Ekomapa to narzędzie, stworzone w 1975 roku przez Ann Hartman, które początkowo było wykorzystywane przez pracowników socjalnych, a następnie z powodzeniem zastosowane we wczesnej interwencji, szczególnie we współpracy z rodzinami. Jej podstawą teoretyczną jest ujęcie ekosystemowe (ekologiczne), które czerpie inspiracje z ogólnej teorii systemów. W myśl tej teorii, różne typy systemów nie mogą być rozpatrywane w izolacji.

W podejściu ekosystemowym najważniejsze jest nie tylko samo dziecko czy jego rodzina, ale sposób, w jaki są one usytuowane w sieci powiązań społecznych. Ta sieć jest traktowana jako faktyczne lub potencjalne źródło wsparcia. Perspektywa ekologiczna zwraca uwagę na:

• strategie adaptacyjne klienta: jak radzi sobie z trudnościami?

• umiejętności współdziałania z innymi: jak rodzina i dziecko współpracują z otoczeniem?

• zasoby: zarówno te tkwiące w samym dziecku i rodzinie, jak i w ich otoczeniu (w domu, środowisku lokalnym).

Podsumowując, ekomapa, znana również jako ekogram czy ecomapa, to diagram, który mapuje związki, rodziny i społeczności, w których ona istnieje. Jest to graficzne przedstawienie systemu rodzinnego w jego naturalnym środowisku. Ekomapa skupia się na systemie ekologicznym, w którym zakorzeniona jest rodzina, i służy diagnozie sytuacji rodzinnej poprzez:

• graficzne zobrazowanie rodziny i jej otoczenia: obrazowe przedstawienie rodziny oraz osób, instytucji i miejsc, które mają znaczenie w życiu rodziny;

• rozpoznanie jej zasobów: identyfikacja zasobów środowiska rodzinnego i jego otoczenia;

• analiza powiązań i relacji: zrozumienie relacji pomiędzy rodziną a instytucjami i osobami z zewnątrz;

• źródła problemów i zasobów: rozpoznanie źródeł problemów oraz zasobów niezbędnych rodzinie do jej funkcjonowania.

Jak Sporządzić Ekomapę?

1. Przygotowanie: weź arkusz papieru i narysuj na środku symbol reprezentujący rodzinę (np. okrąg lub prostokąt).

2. Dodanie elementów: wokół rodziny umieść symbole reprezentujące ważne osoby (rodzina, przyjaciele, sąsiedzi) oraz instytucje i miejsca (szkoły, przedszkola, miejsca pracy).

3. Połączenia: narysuj linie łączące rodzinę z każdą z tych osób i instytucji, aby zobrazować ich relacje i powiązania.

4. Oznaczenie relacji: użyj różnych typów linii (np. linie ciągłe, przerywane) oraz symboli (np. strzałki) do oznaczenia rodzaju i jakości relacji (silne, słabe, obojętne, konfliktowe). Linie charakteryzujące siłę wsparcia między osobami, instytucjami a rodziną.

• silne wsparcie

  R17PSK4SOHR96

  

• umiarkowane wsparcie

R1A7F1GTGDBJU

• niewielkie wsparcie

  RHLNUS4Q2RLCO

  

• stresujące wsparcie

  RML2BT35S85XR

  

• silne i stresujące wsparcie.

RQNVBATOFFGTB

5. Analiza: razem z rodziną przeanalizuj ekomapę, identyfikując mocne strony i obszary wymagające wsparcia.

Ekomapa jest narzędziem, które pomaga nauczycielom/specjalistom zrozumieć kontekst życia dziecka i jego rodziny, co jest kluczowe w planowaniu skutecznych działań wspierających. Dzięki niej rodzina może lepiej zrozumieć swoje zasoby i relacje, co sprzyja bardziej efektywnej współpracy z otoczeniem i specjalistami (Hartman, 1995). Ekomapa umożliwia spojrzenie na rodzinę w jej naturalnym środowisku i sieci powiązań społecznych, co pozwala na kompleksowe podejście do wspomagania rozwoju dziecka. Narzędzie to pomaga również wyodrębnić obszary, które nie wymagają wsparcia, oraz zidentyfikować te zaniedbane lub pominięte. Na przykład, jeśli dziecko jest pod opieką trzech różnych logopedów w różnych instytucjach, ekomapa może pomóc w decyzji o zmianie specjalisty na innego, który byłby bardziej przydatny z perspektywy rozwojowej dziecka. Czasami graficzne unaocznienie liczby świadczeń pozwala rodzinie uświadomić sobie, że zamiast wsparciem, mogą one być bardzo dużym utrudnieniem w rozwoju dziecka.

Przykładowa ekomapa:

R1FB422C4T122

Funkcjonowanie dziecka i jego rodziny w rutynach dnia codziennego

Rozmowę z rodzinami zawsze rozpoczynamy od wyjaśnienia im, że nasze pytania będą dotyczyć codziennego funkcjonowania ich dziecka. Prosimy rodziców, aby zastanowili się nad przebiegiem ich codziennych czynności, co każdy z członków rodziny robi w trakcie danych czynności oraz jakie zmiany chcieliby zobaczyć w funkcjonowaniu dziecka.

Podczas spotkania omawiamy następujące rutynowe aktywności (rutyny), do których możemy zadać przykładowe szczegółowe pytania:

• Pobudka: Jak wygląda poranek dziecka? Po czym Państwo poznajecie, w jakim nastroju budzi się Wasze dziecko? Jakie sygnały/komunikaty otrzymujecie od Waszego dziecka, że już się obudziło?

• Ubieranie się / zmienianie pieluchy: Jakie są rutyny związane z higieną osobistą? Co dziecko potrafi zrobić samodzielnie? Jak jest zaangażowane w zmianę pieluszki? Czy komunikuje w co chce się ubrać?

• Karmienie / posiłki: Jak dziecko radzi sobie z jedzeniem? Gdzie spożywacie posiłki? Gdzie siedzi Wasze dziecko? Skąd wiecie, że nie chce już jeść? Jak Wam to komunikuje?

• Przygotowanie do wyjścia / podróżowanie: Jak dziecko reaguje na przygotowania do wyjścia i podróże? Co potrafi zrobić samo?

• Spędzanie wolnego czasu / oglądanie TV: Jak dziecko spędza czas wolny? Z kim spędza czas wolny? Czy ma ulubione zabawki? Jakie? Jak wygląda zabawa?

• Czas kąpieli: Jak wygląda rutyna kąpieli? Czym się bawi? Co potrafi zrobić samodzielnie?

• Drzemka / pora spania: Jakie są nawyki dziecka związane ze snem? Opisz Wasze rytuały. Czy tak samo wyglądają z innymi członkami rodziny?

• Zakupy: Jak dziecko zachowuje się podczas zakupów? Czy to jest dobry dla Was czas?

• Na podwórku: Jak dziecko spędza czas na świeżym powietrzu? Czy zmienia aktywności? Jak reaguje na obecność innych dzieci? Czy i w jaki sposób się z nimi komunikuje?

Wymienione powyżej rutynowe aktywności należą do tych najczęściej występujących. Jeśli rodzina wspomina o innej, niewymienionej rutynie, należy koniecznie włączyć ją do wywiadu.

Podczas zdobywania informacji o każdej z rutyn, ważne jest, aby zadawać 6 pomocniczych pytań. Oczywiście nie zawsze muszą być sformułowane dokładnie w taki sposób, ważne, aby oddawały ich sens:

1. Co robią inni w tym czasie?

2. Co robi dziecko?

3. Jakie jest jego zaangażowanie?

4. Jaka jest jego niezależność?

5. Jak wyglądają relacje społeczne dziecka?

6. Jak satysfakcjonująca jest dla Ciebie ta pora dnia w skali od 1 do 5, gdzie 1 oznacza brak satysfakcji, a 6 – bardzo satysfakcjonująca.

Kluczowe jest dokładne omówienie, jak przebiegają codzienne rutynowe aktywności, ponieważ one kreślą pełny obraz funkcjonowania dziecka i pozwalają zidentyfikować obszary, które mogą wymagać wsparcia.

Podczas spotkania rodzice niejednokrotnie dzielą się swoimi obawami oraz wskazują obszary, nad którymi chcieliby pracować w przyszłości. Aby ułatwić identyfikację tych kwestii podczas podsumowania, z lewej strony ramki (rys. 1) przy zapisie zaznaczamy gwiazdkę. Taki układ graficzny pozwala na szybkie odnalezienie tych punktów i ułatwia ich przepisanie oraz hierarchizację przez rodziców.

Poniżej znajdują się strategie rekomendowane do zastosowania podczas wywiadu.

Powyższe strategie pomogą w przeprowadzeniu efektywnego wywiadu, który nie tylko dostarczy cennych informacji, ale również zbuduje zaufanie i pozytywne relacje z rodzicami.

Ustalenia celów i priorytetów rodziny

Ostatnim etapem spotkania jest analiza i hierarchizacja obaw zgłoszonych przez rodziców. W tej części wywiadu aktywnie uczestniczy osoba sporządzająca notatki, której zadaniem jest przypomnienie i zapisanie na osobnej kartce wszystkich obaw rodziców, które pojawiły się w trakcie rozmowy. Po wykonaniu tego zadania, specjalista prosi rodziców o przeczytanie i ewentualne uzupełnienie listy, aby uwzględnić wszelkie pominięte kwestie.

Następnie przeprowadza się wspólną analizę tych obaw, a rodzice hierarchizują je według ich ważności. Proces ten polega na uszeregowaniu obaw od najważniejszych do najmniej istotnych z perspektywy rodziców.

Aby zapewnić efektywne przeprowadzenie spotkania, istotne jest stosowanie kluczowych pytań i stwierdzeń podczas wywiadu. Przykłady takich pytań:

• „Czy moglibyście dokładniej opisać, co Was najbardziej martwi?”;

• „Która z tych kwestii jest dla Was w tej chwili najważniejsza?”;

• „Czy są jeszcze jakieś obawy, które chcielibyście dodać do listy?”.

Stosowanie powyższych pytań pozwala na bardziej precyzyjne zrozumienie priorytetów rodziców i dostosowanie działań wspierających do ich rzeczywistych potrzeb.

Kolejnym etapem jest sformułowanie celów dopasowanych do sytuacji każdej rodziny. Muszą one być mierzalne, weryfikowalne, zawierać informację, kto będzie je realizował, jaka będzie ich procedura, kiedy stwierdzimy, że cel został zrealizowany, przez jaki okres rodzice będą go realizować (patrz studium przypadku).

Podsumowując, zastosowanie wywiadu opartego na rutynowych czynnościach dnia codziennego, ekomapy, oceny funkcjonalnej (skriningu) pozwala nauczycielom/specjalistom na stworzenie bardziej efektywnych i indywidualnych programów wsparcia dla dzieci z trudnościami rozwojowymi. Takie holistyczne podejście nie tylko poprawia wyniki rozwojowe dzieci, ale także wzmacnia wsparcie dla rodzin, co jest kluczowe dla całościowego i trwałego postępu w rozwoju dziecka.

Przykładowy opis rutyny za pomocą RBI SAFER Combo

Indeks górny Połączenie Formularza Wywiadu Opartego na Rutynach (Routines‑Based Interview Report Form) (McWilliam, 2003) i Skali Oceny Zadowolenia Rodziny z Rutyn (Scale for Assessment of Family Enjoyment within Routines) (Scott, McWilliam, 2000). Indeks górny koniec^{Połączenie Formularza Wywiadu Opartego na Rutynach (Routines‑Based Interview Report Form) (McWilliam, 2003) i Skali Oceny Zadowolenia Rodziny z Rutyn (Scale for Assessment of Family Enjoyment within Routines) (Scott, McWilliam, 2000).}