Krótko o tekście Bogurodzicy

Bogurodzica jako pieśń od zawsze przeznaczona była do śpiewania. Pierwszy jej zapis pochodzi z początku XV wieku. Jest pieśnią jednogłosową, nieposiadającą taktów, jej melodyka oparta została na melizmatach (kilka dźwięków śpiewane jest na jednej sylabie, np.: Maryja, eleison), właściwych dla chorału gregoriańskiego.

Bogurodzica ma charakter wstawienniczo‑modlitewny. W pierwszej zwrotce podmiot zbiorowy (wierni) kieruje rozbudowaną apostrofę do Maryi jako Bożej Rodzicielki, biorącej udział w dziele Odkupienia. Służą temu określenia Matki Boskiej: Bogurodzica (Matka Boga), Dziewica (czysta od grzechu), Bogiem sławiena (obdarzona przez Boga chwałą). Prośba składana przez wiernych dotyczy pozyskania dla nich przychylności Chrystusa. W drugiej zwrotce wierni zwracają się za pośrednictwem Jana Chrzciciela do Chrystusa, aby wysłuchał próśb o dar pobożnego życia i zbawienia po śmierci. Idea jednoczesnego pośrednictwa jest analogią do motywu deesisdeesisdeesis (gr. modlitwa, błaganie), w którym Chrystus ukazany jest jednocześnie jako Władca na tronie i Sędzia w towarzystwie Maryi i Jana Chrzciciela, przedstawionych w pozach sugerujących wstawiennictwo.

Polecenie 2

Zapoznaj się z melodią Bogurodzicy.

R1471CPNOJ6811

Ilustracja przedstawia „Bogurodzica”, zapis nutowy, a pod nim tekst Bogurodzicy.

R19ZOFGA9M8DV1

Na nagraniu wykonana na organach melodia „Bogurodzicy”. Muzyka nie posiada metrum. Jest spokojna, modlitewna.

Na nagraniu wykonana na organach melodia „Bogurodzicy”. Muzyka nie posiada metrum. Jest spokojna, modlitewna.

Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DHM933JD2

Na nagraniu wykonana na organach melodia „Bogurodzicy”. Muzyka nie posiada metrum. Jest spokojna, modlitewna.

Kształt artystyczny Bogurodzicy

Bogurodzica spełnia ogólne zasady poetyki utworów literackich pisanych w średniowieczu. Jest wierszem średniowiecznym, czyli najstarszym systemem wersyfikacyjnym w poezji polskiej. Jego cechy to:

• asylabiczność (czyli nieregularna liczba sylab w poszczególnych wersach),

• rymy zewnętrzne (a czasem też – wewnętrzne),

• wers intonacyjno‑zdaniowy, tzn. taki, w którym każdy wers jest osobnym zdaniem lub samodzielną składniowo cząstką zdania; oznacza to, że nie stosuje się przerzutni.

Kult Matki Bożej

Od Soboru efeskiego, który miał miejsce w 431 r., Kościół zaczął czcić Maryję jako Matkę Boga. W średniowieczu zatem wierni postrzegali ją jako wyjątkową, obdarzali szacunkiem i czcią.

RvG3mORVMFEij1

Zdjęcie przedstawia starą, zniszczoną kartę z zapisanym odręcznie tekstem.

Kult Matki Bożej stał się jednym z ważnych wyróżników katolicyzmu polskiego – zaowocował m.in. ślubami lwowskimi (1 IV 1656), w których król Jan Kazimierz oddał Rzeczpospolitą pod opiekę Maryi, Królowej Polski. W średniowieczu kult maryjny nie miał tak wyraźnego nacechowania narodowościowego. Był podobny w całej Europie, choć realizowano go na różne sposoby. Jednym z nich były obchody świąt maryjnych. Pojawiły się one w kalendarzu roku liturgicznego już na początku średniowiecza i są dowodem na długą tradycję oddawania czci Matce Bożej. Do końca XIV w. przejawiała się ta tradycja szczególnie w trakcie czterech świąt, których podłożem były dokonane w IV i V w. ustalenia dogmatycznedogmatycznydogmatyczne dotyczące boskiej i ludzkiej natury Chrystusa. W ten sposób wskazywano na znaczenie kobiety, która urodziła Jezusa: naturalne stało się nazwanie jej Bogarodzicą. Wspomniane święta to: Narodziny Maryi, Zwiastowanie (podczas którego przypominano moment nawiedzenia Matki Bożej przez anioła Gabriela), Oczyszczenie Najświętszej Maryi Panny (upamiętniające przyniesienie Jezusa do świątyni po 40 dniach od narodzin), wreszcie – Wniebowzięcie (zwane też świętem Matki Boskiej Zielnej). Obrzędy te były obecne w liturgii Kościoła od przełomu IV i V wieku. Pod koniec XIV stulecia pojawiły się dwa nowe święta: uroczystość Niepokalanego Poczęcia oraz Nawiedzenie (opisane w Ewangelii spotkanie Maryi i jej kuzynki św. Elżbiety, późniejszej matki św. Jana Chrzciciela). Oba święta wpisano do kalendarza liturgicznego wówczas, gdy najprawdopodobniej Bogurodzica już istniała – historycy literatury przyjmują, że powstała około połowy XIII stulecia.

O znaczeniu Maryi w teologii chrześcijańskiej świadczyła działalność zakonów. Upowszechniały one cześć dla Matki Bożej, koncentrując się na przypisywanych jej cnotach. Franciszkanie, dominikanie, kartuzi, karmelici byli zaangażowani w propagowanie kultu maryjnego. Zajmowały się tym również bractwa, do których należały osoby świeckie. Znaczenie Maryi w chrześcijańskiej Europie potwierdzają także liczne wezwania maryjne nadawane kościołom – w diecezji gnieźnieńskiej pod koniec XV stulecia istniało ok. 3900 parafii, a w niemal 600 z nich świątynie nosiły nazwy związane z Matką Bożą.

Kult Matki Bożej poświadczają kierowane do niej modlitwy, poświęcane jej kazania i hymny. W średniowieczu popularną formą czczenia Maryi były litanie, w których za pomocą enumeracji wymieniano kolejne przynależne rodzicielce Jezusa tytuły zaczerpnięte z Biblii oraz literatury dogmatycznejdogmatycznydogmatycznej, dołączając do nich prośby i podziękowania. W XI w. jedną z głównych modlitw maryjnych stał się tzw. Psałterz Najświętszej Maryi Panny, potocznie nazywany różańcem. Nazwa wywodzi się od łacińskiego słowa rosarium, czyli wieniec róż, i ma symbolizować obdarowywanie Maryi kwiatami‑modlitwami.

R1OolKBefGqcf

Mozaika przedstawia trzy postacie. W centralnej części znajduje się Jezus Chrystus w aureoli nad głową. Wykonuje on prawą dłonią gest błogosławieństwa. Patrzy prosto przed siebie, jest nieco wyżej niż pozostałe dwie postacie. Po prawej stronie Jezusa (lewej obrazu) znajduje się z lekko pochyloną głową Matka Boska w chuście, z aureolą nad głową. Po lewej stronie Chrystusa (a prawej obrazu) znajduje się Jan Chrzciciel. Jego głowa jest lekko pochylona, znajduje się nad nią aureola. Duża część mozaiki jest zniszczona.

Maryję przedstawiano także na obrazach (ikonach), freskach i rzeźbach. W postaci plastycznej oddawano treść epizodów opisanych w Biblii, ale sięgano także po inspirację do apokryfówapokryfapokryfów. Jednym z popularnych w średniowieczu motywów, który nie ma potwierdzenia w Piśmie Świętym, jest kompozycja zwana deesisdeesisdeesis. Ukazywała ona spotkanie trzech osób: Jezusa – jako władcy świata, Maryi oraz Jana Chrzciciela. Zadaniem dzieł realizujących ten motyw było uzmysłowienie wiernym, że Matka Boża i kuzyn Jezusa są najlepszymi orędownikami wstawiającymi się za ludźmi u Boga.

MediewiścimediewistaMediewiści dostrzegają obecność motywu deesis również w Bogurodzicy. W pierwszej strofie wierni proszą Maryję, by wyprosiła u Jezusa przychylność dla ludzi. Druga zwrotka zawiera konkretne błagania skierowane do Chrystusa. Maryja i Chrzciciel przyjmują więc na siebie rolę pośredników między Stwórcą a człowiekiem. Nieznany autor pieśni wprowadził do utworu typ relacji podkreślającej z jednej strony znaczenie Maryi, z drugiej – uwzględniającej dogmatyczniedogmatycznydogmatycznie usankcjonowaną hierarchię.

RIALYTrFxuv80

Zdjęcie przedstawia ikonę z Matką Boską Częstochowską i małym Jezusem trzymanym przez nią na lewej ręce. Kobieta ubrana jest w prostą szatę, na głowie i ramionach ma chustę. Ona i Jezus mają ciemną karnację. Nad ich głowami są złote aureole. Na prawym policzku kobiety widoczna jest blizna. Jezus ubrany jest w długą szatę. Trzyma lekko uniesioną prawą rękę w geście błogosławieństwa.

Na ziemiach polskich kult maryjny pojawił się dość wcześnie, bo już w X wieku, kiedy pierwsi misjonarze przybyli w te rejony, by szerzyć wiarę. O tym, jak w języku polskim zakorzeniło się słowo „Bogurodzica”, pisze Roman Mazurkiewicz:

Mazurkiewicz zwraca uwagę na fakt, że rodzicielstwo Maryi w średniowieczu miało rangę dogmatyczną, było więc kluczowe w interpretowaniu tej postaci czy jej postrzeganiu. To właśnie nazwanie jej „Bogurodzicą”, czyli rodzicem Boga, miało największy zasięg oddziaływania na wiernych i być może stąd popularność pieśni noszącej ten tytuł.

Bogurodzica jest najstarszą znaną nam pieśnią napisaną i wykonywaną w języku polskim. Jest więc również najstarszym polskim zabytkiem językowym i kulturowym. Jej wartość dla badaczy literatury, języka i kultury średniowiecza jest nieoceniona. Wciąż jednak tekst budzi sporo wątpliwości i stanowi zagadkę dla badaczy literatury.

Jak pisze Teresa Michałowska, pierwsza znana wersja Bogurodzicy pochodzi zatem z początku XV wieku, jest jednak uboższa w stosunku do tej, którą znamy obecnie. Geneza tekstu jest więc złożona i nie do końca znana.

Słownik