RTvbKlEwoVMbt1
Ilustracja przedstawia zapis nutowy składający się z pięciolinii, na których umieszczone są zapisy określonych znaków muzycznych. Tytuł lekcji: Elementy dzieła muzycznego: agogika, dynamika, artykulacja, harmonia.

Elementy dzieła muzycznego: agogika, dynamika, artykulacja, harmonia

Źródło: online-skills, licencja: CC0.
1

Scenariusz dla nauczyciela:

RCZXEd1GwBdq81
W prostokątnym polu znajduje się napis „Pobierz”. Jest to przycisk pozwalający na wyświetlenie, pobranie i zapisanie pliku zawierającego scenariusz lekcji - dokument w formacie pdf.
Źródło: online-skills, licencja: CC0.

II. Język i funkcje muzyki, myślenie muzyczne, kreacja i twórcze działania. Uczeń:

1) zna, rozumie i wykorzystuje w praktyce:

b) określa podstawowe elementy muzyki (harmonię, agogikę, dynamikę);

2) odczytuje i zapisuje elementy notacji muzycznej:

d) zna podstawowe oznaczenia: metryczne, agogiczne, dynamiczne.

Nauczysz się

definiować pojęcia: allegro, forte, presto, staccato;

dostrzegać różnicę między tempem wolnym a szybkim;

określać czym jest artykulacja i agogika, harmonia.

Elementy dzieła muzycznego

Każdy utwór muzyczny jest wynikiem współdziałania tzw. elementów dzieła muzycznego, które porządkują materiał dźwiękowy.

Wspomniane elementy to:

  • melodyka – wyznacza następstwo dźwięków o różnej wysokości i różnym czasie trwania;

  • rytmika – porządkuje materiał dźwiękowy w czasie poprzez ustalenie czasu trwania dźwięków i wzajemnych relacji między nimi;

  • kolorystyka – związana jest z barwą dźwięku.

Pozostałe elementy poznasz podczas tej lekcji.

Kolejnymi elementami dzieła muzycznego są:

  • harmonia – porządkuje współbrzmienia dźwięków w utworze muzycznym. Z harmonią związane jest pojęcie akorduAkordakordu, czyli współbrzmienia co najmniej 3 dźwięków o różnej wysokości. Odpowiedni układ dźwięków w akordzie i jego brzmienie może tworzyć określony nastrój muzyczny.

RChe4lhFTvo5K1
Zapis nutowy utworu „Jesu, meine Freude”, autorstwa Johanna Sebastiana Bacha. Na stronie znajduje się 12 pięciolinii, które są połączone po 4. Pięciolinie opisane są nazwami głosów: sopran, alt, tenor, bass. Na początku pięciolinii dawne klucze muzyczne. Na wszystkich pięcioliniach nuty, mniej więcej w tym samym rytmie. Pod nutami podpisany tekst chorału. Po naciśnięciu punktu aktywnego pojawia się napis: „Jesu, meine Freude”, autorstwa Johanna Sebastiana Bacha, wykonawca: Calmus Ensemble oraz odtwarza się muzyka. Na nagraniu utwór wykonywany przez czterogłosowy chór mieszany. Głosy śpiewają tekst równocześnie, a śpiewane przez nie dźwięki pasują do siebie i tworzą piękną harmonię. Utwór jest spokojny, medytacyjny.
Jan Sebastian Bach, widok nutowy utworu „Jesu, meine Freude” BWV 227 (fragment),
Źródło: dostępny w internecie: imslp.org, licencja: CC BY 4.0.
R1UD6oQr0e1KB
Na starym zdjęciu znajduje się wizerunek Johanna Straussa II (syna). Kompozytor ma dłuższe, kręcone, zaczesane do tyłu włosy, wąsy i brodę o niespotykanym kształcie: po bokach dłuższą , po środku krótszą. Mężczyzna ubrany jest w białą koszulę, kamizelkę i marynarkę. Po naciśnięciu punktu aktywnego wyświetla się napis: Pizzicato polka, autorstwa Johanna Straussa (syn) Wykonawca: Royal Philharmonic Orchestra oraz pojawia się możliwość odtworzenia muzyki. Na nagraniu wesoły utwór, w szybkim tempie. Wykonywany jest przez instrumenty smyczkowe, grające pizzicato (czyli bez użycia smyczka, szarpiąc struny palcami).
Johann Strauss (syn)
Źródło: domena publiczna źródło nagrania: https://www.youtube.com/watch?v=xsOwumN3utE.
ReSKpRhecjHPV
Na starym zdjęciu Cesar Frank przy organach w kościele świętej Klotildy w Paryżu. Kompozytor jest starszym mężczyzną z siwymi włosami i siwą brodą. Ubrany jest w ciemny surdut. Przed nim znajdują się manuały i registry organów. Po naciśnięciu punktu aktywnego pojawia się napis: Fuga i wariacje h-moll opus osiemnaste (Preludium), autorstwa Cesara Francka. Na nagraniu bardzo smutny i delikatny utwór wykonany na fortepianie.
Jeanne Roniger (fot.), Cesar Franck przy organach w kościele św. Klotildy, Paryż, 1885, wikimedia.org, domena publiczna (ilustracja), Césara Francka „Preludium Fugi i wariacji h-moll op.18”, online-skills, CC BY 3.0 (dźwięk)
R1Ggs34AaEXcO
Ćwiczenie 1
Określ nastrój utworów muzycznych. J.S. Bach, „Jezu, meine Freude”. Możliwe odpowiedzi: 1. żartobliwy nastrój, 2. uduchowiony nastrój, 3. smutny nastrój J. Strauss, Pizzicato polka. Możliwe odpowiedzi: 1. żartobliwy nastrój, 2. uduchowiony nastrój, 3. smutny nastrój C. Franck, Preludium Fugi i wariacji h-moll op.18. Możliwe odpowiedzi: 1. żartobliwy nastrój, 2. uduchowiony nastrój, 3. smutny nastrój.

Podstawowe określenia dynamiczne:

DYNAMIKA

SKRÓT

WŁOSKA NAZWA

ZNACZENIE

fff

fortissimo possibile

możliwie najgłośniej

ff

fortissimo

bardzo głośno

f

forte

głośno

mf

mezzo forte

średnio głośno

mp

mezzo piano

średnio cicho

p

piano

cicho

pp

pianissimo

bardzo cicho

ppp

pianissimo possibile

możliwie najciszej

dim./decresc.
>

diminuendo/decrescendo

stopniowe ściszanie dźwięku

cresc.
<

crescendo

stopniowe zwiększenie głośności

ma72b019f9427c6c3_0000000000042

Kolejne elementy dzieła muzycznego

Podstawowe określenia agogiczne:

AGOGIKA

TEMPO WOLNE

TEMPO UMIARKOWANE

TEMPO SZYBKIE

grave - ciężko, poważnie, wolno

andante - (wł.) idąc

allegro - wesoło, żwawo, dość szybko

largo - szeroko, bardzo wolno i spokojnie

andantino - szybciej niż andante, wolniej niż allegretto

vivo - żywo, szybko, błyskotliwie

lento - powoli; szybciej niż largo, a wolniej niż adagio

moderato - umiarkowanie

vivace - żywo, ruchliwie

adagio - powoli

allegretto - żywo, szybciej niż moderato, wolniej niż allegro

presto - szybko

W utworze muzycznym tempo może ulegać zmianom, które oznacza się za pomocą odpowiednich określeń muzycznych np.:

Re2ES0EhKVLiM
Źródło: online-skills.
Rkpjz8GUztyYy
Ćwiczenie 2
Podziel oznaczenia na te które dotyczą: dynamiki, agogiki i artykulacji. Diminuendo. Możliwe odpowiedzi: A. Dynamika B. Agogika C. Artykulacja, Frulatto. Możliwe odpowiedzi: A. Dynamika B. Agogika C. Artykulacja, Moderato Możliwe odpowiedzi: A. Dynamika B. Agogika C. Artykulacja, Presto Możliwe odpowiedzi: A. Dynamika B. Agogika C. Artykulacja, Lento. Możliwe odpowiedzi: A. Dynamika B. Agogika C. Artykulacja, Piano Możliwe odpowiedzi: A. Dynamika B. Agogika C. Artykulacja, Legato. Możliwe odpowiedzi: A. Dynamika B. Agogika C. Artykulacja, Fortissimo possibile. Możliwe odpowiedzi: A. Dynamika B. Agogika C. Artykulacja, Grave Możliwe odpowiedzi: A. Dynamika B. Agogika C. Artykulacja, Pizzicato. Możliwe odpowiedzi: A. Dynamika B. Agogika C. Artykulacja, Forte. Możliwe odpowiedzi: A. Dynamika B. Agogika C. Artykulacja.

Kolejny element dzieła muzycznego to artykulacja.

Podstawowe określenia artykulacyjne:

ARTYKULACJA

OZNACZENIE W ZAPISIE NUTOWYM

WŁOSKA NAZWA

ZNACZENIE

Rdhp3qjJLBHOq

legato

łączenie dźwięków

RpO3405CxpClN

staccato

ostre oddzielanie dźwięków

RqPkCnubfdF7V

portato

oznacza „przenosząc”; sposób pośredni między staccato i legato

R1Hzx6XNcah3Y

glissando

z wł. „przeslizgując się po dzwiękach”; przejście z jednej wysokości dźwięku do innej w płynny sposób

R1H6OOpSkTAz4

arpeggio

szybkie zagranie kolejnych dźwięków w dół lub w górę, przez co akordAkordakord nie brzmi równocześnie

frull./frullato

frullato

z wł. „ćwierkając”; wymawianie głoski „trrr” w czasie wdmuchiwania powietrza, umożliwia uzyskanie drgającego dźwięku (wykorzystywane na instrumentach dętych)

Rvjc8Arka35ZB

tremolo

szybkie powtarzanie jednego lub kilku dźwięków

pizz./pizzicato

pizzicato

szarpanie struny palcem na instrumentach smyczkowych

arco

arco

gra smyczkiem

col legno

col legno

uderzenie strun drzewcem smyczka

con sord./con sordino

con sordino

gra przy użyciu tłumika

senza sord./senza sordino

senza sordino

gra bez tłumika

ma72b019f9427c6c3_0000000000043
RuHaNLLCX5JFU
Ćwiczenie 3
Połącz sposoby artykulacji z ich opisem. A. szybkie zagranie kolejnych dźwięków w dół lub w górę, przez co akord nie brzmi równocześnie. Możliwe odpowiedzi: 1. arpeggio, 2. glissando , 3. legato, 4. pizzicato. B. szarpanie struny palcem na instrumentach smyczkowych. Możliwe odpowiedzi: 1. arpeggio, 2. glissando , 3. legato , 4. pizzicato. C. przejście z jednej wysokości dźwięku do innej w płynny sposób. Możliwe odpowiedzi: 1. arpeggio, 2. glissando, 3. legato, 4. pizzicato. D. łączenie dźwięków. Możliwe odpowiedzi: 1. arpeggio, 2. glissando, 3. legato, 4. pizzicato.

Połącz sposoby artykulacji z ich opisem.
A. szybkie zagranie kolejnych dźwięków w dół lub w górę, przez co akord nie brzmi równocześnie
Możliwe odpowiedzi: 1. arpeggio, 2. glissando , 3. legato , 4. pizzicato.
B. szarpanie struny palcem na instrumentach smyczkowych
Możliwe odpowiedzi: 1. arpeggio, 2. glissando , 3. legato , 4. pizzicato.
C. przejście z jednej wysokości dźwięku do innej w płynny sposób
Możliwe odpowiedzi: 1. arpeggio, 2. glissando , 3. legato , 4. pizzicato.
D. łączenie dźwięków
Możliwe odpowiedzi: 1. arpeggio, 2. glissando , 3. legato , 4. pizzicato.

R1FF2MwnJcTZ9
Ćwiczenie 4
Uszereguj oznaczenia dynamiczne od najcichszego do najgłośniejszego. Elementy do uszeregowania: 1. p, 2. ppp, 3. ff, 4. mp, 5. mf , 6. fff, 7. pp, 8. f

Wszystkie przedstawione elementy, czyli melodyka, rytmika, kolorystyka, harmonia, dynamika, agogika i artykulacja wpływają na każdy utwór muzyczny nadając mu określony kształt i charakter.

Film pt. Elementy dzieła muzycznego

R1YYkoIXFqY1C
Film pt.: Elementy dzieła muzycznego. Film wyjaśnia istotę elementów takich jak: artykulacja, dynamika, agogika i harmonia w kontekście przygotowywania koncertu przez duży zespół muzyków pod kierunkiem dyrygenta. Na początku filmu na scenie stoją kontrabasista i skrzypek. Na tym tle lektor czyta: Dzieło muzyczne składa się z wielu elementów. Potrzebne jest wiele pracy, aby końcowy efekt w postaci koncertowego wykonania był w pełni zadowalający. Obowiązujące w nutach oznaczenia nakierowują muzyków i pozwalają na wykonanie najbardziej zbliżone do koncepcji kompozytora. Chociaż utwór muzyczny wykonywany jest przez duży zespół, ważna jest praca każdego z osobna. Następnie przedstawiona jest praca pojedynczych muzyków nad swoim partiami. Skrzypek i kontrabasista ćwiczą swoje partie instrumentalne z utworu Habanera z opery Carmen Georgesa Bizeta. Po fragmencie instrumentalnym lektor czyta: Każdy z muzyków musi dobrze znać swoją partię tak, aby możliwe było rozpoczęcie pracy w zespole i wypracowanie jednej interpretacji dzieła. Nad całością czuwa dyrygent. To on egzekwuje od zespołu poprawną i wspólną: - artykulację, czyli sposób wydobywania dźwięków, np. legato, staccato, pizzicato, - dynamikę, czyli siłę natężenia dźwięku, np. cicho, głośno, - agogikę, czyli tempo, np. wolne, umiarkowane lub szybkie, - harmonię, czyli prawidłowe współbrzmienia zgodne z zapisem kompozytora. Prace nad przygotowaniem dzieła rozpoczynają się od prób w mniejszych grupach. Na scenie widać solistkę i dyrygenta. Słychać próbę solistki z pianistą. Następnie lektor czyta: W dalszym etapie prac mniejsze grupy muzyków łączą się w coraz większe składy. Kolejne wykonanie słyszalne w filmie to solistka śpiewająca już z towarzyszeniem pełnej orkiestry symfonicznej. Lektor podsumowuje: Dyrygent odpowiedzialny za końcowy efekt, musi zespolić wypracowane osobno z chórem i orkiestrą elementy. Tak liczna grupa osób tworzy jeden, "wieloosobowy" instrument. Zwieńczeniem wielogodzinnych prób i zaangażowania ogromnej liczby osób jest koncertowe wykonanie, dające satysfakcję nie tylko muzykom, ale także publiczności. Na zakończenie słyszymy pełne wykonanie: Habanery z opery Carmen Georgesa Bizeta.
ma72b019f9427c6c3_0000000000046

Zadania

RY3is4aOuIMA3
Na nagraniu Preludium c‑moll opus dwudzieste ósme numer 20, autorstwa Fryderyka Chopina. Utwór jest wykonany na fortepianie. Rozpoczyna się serią dramatycznych i smutnych akordów, później akordy są grane coraz ciszej, przez co potęguję się uczucie smutku i beznadziei.
R1XeTTkjX3uqg
Ćwiczenie 5
Opisz, jak zmienia się dynamika w Preludium c-moll Fryderyka Chopina.
Ćwiczenie 6
R1HiAob8HsHX5
Wyjaśnij słowa: pizzicato, flażolet, staccato, glissando.
Ćwiczenie 7

Wysłuchaj przykładów muzycznych. Każdy z nich reprezentuje jeden z elementów dzieła muzycznego – harmonię, dynamikę, agogikę lub artykulację. Przyporządkuj je do odpowiednich nagrań.

R1ZHawEMMWlrE
Wyjaśnij słowa: artykulacja, harmonia, dynamika, agogika.
Ćwiczenie 7

Wyjaśnij słowa: artykulacja, harmonia, dynamika, agogika.

R7DlA8PSLuhNl

Słownik pojęć

Adagio
Adagio

z wł. „powoli”.

Accelerando
Accelerando

włoskie określenie tempa oznaczające: „przyspieszając”.

Akord
Akord

trzy lub więcej dźwięków brzmiących jednocześnie.

Allegretto
Allegretto

z wł. „żywo”; „szybciej niż moderato, a wolniej niż allegro”.

Allegro
Allegro

z wł. „wesoło, żwawo, dość szybko”.

Andante
Andante

z wł. „idąc” – określenie umiarkowanego tempa.

Andantino
Andantino

określenie umiarkowanego tempa nieco szybszego od andante, lecz wolniejszego od allegretto.

Arco
Arco

oznacza na instrumentach smyczkowych grę smyczkiem (np. na skrzypcach).

Arpeggio
Arpeggio

to niejednoczesne wykonanie akordu, jego składniki grane są szybko po kolei w górę lub w dół; charakterystyczne dla harfy, używane też na innych instrumentach np. skrzypcach, fortepianie, gitarze.

Col legno
Col legno

jest osiągalne do wykonania tylko na instrumentach smyczkowych – to uderzanie strun drzewcem smyczka.

Con sordino
Con sordino

„gra przy użyciu tłumika”; możliwe na instrumentach smyczkowych, klawiszowych, dętych blaszanych, jego użycie powoduje zmianę barwy dźwięku.

Crescendo
Crescendo

z wł.: „coraz głośniej”.

Decrescendo/diminuendo
Decrescendo/diminuendo

z wł.: „coraz ciszej”.

Dyrygent
Dyrygent

osoba kierująca zespołem wokalno‑instrumentalnym, chórem lub orkiestrą.

Fermata
Fermata

dowolne przedłużenie wartości rytmicznej, oznaczone w nutach za pomocą znaku umieszczonego nad nutą, nad współbrzmiącymi nutami lub pauzą w utworze.

Forte
Forte

włoskie określenie oznaczające: „mocno, głośno”.

Fortissimo
Fortissimo

włoskie określenie oznaczające: „bardzo mocno, bardzo głośno”.

Fortissimo possibile
Fortissimo possibile

włoskie określenie oznaczające: „możliwie najgłośniej”.

Frullato
Frullato

z wł. „ćwierkając”; na instrumentach dętych poprzez trzepotanie językiem uzyskiwać drżące brzmienie podobne do tremola.

Glissando
Glissando

z wł. „prześlizgując się po dźwiękach”; przejście z jednej wysokości do innej w sposób płynny, nieprzerwany; wykorzystywane np. w grze na skrzypcach, fortepianie, puzonie.

Grave
Grave

włoskie określenie tempa oznaczające: „ciężko, poważnie, wolno”.

Kompozytor
Kompozytor

twórca utworów muzycznych.

Largo
Largo

włoskie określenie tempa oznaczające: „szeroko, bardzo wolno i spokojnie”.

Legato
Legato

z wł. oznacza „łącząc”; dźwięki są powiązane ze sobą.

Lento
Lento

włoskie określenie tempa oznaczające: „powoli; szybciej niż largo, a wolniej niż adagio”.

Mezzo forte
Mezzo forte

włoskie określenie oznaczające: „średnio głośno”.

Mezzo piano
Mezzo piano

włoskie określenie oznaczające: „średnio cicho”.

Moderato
Moderato

z wł. „umiarkowanie”; określenie tempa.

Orkiestra
Orkiestra

wieloosobowy zespół instrumentalny.

Pianissimo
Pianissimo

włoskie określenie oznaczające: „bardzo cicho”.

Pianissimo possibile
Pianissimo possibile

włoskie określenie oznaczające: „możliwie najciszej”.

Piano
Piano

włoskie określenie oznaczające: „cicho, łagodnie”.

Pizzicato
Pizzicato

polega na szarpaniu struny palcem na instrumentach smyczkowych.

Presto
Presto

włoskie określenie tempa oznaczające: „szybko”.

Ritardando
Ritardando

włoskie określenie tempa oznaczające: „opóźniając, stopniowo zwalniając”.

Senza sordino
Senza sordino

powrót do gry bez tłumika.

Solista
Solista

wokalista lub instrumentalista wykonujący partię solową.

Staccato
Staccato

z wł. „odrywając”; dźwięki są krótkie, ostre, grane z przerwami.

Tremolo
Tremolo

z wł. „drżąco”; jest to szybkie powtarzanie odpowiednio jednego lub kilku dźwięków; wykonalne na instrumentach smyczkowych, klawiszowych, perkusyjnych.

Vivace
Vivace

włoskie określenie tempa oznaczające: „żywo, ruchliwie”.

Vivo
Vivo

włoskie określenie tempa oznaczające: „żywo, szybko, błyskotliwie”

Źródła:

D. Gwizdalanka, Słowniczek oznaczeń i skrótów muzycznych, PWM, Kraków 2011, s. 5.

D. Wójcik, Nauka o muzyce. Wiadomości wstępne, instrumenty, formy i polska muzyka ludowa, Musica Iagellonica, Kraków 2006, s. 21.

www.muzykotekaszkolna.pl

J. Habela, Słowniczek muzyczny, PWM, Kraków 1998, s. 15.

Biblioteka muzyczna

Bibliografia

Encyklopedia muzyczna PWM pod red. E. Dziębowskiej, PWM, Kraków 1998.