Dziwne dialogi człowieka i rzeczy
Człowieka otaczają rozmaite przedmioty. Większość z nich traktuje użytkowo i nie poświęca im zbyt wiele uwagi. Tymczasem rzeczy wokół nas nie są jedynie wytworem kultury materialnej. Poza swym znaczeniem dosłownym mogą stać się także nośnikami głębszych treści i posiadać wartość symboliczną. Dzieje się tak dlatego, że mają swoją historię, przypominają o przeszłości, odzwierciedlają ludzkie emocje. W wymiarze artystycznym świat przedmiotów jest równie bogaty jak świat człowieka. Poetyckie dialogi prowadzone między jednostką a przedstawicielami materii nieożywionej (np. kamieniami) pozwalają odkryć nieznany wymiar otaczającej ludzi rzeczywistości. Są sposobem dotarcia do prawdy o samym człowieku – prawdy, której być może nigdy wcześniej nie był świadomy…
1) Wyjaśnij znaczenia związków frazeologicznych: „zrzucić kamień z serca”, „twardy jak kamień”, „być z kamienia”, „serce z kamienia”, „kamienna twarz”, „kamieniem siedzieć”, „zasnąć kamieniem”, „kamień do czyjegoś ogródka”, „kamień węgielny”, „przepaść jak kamień w wodę”, „nie pozostawić kamienia na kamieniu”. Skorzystaj w tym celu ze słownika frazeologicznego.
2) Zbierz kilka kamieni. Jeśli masz taką możliwość, postaraj się, aby były to różne odmiany: skały, minerały, półszlachetne kamienie wykorzystywane do wyrobu biżuterii, np. agaty, krzemienie czy kryształ górski. UWAGA! Najpierw w dowolnym źródle sprawdź, które kamienie jubilerskie to kamienie szlachetne.
Rozmowa z kamieniem Wisławy Szymborskiej
Przypomnij sobie znaczenia wyjaśnionych przez ciebie związków frazeologicznych, a następnie zastanów się, czy pojawiły się jakieś wspólne cechy kamienia. Wymień je.
Obejrzyj dokładnie zebrane przez siebie otoczaki i porównaj je z kamieniami przedstawionymi w poniższej galerii. Ustal, co je łączy.
Znajdź informacje na temat kamieni półszlachetnych. Zapisz poniżej ich definicję i wymień kilka nazw takich kamieni.
Podaj wyrazy pokrewne do wyrazu „kamień”.
Zredaguj kilkuzdaniową notatkę, w której opiszesz, jakie skojarzenie budzi w tobie kamień. Wykorzystaj zgromadzone w poprzednich ćwiczeniach słownictwo.
![Zdjęcie przedstawia starszą kobietę w kapeluszu, płaszczu i chustce na szyi. Patrzy ona w dal. Lekko się uśmiecha.](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/RPf92UjQ4D9aP/1668784316/oH9AmaWKSQeRGjb5l2VL9GCx9ZboNII0.jpg)
Wisława Szymborska
– polska poetka, eseistka, tłumaczka. Debiutowała na łamach „Dziennika Polskiego” w 1945 roku. Pierwszym tomem poetyckim Szymborskiej był tom Dlatego żyjemy (1952). W 1996 roku poetka została laureatką literackiej Nagrody Nobla.
Wisława Szymborska jest jedną z najczęściej tłumaczonych polskich autorów. Do jej najważniejszych tomów poetyckich należą: Wołanie do Yeti (1957), Sól (1962), Sto pociech (1967), Wielka liczba (1976), Ludzie na moście (1986), Koniec i początek (1993), Widok z ziarnkiem piasku (1996).
Rozmowa z kamieniemPukam do drzwi kamienia.
– To ja, wpuść mnie.
Chcę wejść do twego wnętrza,
rozejrzeć się dokoła,
nabrać ciebie jak tchu.– Odejdź – mówi kamień. –
Jestem szczelnie zamknięty.
Nawet rozbite na części
będziemy szczelnie zamknięte.
Nawet starte na piasek
nie wpuścimy nikogo.Pukam do drzwi kamienia.
– To ja, wpuść mnie.
Przychodzę z ciekawości czystej.
Życie jest dla niej jedyną okazją.
Zamierzam przejść się po twoim pałacu,
a potem jeszcze zwiedzić liść i krople wody.
Niewiele czasu na to wszystko mam.
Moja śmiertelność powinna cię wzruszyć.– Jestem z kamienia – mówi kamień –
i z konieczności muszę zachować powagę.
Odejdź stąd.
Nie mam mięśni śmiechu.Pukam do drzwi kamienia.
– To ja, wpuść mnie.
Słyszałam, że są w tobie wielkie puste sale,
nieoglądane, piękne nadaremnie,
głuche, bez echa czyichkolwiek kroków.
Przyznaj, że sam niedużo o tym wiesz.– Wielkie i puste sale – mówi kamień –
ale w nich miejsca nie ma.
Piękne, być może, ale poza gustem
twoich ubogich zmysłów.
Możesz mnie poznać, nie zaznasz mnie nigdy.
Całą powierzchnią zwracam się ku tobie,
a całym wnętrzem leżę odwrócony.Pukam do drzwi kamienia.
– To ja, wpuść mnie.
Nie szukam w tobie przytułku na wieczność.
Nie jestem nieszczęśliwa.
Nie jestem bezdomna.
Mój świat jest wart powrotu.
Wejdę i wyjdę z pustymi rękami.
A na dowód, że byłam prawdziwie obecna,
nie przedstawię niczego prócz słów,
którym nikt nie da wiary.– Nie wejdziesz – mówi kamień. –
Brak ci zmysłu udziału.
Żaden zmysł nie zastąpi ci zmysłu udziału.
Nawet wzrok wyostrzony aż do wszechwidzenia
nie przyda ci się na nic bez zmysłu udziału.
Nie wejdziesz, masz zaledwie zamysł tego zmysłu,
ledwie jego zawiązek, wyobraźnię.Pukam do drzwi kamienia.
– To ja, wpuść mnie.
Nie mogę czekać dwóch tysięcy wieków
na wejście pod twój dach.– Jeżeli mi nie wierzysz – mówi kamień –
zwróć się do liścia, powie to, co ja.
Do kropli wody, powie to, co liść.
Na koniec spytaj włosa z własnej głowy.
Śmiech mnie rozpiera, śmiech, olbrzymi śmiech,
którym śmiać się nie umiem.Pukam do drzwi kamienia.
– To ja, wpuść mnie.– Nie mam drzwi – mówi kamień.
Z tomu Sól (1962)
Źródło: Rozmowa z kamieniem, [w:] Wisława Szymborska, Wiersze wybrane, Kraków 2012, s. 109–111.
Przeczytaj uważnie wiersz Rozmowa z kamieniem, a następnie wykonaj ćwiczenia.
Określ, kim jest podmiot liryczny w wierszu i kogo lub co reprezentuje. Uzasadnij swoją odpowiedź, odwołując się do właściwych cytatów z liryka.
Scharakteryzuj kamień jako bohatera lirycznego utworu, wskazując trzy cechy, które go wyróżniają.
Wyjaśnij, w jakim celu podmiot liryczny rozmawia z kamieniem i czego chce się dowiedzieć.
Wyjaśnij, czym jest „zmysł udziału”, którego nie posiada podmiot liryczny.
Wyjaśnij, jaki związek zachodzi między brakiem drzwi a przedstawioną sytuacją liryczną/ wymową całego tekstu Szymborskiej.
Zastanów się nad tajemnicą, jaką skrywa kamień. Oceń, czy w jego wnętrzu znajduje się coś naprawdę cennego oraz czy ludzkie istnienie jest bardziej wartościowe niż istnienie kamienia.
Stwórz mapę myśli do słowa „kamień”. Dopisz w wyznaczonych miejscach pasujące do słowa związki frazeologiczne, określenia, synonimy, wyrazy pokrewne oraz utwory literackie.
Sporządź notatkę w formie wyliczenia na temat słowa „kamień”.
Napisz rozprawkę, w której rozważysz, co jest niewątpliwą wartością bycia człowiekiem. W argumentacji odwołaj się do Rozmowy z kamieniem Wisławy Szymborskiej oraz do innego utworu literackiego. Twoja praca powinna liczyć co najmniej 200 wyrazów.
Kamyk Zbigniewa Herberta
![Pomnik popiersia. Starszy mężczyzna z ukazanym fragmentem kołnierzyka. Ma poważny wyraz twarzy.](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/R1BEALWkhAnGT/1668784317/2a08bo43jpXbnVIs6Fe5XACnH5PkPqXv.jpg)
Zbigniew Herbert
– polski poeta, dramaturg, eseista, laureat wielu nagród literackich. Zadebiutował w 1950 roku na łamach prasy. Debiut książkowy Herberta stanowił tom Struna światła (1956). Najsłynniejszym dziełem autora jest zbiór poetycki Pan Cogito (1974), w którym po raz pierwszy pojawia się postać Pana Cogito – współczesnego inteligenta, niemogącego pogodzić się z otaczającą rzeczywistością. Do innych ważnych tomów poetyckich artysty należą: Hermes, pies i gwiazda (1957), Studium przedmiotu (1961), Napis (1969), Raport z oblężonego miasta i inne wiersze (1983). Zbigniew Herbert jest także autorem zbiorów tekstów dramatycznych, np.: Jaskinia filozofów (1956) i Rekonstrukcja poety (1960). Artysta zasłynął również swoją twórczością eseistyczną, np.: Barbarzyńca w ogrodzie (1962) i Martwa natura z wędzidłem (1993).
Codzienność oczami Herberta
Na tom poetycki Studium przedmiotu składają się wiersze i proza poetycka. Głównym tematem tego zbioru Herberta są rozważania o roli i zadaniach sztuki oraz poetyckie opisy – z pozoru – zwykłych przedmiotów znanych z codzienności. Poeta odkrywa nieznane oblicze otaczających go rzeczy: pisze o drewnianej kostce, zegarze, krzesłach, stole, tworzy odę skierowaną do szuflady, która chroniła jego utwory przed cenzurą... Herbert pokazuje świat materialny, poszukując w nim treści metafizycznychmetafizycznych. Autor Studium przedmiotu zachęca do zgłębiania „istoty rzeczy” i odkrywania „serca rzeczy”, gdzie ukryta jest głębsza prawda o otaczającej ludzi rzeczywistości.
![](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/R1dgTehRxqbxb/1668784317/11jZHR3iWvxVL4ypaq8tKmTFWYDv0juI.png)
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1dgTehRxqbxb
Nagranie wideo. Na początku pojawia się plansza z napisem: Zbigniew Herbert „Kamyk”. Następnie Elżbieta Golińska czyta wiersz Herberta w sali teatralnej z rzędami bordowych krzeseł. Na końcu filmu pojawia się plansza z napisami: wystąpiła Elżbieta Golińska, realizacja Contentplus.pl, na zlecenie Uniwersytetu Wrocławskiego, w ramach projektu „E‑podręczniki do kształcenia ogólnego”, wrzesień 2014.
Kamykkamyk jest stworzeniem
doskonałymrówny samemu sobie
pilnujący swych granicwypełniony dokładnie
kamiennym sensemo zapachu który niczego nie przypomina
niczego nie płoszy nie budzi pożądaniajego zapał i chłód
są słuszne i pełne godnościczuję ciężki wyrzut
kiedy go trzymam w dłoni
i ciało jego szlachetne
przenika fałszywe ciepło– Kamyki nie dają się oswoić
do końca będą na nas patrzeć
okiem spokojnym bardzo jasnymZ tomu Studium przedmiotu (1961)
Źródło: Kamyk, [w:] Zbigniew Herbert, Wiersze wybrane, Kraków 2017, s. 106.
Przeczytaj wiersz Kamyk Zbigniewa Herberta, a następnie wykonaj ćwiczenia.
Określ, kim jest podmiot liryczny w wierszu.
Opisz sytuację liryczną przedstawioną w tym utworze.
Wymień cechy, jakie podmiot liryczny przypisuje kamieniowi w wierszu Herberta.
Opisz tytułowego bohatera tekstu. W odpowiedzi uwzględnij właściwe fragmenty wiersza.
Rozważ, jakie cechy kamyka wyłaniają się z przywołanych fragmentów. W tym celu uzupełnij tabelę.
„jest stworzeniem doskonałym”, „równy samemu sobie/pilnujący swych granic”, „wypełniony dokładnie kamiennym sensem”, „o zapachu który niczego nie przypomina”, (o zapachu który) „niczego nie płoszy nie budzi pożądania”, „jego zapał i chłód są słuszne i pełne godności”
CECHA KAMYKA | ZNACZENIE |
---|---|
„jest stworzeniem doskonałym” | |
„równy samemu sobie/pilnujący swych granic” | |
„wypełniony dokładnie kamiennym sensem” | |
„o zapachu który niczego nie przypomina”, (o zapachu który) „niczego nie płoszy nie budzi pożądania” | |
„jego zapał i chłód są słuszne i pełne godności” |
Scharakteryzuj obraz człowieka ukazanego w wierszu Herberta. Oceń, czym różni się natura człowieka od natury kamienia.
Wyjaśnij, jaką prawdę o człowieku i świecie natury kryje ostatnia strofa wiersza: „Kamyki nie dają się oswoić/ do końca będą na nas patrzeć/ okiem spokojnym bardzo jasnym”. Uzasadnij swoją odpowiedź.
Kamienie nie tylko poetyckie
Przyjrzyj się obrazowi René Magritte’aRené Magritte’a Czyste idee (1958), a następnie wykonaj ćwiczenia.
![Kliknij, aby powiększyć. Obraz przedstawia okrągły, szaro‑pomarańczowy głaz, który lewituje nad wzburzonym, niebiesko‑białym morzem. Nad głazem unosi się biała, podłużna chmura. Niebo jest niebieskie i przechodzi w granatowe u góry obrazu.](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/R154fNYLAJDq3/1668784326/Fgh5dcmnjpmoTmNOHP6GreVrWNW9IAhA.jpg)
Opisz, co przedstawia dzieło.
Znajdź opis kamienia, który ma wartość historyczną. Streść go.
Opisz emocje, jakie wywołuje w tobie obraz belgijskiego artysty. Uzasadnij swoje zdanie.
Wypisz przymiotniki, które opisują kamień.
Zastanów się i wyjaśnij, jaki wpływ na odczytanie tego tekstu kultury ma symbolika barw zastosowanych przez Magritte’a.
Wymień, do czego mogą służyć kamienie.
Magritte posługuje się w swoich pracach symbolami. Zinterpretuj dzieło belgijskiego malarza, odnieś się do symboliki barw i elementów umieszczonych na obrazie.
Ułóż listę pytań, jakie można zadać kamieniowi.
Zadaniowo
Przyjrzyj się obrazowi Portret Stephy LanguiPortret Stephy Langui (1961) Rene Magritte’a, a następnie wykonaj polecenie.
![Kliknij, aby powiększyć. Obraz przedstawia fioletową ścianę z wejściem w kształcie łuku. Za wejściem widoczne jest błękitne niebo, częściowo przysłonięte białymi chmurami. Widoczna jest błękitna tafla wody. Z góry zza ściany opuszczona została twarz kobiety z brązowymi włosami. Kobieta ma brązowe brwi, zielone oczy, drobny nos i czerwone usta. Wpatruje się w przestrzeń przed sobą. Przed ścianą, przed wejściem, widoczne są małe postaci, które stoją tyłem do widza, a przodem do twarzy kobiety. Ubrane są w czarne kapelusza i długie, ciemne płaszcze. Postać stojąca po lewej stronie, wpiera się o laskę. Po prawej stronie od postaci widoczny jest duży, szary głaz w kształcie jajka. Głaz jest większy od postaci, zbliżony wielkością do twarzy kobiety.](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/R1VnaFBafwDvm/1668784328/2W6Jkqq68E9J4TKiPEZdA2iiXVjGshDQ.jpg)
Wymyśl i zapisz dialog, który mogliby prowadzić ze sobą kamień i kobieta ukazani na obrazie Portret Stephy Langui.
Wymyśl dialog między człowiekiem a kamieniem. Zapisz go.
Streść mit o Syzyfie.
Wyjaśnij, jaką rolę pełnił kamień w micie o Syzyfie, zarówno w sensie dosłownym, jak i symbolicznym. Zredaguj wypowiedź pisemną w formie kilkuzdaniowej notatki.
Zapoznaj się z poniższymi słowami kluczami związanymi z lekcją, a następnie zaproponuj ich własną kolejność. Możesz kierować się tym, co cię zaciekawiło, poruszyło, zaskoczyło itp. Przygotuj krótkie uzasadnienie swojej propozycji.
Słowa klucze: kamień, natura, człowiek, uczucia, poznanie.