i koszulę z żabotem. Z przodu trzyma książkę.
Joseph Haydn, „Trio fortepianowe” op. 82, część III – rondo, 1795, online-skills, CC BY 3.0.
R1NwMm0jCSGAY
Ilustracja interaktywna przedstawia: Ludwig van Beethoven, „Rondo C‑dur” op. 51 no. 1, 1797. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Ludwig van Beethoven, „Rondo C‑dur” op. 51 no. 1. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się spokojnym charakterem. Mężczyzna na fotografii ma rozwiane, siwe, dłuższe włosy. Ubrany jest w białą koszulę i czarny płaszcz. Pod szyją ma zawiązany czerwony szalik.
Ludwig van Beethoven, „Rondo C-dur” op. 51 no. 1, 1797, online-skills, CC BY 3.0.
RTFo9lRSuva9W
Ilustracja interaktywna przedstawia: Wolfgang Amadeusz Mozart, „Czarodziejski flet”, „Der Hölle Rache”, 1791, wyk. Diana Damrau. Plakat jest biały z czarnymi literami. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Opera w dwóch aktach. Akcja rozgrywa się w państwie Królowej Nocy i w świątyni Słońca. Akt I Książę Tamino wchodzi przypadkiem na terytorium państwa Królowej Nocy. Spotyka tam pokrytą piórami postać nadwornego ptasznika, Papageno, a trzy damy pokazują mu portret córki Królowej Nocy, Paminy. Sama władczyni prosi go o uwolnienie księżniczki, rzekomo więzionej przez złego czarodzieja Sarastra. W nagrodę obiecuje mu jej rękę. Książę wyraża zgodę. Otrzymuje czarodziejski flet – ochronę przed niebezpieczeństwami. Jako towarzysza dostaje Papagena, zaopatrzonego w cudowne dzwonki. Mają oni podążać za trzema chłopcami. Po wyczerpującej wędrówce docierają w końcu do świątyni boga Słońca – Ozyrysa. Tu znajduje się Pamina, której strzeże Murzyn Monostatos. Sprytnemu Papageno udaje się dostać do świątyni i i uprowadzić księżniczkę. Natomiast Tamino spotyka sędziwego kapłana, który oznajmia mu, że będzie mógł wejść do świątyni tylko wtedy, gdy wprowadzi go do niej przyjazna dłoń. Książę postanawia czekać na dalszy rozwój wypadków w pobliskim gaju, gdzie ku jego radości pojawia się Pamina z Papagenem. Za nimi wbiega ścigający ich Monostatos; zostaje on zmuszony dzwonkami Papageno do nieustannego tańca. W końcu przybywa też Sarastro – nie zły czarodziej, jak go przedstawiła Królowa Nocy, ale dobrotliwy, chociaż potężny, arcykapłan świątyni Słońca, która jest zarazem przybytkiem wiedzy i poznania. Oświadcza on Taminowi, że aby zdobyć Paminę, będzie musiał przejść szereg ciężkich prób. Akt II Bohaterowie dowiadują się, że bogowie przeznaczyli Paminę na żonę Tamina. Książę musi jednak spełnić pewne warunki, żeby móc dostąpić z jej ręki zaszczytu wtajemniczenia i zasiąść w gronie wybranych w świątyni wiedzy. Tamino postanawia poddać się próbom. Papageno także się na to decyduje, zachwycony widokiem bliźniaczo do niego podobnej Papageny, którą w ten sposób będzie mógł zdobyć. Tymczasem przed Paminą pojawia się Królowa Nocy, rzeczywista przedstawicielka złych potęg. Nakazuje księżniczce zabić Sarastra i odebrać mu tajemniczy znak “siedmiokrotnego kręgu słońca”. Po zwycięsko przebytej próbie milczenia Tamino i Pamina przechodzą sprawdzian wiecznej rozłąki. Pamina, przekonana o obojętności ukochanego, chce już zabić się otrzymanym od matki sztyletem, ale ratują ją trzej chłopcy towarzyszący Taminowi. Teraz następuje przejście dwojga młodych przez bramę strachu, którą przekraczają chronieni dźwiękami czarodziejskiego fletu. Po próbie ognia i wody, droga do świątyni poznania stoi już przed nimi otworem. Królowa Nocy zostaje pokonana. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się wirtuozerskim charakterem.
Wolfgang Amadeusz Mozart, „Czarodziejski flet”, „Der Hölle Rache”, 1791, wyk. Diana Damrau, online-skills, CC BY 3.0.