Mikołaj Sęp Szarzyński – poeta przełomu

R1O3XKVVCDNE2

Na czarno‑białej ilustracji znajduje się karta. W centrum na górze zapisane jest imię i nazwisko autora - Mikołaja Sępa Szarzyńskiego. Po nazwisku jest umieszczony ukośnik, a po nim mniejszą czcionką widnieje tytuł: „Rytmy abo wiersze polskie”. Pod tytułem znajduje się ozdobnik. Nieco niżej jest umieszczony napis mniejszą czcionką: Po jego śmierci zebrane i wydane. Pod napisem znajduje się ornament roślinny. Na dole strony widnieje napis: Roku Pańskiego 1601. Poniżej pismem odręcznym zostało zapisane: Ex libirs E P Joannis Jma. Wokół karty znajduje się obwoluta z ornamentów kwiatowych.

Życie Mikołaja Sępa Szarzyńskiego przypada na drugą połowę XVI wieku, czyli na zmierzch epoki renesansu. Schyłkowa atmosfera w potrydenckiejpotrydenckipotrydenckiej Europie musiała wpłynąć także na twórczość poety, dlatego ukazany w wierszach obraz ludzkiej egzystencji jest tak dramatyczny.

W roku 1601, 20 lat po śmierci Mikołaja Sępa Szarzyńskiego, ukazał się drukiem jedyny jego zbiór poezji. W Rytmach, abo Wierszach polskich znalazło się kilkadziesiąt utworów, które zdołali zgromadzić młodszy brat poety Jakub oraz nieznany z nazwiska duchowny. Zawarte w tomiku wiersze należą do kilku gatunków, m.in. sonetów, pieśni, psalmów, epigramatów. Tym, co je łączy, jest tematyka filozoficzno‑religijna. Z tego powodu zalicza się Sępa Szarzyńskiego do nurtu metafizycznego.

Europa w czasach Mikołaja Sępa Szarzyńskiego

Za życia Mikołaja Sępa Szarzyńskiego Rzeczpospolita prowadziła liczne wojny między innymi z Mołdawią, zakonem inflanckim, Rosją, Szwecją, Danią i Turcją. Jednak w swoich utworach poeta nie pisał o nich, tylko w Pieśni V i VI wspomniał potyczki z Tatarami w 1519 i 1571 roku, sławiąc postacie żołnierzy, którzy wówczas zginęli. A mimo to słowo wojna pojawiało się często w sonetach czy pieśniach. Poeta jednak miał na myśli „wieczną wojnę” toczoną przez człowieka z pokusami doczesnego świata.

Biografia Sępa Szarzyńskiego zawiera wiele niejasności. Można jednak założyć, że poeta nie uczestniczył w żadnej wojnie prowadzonej wówczas przez Rzeczpospolitą. Motyw wojowania w jego utworach dotyczy głównie walk duchowych, prowadzonych przez człowieka z otaczającymi go pokusami. Poeta odwołuje się tu motywu miles christianusmiles christianusmiles christianusIndeks górny .^., który ma genezę biblijną. W Piśmie Świętym (zwłaszcza w Starym Testamencie) często wspomina się o walkach toczonych przez naród wybrany z przedstawicielami innych nacji i wyznań. Zawsze w tym kontekście jako wodza przedstawiano Boga (Jahwe), który – jak wierzyli Izraelici – obiecał im Ziemię Obiecaną, ale to oni musieli ją zdobyć i utrzymać w ramach „świętej wojny”.

Nowy Testament znacząco zmienił perspektywę, z której postrzegano działania wojenne. Obowiązujące w kulturze judejskiej prawo zemsty zostało zastąpione przez prawo miłości i przebaczania. Taka postawa prowadziła do kojarzenia walki głównie ze zmaganiami wewnętrznymi. EgzemplifikująegzemplifikowaćEgzemplifikują to m.in. słowa św. Pawła, porównującego cnoty chrześcijańskie do uzbrojenia, które jest konieczne, aby pokonać szatana.

W początkach chrześcijaństwa dominowało więc duchowe rozumienie walki prowadzonej przez rycerza chrześcijańskiego. Ta pacyfistyczna koncepcja uległa zmianie, gdy chrześcijaństwo – za sprawą Konstantyna Wielkiego – stało się religią oficjalną. Pojawiło się wówczas dosłowne rozumienie walki w imię wiary, co wiązało się m.in. z wytworzeniem się rycerstwa jako grupy społecznej przeznaczonej m.in. do szerzenia i obrony chrześcijaństwa.

Dwoistość jednostki

Człowiek baroku doświadczał uczucia rozdarcia między pokusami ciała i potrzebami ducha. Nieśmiertelna dusza w konflikcie z ciałem, które ulega rozpadowi i jest siedliskiem zgubnej żądzy to powracający temat literatury baroku.

Ponadczasowość egzystencjalnego dramatu człowieka

Mikołaj Sęp Szarzyński postrzegał egzystencję człowieka jako dramatyczną nie tylko z powodów, które wiązały się z XVI‑wieczną rzeczywistością. Dramat wynikał według niego z faktu, że natura ludzka jest skażona grzechem pierworodnym, który przyczynił się do utraty przez ludzi wewnętrznej harmonii.

RVNS8B1M3AOA5

Obraz przedstawia biblijną scenę rodzajową. W raju, przedstawionym jako piękny ogród, pełen drzew i zwierząt, znajdują się Adam i Ewa. Zostali namalowani pod jabłonią rosnącą z lewej strony. Są nadzy. Ewa stoi przed Adamem, ma długie, rude włosy, Adam siedzi na kamieniu, ma krótkie włosy i brodę. Za Adamem stoi koń z rozwianą grzywą. Nad Ewą, na gałęzi wije się gruby wąż, który sunie do uniesionej w górę lewej ręki Ewy. Kobieta sięga po kolejne jabłko wiszące na gałęzi. Prawą ręką podaje jabłko Adamowi. Między nimi stoi koziołek. Na gałęziach jabłoni siedzą różne ptaki. Za Ewą stoi paw. Środkiem łąki rozciągającej się z prawej strony, płynie niewielki strumyk, pływają w nim ryby i ptaki. W tle pasą się parami liczne zwierzęta.

Dla większości humanistów wolna wola była powodem do przekonania o nadzwyczajnej wartości ludzkiej istoty, jednak w opinii Sępa Szarzyńskiego to właśnie wola stawała się źródłem wszelkiego nieszczęścia. Przyczyna dramatu tkwi w antynomiiantynomiaantynomii między duszą a ciałem. Zgodnie z wielowiekową tradycją, obecną w teologii chrześcijańskiej, ale również w filozofii platońskiej, dualizmdualizm traktowano jako podstawową cechę człowieka. W tej koncepcji dusza została uwięziona w ciele, natomiast zmysły przyczyniały się do błędnego wykorzystywania woli. Według Sępa Szarzyńskiego nawet ofiara złożona przez Jezusa nie zmieniła ludzkiej natury, wciąż ulegającej pokusie. Pesymizm nie oznaczał jednak zgody na poddanie się działaniu diabła kuszącego człowieka do grzechu. Sposobem na pokonanie bezsilności było przede wszystkim uświadomienie sobie, że świat materialny, doświadczany za pomocą zmysłów, oferuje człowiekowi złudne wartości. To przekonanie z kolei wskazywało na konieczność indywidualnej aktywności i wzięcia odpowiedzialności za własne decyzje. Mikołaj Sęp Szarzyński nie wykluczał, że człowiek może pokonać pokusy, jeśli podporządkuje się woli Boga, ale podkreślał siłę trzech przeciwników, z którymi muszą mierzyć się ludzie: szatana, świata i ciała.

Poczucie wyobcowania duszy w ciele stanowi jeden z najistotniejszych motywów poezji baroku. Warto zauważyć, że typowa dla epoki sprzeczność odzwieciedlała się również we współistnieniu poezji libertyńskiej (tzw. nurt „światowych rozkoszy”), którą tworzył Jan Andrzej Morsztyn i poezji mistycznej Sebastiana Grabowieckiego. Ścieranie się dwóch pierwiastków — ziemskiego i boskiego uwidacznia się w dziełach większości barokowych poetów. Niezwykle wymownym utworem na temat odwiecznej walki człowieka z jego dwoistą naturą jest sonet O wojnie naszej, którą wiedziemy z szatanem, światem i ciałem Mikołaja Sępa‑Szarzyńskiego:

Ciało, nazwane domem dla ducha, wystawiane jest nieustannie na próbę przez szatana i uciechy świata materialnego. Staje się więc wrogiem człowieka. Typowe dla epoki sposoby ujmowania ciała – kruchego, niszczejącego, grzesznego, ale także świętego i zasługującego na szacunek – uwidaczniają się w metaforyce wierszy barokowych twórców.

Człowiek baroku jako istota rozdarta między cielesnością, a duchowością widzi nadzieję jedynie w zbawieniu i trwaniu blisko Boga. Gardzi ciałem, które ulega deformacji i dezintegracji. Wierzy, że po śmierci dusza rozliczana jest na sądzie Boskim. Uznaje życie cnotliwe za wartość znacznie wyższa niż uciechy ciała. Obawia się zmysłów, które stwarzają pokusy. Tym samym obawia się zmysłowej miłości, która ogarniając rozum i ducha może prowadzić do moralnego upadku.

Słownik