Świat po II wojnie światowej 1945 - 1956
Przemiany kulturowe i cywilizacyjne na świecie w latach zimnej wojny
Zimna wojna, zapoczątkowana w 1945 r., a zakończona symbolicznie upadkiem reżimów komunistycznych w 1989 r. i samego ZSRS w 1991 r., na kilka dziesięcioleci podzieliła świat. Z jednej strony istniały dwa zwalczające się bloki: demokratyczny, z dominującą rolą Stanów Zjednoczonych i państw Europy Zachodniej, z drugiej – komunistyczny, narzucony Europie Środkowo‑Wschodniej przez ZSRS, ale też „eksportowany” na inne kontynenty. Jednak podział ten nie był szczelny – nowe idee przenikały bowiem za żelazną kurtynę. Dotyczyło to takich przemian społecznych jak np. powszechne migracje ludności do miast oraz szeroko dostępna edukacja, zmian cywilizacyjnych (np. postępu medycyny) czy kulturowych. Po latach widać, że paradoksalnie wiele zmian przebiegało dość podobnie, równolegle.
Scharakteryzujesz przemiany kulturowe, jakie nastąpiły na świecie w okresie zimnej wojny.
Podasz przykłady najistotniejszych przemian cywilizacyjnych, jakie zaszły podczas zimnej wojny.
Przemiany kulturowe
Po II wojnie szybko rozwijała się kultura masowa. Nieco inaczej ten rozwój przebiegał po obu stronach żelaznej kurtyny – na wschodzie miał podłoże bardziej ideologiczne, na zachodzie był podszyty konsumpcjonizmem – jednak wiele cech pozostało wspólnych.
Najważniejszym medium, kreującym opinie i gusta stała się telewizja. Powstały liczne superprodukcje filmowe. Aktorzy, tacy jak Marlon Brando, Elizabeth Taylor, Marilyn Monroe czy Brigitte Bardot stały się bożyszczami młodego, powojennego pokolenia.
W latach 60. ok. 87 proc. Amerykanów miało w domach odbiorniki telewizyjne. Pod koniec tej dekady pojawił się system zapisu magnetycznego, czyli kasety wideo (VHS), co jeszcze bardziej przysłużyło się popularyzacji kina. Z kolei muzyka trafiła do rzesz słuchaczy dzięki płytom winylowym, a następnie kasetom magnetofonowym. Rozwinął się też rynek kolorowych czasopism ilustrowanych, które pokazywały m.in. uroki podróżowania. Narodziła się masowa turystyka. Na całym świecie, łącznie z blokiem wschodnim, pojawiło się zjawisko amerykanizacji kultury. Ludzie chcieli żyć jak bogaci Amerykanie – tak jak oni bogacić się i wygodnie spędzać wolny czas.
Wzrost zamożności i powszechna edukacja sprawiły, że młodzież, zamiast szybko podejmować pracę zarobkową, kontynuowało naukę. Dało to impuls do rozwoju kultury młodzieżowej. W 1968 roku w wielu miejscach na świecie doszło do protestów. Demonstracje, podczas których młodzi domagali się więcej wolności i mniej dyscypliny przetoczyły się przez USA, Francję, Niemcy, Japonię, Meksyk, a także Polskę i Czechosłowację. Na Zachodzie był to bunt przeciw konsumpcjonizmowi i narzucanym przez starsze pokolenie ograniczeniom, na Wschodzie młodzi żądali wolności słowa i przekonań.
Choć protesty z czasem wygasły, a postulaty spowszedniały, to skutki rewolty 1968 r. były dalekosiężne. Nastąpiło znaczące rozluźnienie obyczajów i zmiany w charakterze małżeństwa. Coraz więcej osób decydowało się na pozostawanie w związkach nieformalnych – najszybciej to zjawisko pojawiło się w krajach skandynawskich. Tematem tabu przestały być związki homoseksualne; z czasem zaczęto je legalizować (jako pierwsze państwo na świecie uczyniła to Dania w 1989 roku).
W latach 60. w krajach zachodnich przyspieszyła też emancypacja kobiet. Początkiem tzw. drugiej fali feminizmu było wydanie zbioru esejów Betty Friedan Mistyka kobiecości, w których autorka zachęcała panie do aktywności i podejmowania pracy. Obalenie dawnego stereotypu, że właściwą rolą kobiety jest bycie tylko żoną i matką, już nie wystarczało. Kobiety zaczęły domagać się równych płac czy możliwości awansu. Pojawił się, traktowany wcześniej marginalnie, temat molestowania seksualnego.
Zmiany nie ominęły Kościoła katolickiego. Próby dostosowania tej wspólnoty do oczekiwań współczesnych społeczeństw podjął papież Jan XXIII; zwołując w tym celu sobór powszechny, który obradował w latach 1962‑65. Biskupi wprowadzili języki narodowe do liturgii oraz zasadę celebrowania mszy przez księży z twarzą zwróconą do wiernych. Znaczącą reformą było dopuszczenie osób świeckich do pełnienia niektórych czynności kapłańskich. Ważnym osiągnięciem soboru był ruch ekumeniczny, dążący do dialogu i przyszłego zjednoczenia z różnymi odłamami chrześcijaństwa. W konsekwencji, w 1965 r. spotkali się papież Paweł VI i patriarcha Konstantynopola Atenagoras. Po spotkaniu obaj odwołali ekskomuniki, nałożone w 1054 r., w czasie wielkiej schizmy wschodniej.
Hipisi w poszukiwaniu ziemi obiecanej
Koniec lat 60. to trudny czas dla USA. Co prawda udało się, po kryzysie kubańskim, uniknąć wojny atomowej, jednak Stany Zjednoczone dalej wysyłały swoich rekrutów, aby walczyli w różnych zakątkach globu. Najwięcej ofiar pochłaniała wojna w Wietnamie. Młodzi ludzie odpowiedzieli na nią hasłami pokojowymi, z których wyrosła nowa subkultura.
Hipisi buntowali się przeciw państwu i istniejącemu systemowi społecznemu, odrzucali wzory kultury konsumpcyjnej, normy społeczne oparte na rywalizacji i wartościach materialnych, a także tradycyjne instytucje życia społecznego, jak rodzina, oficjalne Kościoły, szkoła itp. Na szczycie hierarchii wartości aprobowanych przez hipisów znajdowała się wolność rozumiana jako brak ograniczeń narzucanych przez społeczeństwo i system polityczny.
Subkultura hippisowska stanowiła kontynuację stylu życia młodzieży z lat 50., po tzw. beatnikach odziedziczyła pełną nonszalancję oraz potrzebę buntu wobec starszego pokolenia. Hipisi stworzyli kulturę alternatywnej, pozostającą w opozycji do stylu życia ich rodziców. Mieli ogromny wpływ na modę, sztukę, muzykę, literaturę, film.
Przemiany cywilizacyjne
Odbudowa państw, zniszczonych w czasie II wojny światowej oraz amerykański program pomocy, zwany planem Marshalla na zachodzie Europy spowodowały, że przez lata trwał nieprzerwany wzrost gospodarczy. Stwarzało to stałe zapotrzebowanie na nowych pracowników – co w efekcie spowodowało masową migrację ludności wiejskiej do miast. Gdy te zasoby już nie wystarczały, sposobem na uzupełnienie braku rąk do pracy stała się imigracja (np. masowy napływ Turków i mieszkańców Jugosławii do Republiki Federalnej Niemiec w latach 60.).
Ważną zmianą cywilizacyjną była likwidacja resztek analfabetyzmu w krajach Europy Środkowo‑Wschodniej i południowej. W stosunkowo krótkim czasie obowiązek szkolny zaczął być realizowany na poziomie znacząco ponad 90 procent. Rozbudowa systemu edukacji spowodowana była też wymaganiami rozwijającej się gospodarki: rósł popyt na wykwalifikowanych pracowników. Przy okazji wzrosła wydajność pracy, co pozwoliło ograniczać czas zatrudnienia – efektem były wolne soboty i dłuższe urlopy.
Wbrew nadziejom komunistycznych ideologów, w świecie zachodnim nie narastały napięcia klasowe, a wręcz przeciwnie, z czasem podziały między grupami społecznymi zaczęły się zacierać. Obywatele państw kapitalistycznych występowali w różnych rolach, np. będąc pracownikami nabywali akcje spółek, stawiając się tym samym w roli pracodawców.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1HbiGo8ZWI3I
Nagranie filmowe dotyczące przemian cywilizacyjnych w latach zimnej wojny i tego jak zachód oddziaływał na wschód.
Wymień czynniki, które w oczach mieszkańców państw bloku wschodniego czyniły Zachód atrakcyjnym.
Możliwość częstych zmian miejsc pracy i zamieszkania spowodowała przemodelowanie kontaktów międzyludzkich – stały się one płytsze i bardziej przypadkowe. Więzy rodzinne, zwłaszcza na północy Europy uległy znacznemu rozluźnieniu.
Zapoznaj się z filmem i wykonaj kolejne polecenia.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1BkfAjLJ4KyV
Film opowiadający o roli kultury masowej i sportu we współczesnym świecie.
Podaj przyczyny powszechnego dostępu do kultury w XX wieku.
Wyjaśnij pojęcie uniwersalizacji kultury.
Lata powojenne to także szybki rozwój masowego transportu, znacznie zwiększający mobilność obywateli. Dynamicznie rozwijał się przemysł samochodowy. Początkowo przodowali w tej dziedzinie Amerykanie, z czasem dołączyła do nich Europa Zachodnia, a także Japonia. Szacuje się, że pod koniec zimnej wojny po świecie jeździło ponad pół miliarda pojazdów.
Rozwój przemysłu samochodowego spowodował szybki rozwój infrastruktury drogowej: budowano autostrady, a także tunele i mosty, umożliwiające pokonywanie trudnych szlaków. Powstały m.in. tunele w Alpach (pod Mont Blanc i pod Przełęczą św. Gotarda w Szwajcarii), mosty: Golden Gate w USA czy Humber w Wielkiej Brytanii.
Upowszechnienie produkcji silników odrzutowych sprawiło, że dynamicznie rozwijał się transport lotniczy. Tę dziedzinę też zdominowali Amerykanie. Podobnie jak przemysł informatyczny. Co prawda pierwszy komputer skonstruowano w USA już w 1946 roku, ale zajmował on powierzchnię ok. 140 m kw. i ważył 30 ton. Aż do lat 80. trwały pracę nad miniaturyzacją komputerów – wówczas do powszechnego użytku weszły komputery osobiste (ang. PC - personal computer). Połączenie ich w sieć umożliwiło błyskawiczną wymianę informacji.
Dzięki komputeryzacji i automatyzacji produkcja stała się łatwiejsza i tańsza. Zmniejszyła się rola tzw. przemysłu ciężkiego – m.in. górnictwa, hutnictwa i przemysłu metalurgicznego, a dawne ośrodki przemysłowe ulegały przekształceniu. Zyskiwał za to na znaczeniu rynek usług i przetwarzania informacji – podobnie jest do dziś.
Epoka powojenna przyniosła znaczący rozwój medycyny. Upowszechniły się, wynalezione wcześniej, szczepionki. Poczyniono postępy w transplantologii; w 1954 roku pierwszy raz przeszczepiono nerkę, a w 1967 roku- serce. Badania prenatalne umożliwiły odpowiednio wczesne reagowanie na choroby płodu. W 1978 roku dokonano pierwszego udanego zapłodnienia in vitro.
Z drugiej strony wiele problemów pozostało nierozwiązanych. Nowotwory zabijały i zabijają nawet w najbogatszych krajach i dziś są jednym z najczęstszych powodów zgonów (obok chorób układu krążenia). W krajach biedniejszych główną przyczyną śmierci pozostały choroby zakaźne.
Podbój kosmosu
Rywalizacja zimnowojenna trwała również w kosmosie. ZSRS pierwszy wystrzelił sztucznego satelitę Ziemi w 1951 r., a także wysłał pierwszego człowieka w lot dookoła Ziemi – dokonał tego w 1961 Jurij Gagarin na statku Wostok. Jednak najbardziej spektakularnego wyczynu – lądowania człowieka na Księżycu dokonali Amerykanie. W 1969 r. stanęli tam Neil Armstrong i Edwin Aldrin. Ten pierwszy powiedział wówczas słynne słowa: „To mały krok człowieka, wielki krok ludzkości”.
Zapoznaj się z filmem i na jego podstawie wykonaj polecenie.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RfVFRawdjgiGO
Nagranie filmowe dotyczące przemian cywilizacyjnych na świecie w latach czterdziestych, pięćdziesiątych i sześćdziesiątych.
Który z wymienionych wyżej procesów miał twoim zdaniem największy wpływ na rozpad bloku wschodniego i upadek komunizmu? Odpowiedź uzasadnij, podając co najmniej pięć argumentów.
Trenuj i ćwicz.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1HbiGo8ZWI3I
Nagranie filmowe dotyczące przemian cywilizacyjnych w latach zimnej wojny i tego jak zachód oddziaływał na wschód.
Dopasuj elementy do dat.
Wyjaśnij, jakie czynniki spowodowały, że ZSRS ostatecznie przegrał rywalizację w kosmosie.
Zapoznaj się z fragmentami tekstów piosenek artystów sceny rockowej z lat 60. Stwórz katalog siedmiu cech charakterystycznych dla kultury hipisowskiej, które znalazły w swoje odzwierciedlenie w tekstach utworów.
Fragment 1:
Mercedes BenzO Panie, nie kupiłbyś mi mercedesa?
Wszyscy moi przyjaciele jeżdżą porsche, muszę sobie jakoś to wynagrodzić.
Ciężko zapracowana przez całe życie, bez pomocy ze strony przyjaciół,
Więc Panie, nie kupiłbyś mi mercedesa?Źródło: Janis Joplin, Mercedes Benz, dostępny w internecie: tekstowo.pl.
Fragment 2:
San FranciscoJeśli wybieracie się do San Francisco
Koniecznie włóżcie trochę kwiatów w swoje włosy
Jeśli wybieracie się do San Francisco
Spotkacie tu wielu uprzejmych ludzi
[...]
Na ulicach San Francisco uprzejmi ludzie z kwiatami w swych włosachŹródło: Scott McKenzie, San Francisco, dostępny w internecie: tekstowo.pl.
Fragment 3:
ImagineWyobraź sobie, że nie ma Nieba
To proste, gdy spróbujesz
Nie ma Piekła pod nami
Nad nami tylko niebo
[...]
Może powiesz, że jestem marzycielem
Lecz nie jestem jedynym
Mam nadzieję, że pewnego dnia do nas dołączysz
I świat stanie się jednością
Wyobraź sobie, że nie ma majątków
Jestem ciekaw, czy możesz
Nie ma chciwości i głodu
A ludzie są wspólnotąŹródło: John Lennon, Imagine, dostępny w internecie: tekstowo.pl.
Fragment 4:
Knockin' on Heaven's DoorMamo, zabierz ode mnie tę odznakę,
Nie mogę już jej więcej używać
Ściemnia się, zbyt ciemno by dojrzeć
Czuję się jakbym pukał do Nieba Bram.
[...] Matko, połóż mą broń na ziemi,
Nie mogę już z niej więcej strzelać
Ta długa, ciemna chmura nadchodzi,
Czuję się jakbym pukał do Nieba Bram.Źródło: Bob Dylan, Knockin' on Heaven's Door, dostępny w internecie: tekstowo.pl.
Zapoznaj się z poniższymi materiałami źródłowymi, a następnie wykonaj polecenia.
Źródło 1:
Źródło 2:
Dokument Wspólnej Grupy Roboczej Światowej Rady Kościołów i Kościoła Rzymskokatolickiego (1967 r.)Dialog [...] to dyskusja między dwiema stronami; ta dyskusja ma jednak cel specjalny: odkrycie prawdy. Dialog jest przeciwieństwem monologu. Nie ma dialogu bez wymiany myśli, w której kolejno zabiera się głos i stawia propozycje, słucha się i otrzymuje odpowiedzi. Dialog wymaga wzajemności, a więc pewnej równości, która nie umniejsza w niczym głębokiego przekonania uczestników, że ich własna wspólnota wyraża autentyczną i pełną prawdę. [...] Dialog nie jest tylko i przede wszystkim działalnością Kościołów, które się spotykają i wymieniają poglądy po to, aby posunąć się na drodze do zjednoczenia. To także, a może przede wszystkim, wymiana i stałe wzajemne wzbogacanie się, wynikające z dążenia do współpracy, z chęci, aby to wszystko, co nie musi być wykonane oddzielnie, wykonać razem. To nie zasiadanie naprzeciw siebie Kościołów, zajętych własnym stanowiskiem i własną strukturą. To ich spotkanie i współpraca przy wypełnianiu wspólnego zadania, to wysiłek, prowadzący do tego, aby wspólnie złożyć świadectwo, to wola posłuszeństwa Panu, który chce, żeby Kościoły te stanowiły jedno, aby świat uwierzył.
Źródło: Dokument Wspólnej Grupy Roboczej Światowej Rady Kościołów i Kościoła Rzymskokatolickiego (1967 r.), dostępny w internecie: ekumenia.pl.
Zapoznaj się z poniższymi symulacjami, a następnie wykonaj polecenia.
Symulacja przedstawia liczbę wszystkich medali zdobytych przez wybrane państwa podczas kolejnych igrzysk olimpijskich od 1952 do 1988 r. Brak medali w klasyfikacji medalowej w latach 1980 i 1984 związany jest z bojkotem igrzysk olimpijskich przez te państwa.
1952 rok: USA 76, ZSRS 71, Wielka Brytania 11, Japonia 9, Niemcy 24, NRD 0, RFN 0, Polska brak.
1956 rok: USA 74, ZSRS 98, Wielka Brytania 24, Japonia 19, Niemcy 26, NRD 0, RFN 0, Polska brak.
1960 rok: USA 71, ZSRS 103, Wielka Brytania 20, Japonia 18, Niemcy 42, NRD 0, RFN 0, Polska brak.
1964 rok: USA 90, ZSRS 96, Wielka Brytania 18, Japonia 29, Niemcy 50, NRD 0, RFN 0, Polska brak.
1968 rok: USA 107, ZSRS 91, Wielka Brytania 13, Japonia 25, Niemcy 0, NRD 25, RFN 26, Polska brak.
1972 rok: USA 94, ZSRS 99, Wielka Brytania 18, Japonia 28, Niemcy 0, NRD 66, RFN 40, Polska brak.
1976 rok: USA 94, ZSRS 125, Wielka Brytania 13, Japonia 25, Niemcy 0, NRD 90, RFN 39, Polska brak.
1980 rok: USA 0, ZSRS 195, Wielka Brytania 21, Japonia 0, Niemcy 0, NRD 126, RFN 0, Polska brak.
1984 rok: USA 174, ZSRS 0, Wielka Brytania 37, Japonia 32, Niemcy 0, NRD 0, RFN 59, Polska brak.
1988 rok: USA 94, ZSRS 132, Wielka Brytania 24, Japonia 14, Niemcy 0, NRD 102, RFN 40, Polska brak.
Symulacja dotyczy liczby złotych medali zdobytych przez reprezentacje podczas igrzysk olimpijskich od 1952 do 1988 r. Brak medali w klasyfikacji medalowej w latach 1980 i 1984 związany jest z bojkotem igrzysk olimpijskich przez te państwa.
1952 rok: USA 40, ZSRS 22, Wielka Brytania 1, Japonia 1, Niemcy 0, NRD 0, RFN 0, Polska brak.
1956 rok: USA 32, ZSRS 37, Wielka Brytania 6, Japonia 4, 6, Niemcy 0, NRD 0, RFN 0, Polska brak.
1960 rok: USA 34, ZSRS 43, Wielka Brytania 2, Japonia 4, 12, Niemcy 0, NRD 0, RFN 0, Polska brak.
1964 rok: USA 36, ZSRS 30, Wielka Brytania 4, Japonia 16, 10, Niemcy 0, NRD 0, RFN 0, Polska brak.
1968 rok: USA 45, ZSRS 29, Wielka Brytania 5, Japonia 11, Niemcy 0, NRD 9, 5, Polska brak.
1972 rok: USA 33, ZSRS 50, Wielka Brytania 4, Japonia 12, Niemcy 0, NRD 20, RFN 13, Polska brak.
1976 rok: USA 34, ZSRS 49, Wielka Brytania 3, Japonia 9, Niemcy 0, NRD 40, RFN 10, Polska brak.
1980 rok: USA 0, ZSRS 80, Wielka Brytania 5, Japonia 0, Niemcy 0, NRD 47, RFN 0, Polska brak.
1984 rok: USA 83, ZSRS 0, Wielka Brytania 5, Japonia 10, Niemcy 0, NRD 0, RFN 17, Polska brak.
1988 rok: USA 36, ZSRS 55, Wielka Brytania 5, Japonia 4, Niemcy 0, NRD 37, RFN 11, Polska brak.
Na podstawie przedstawionej symulacji rozstrzygnij, czy klasyfikacje medalowe powojennych igrzysk oddają układ sił na świecie w czasach zimnej wojny. Uzasadnij swoją opinię.
Odwołując się do danych z symulacji, omów wpływ zimnej wojny na rywalizację olimpijską.
Słownik
(wym. bitnik) określenie osoby głoszącej bunt przeciwko światu, odrzucającej normy społeczne i tradycje
teoria opracowana przez amerykańskiego dyplomatę George'a Kennana, głosiła konieczność powstrzymywanie wzrostu wpływów ZSRS, a później także Chin przez niedopuszczenie do ekspansji komunizmu na świecie
program polityki zagranicznej USA, głoszący, że kraj ten powinien pomagać narodom, które przeciwstawiają się presji zewnętrznej lub próbom przejęcia siłą władzy nad nimi przez uzbrojone mniejszości; sformułowana przez prezydenta Harry'ego Trumana w 1947 r.; choć nie było to powiedziane wprost, odnosiła się do ZSRS i jego polityki komunistycznej ekspansji
(łac. femina - „kobieta”) – szereg ruchów społecznych, politycznych oraz ideologii, które łączy wspólny cel, czyli zdefiniowanie, uzyskanie i utrzymywanie równości płci pod względem politycznym, ekonomicznym, osobistym i społecznym
(z łac. industrialis – przemysłowy, od industria – przemyślność, pilność) zwiększanie udziału przemysłu w gospodarce narodowej
mający miejsce poza obszarem państw należących do najważniejszych światowych sojuszy polityczno‑militarnych
kultura popularna, oparta na środkach masowej informacji, przeznaczona dla licznej publiczności
(łac. urbanus – miejski) proces rozwoju miast polegający na powstawaniu nowych miast, zwiększaniu się wielkości miast istniejących i wzroście liczby ludności miejskiej
określenie pojałtańskiego porządku świata, podzielonego na dwa wrogie bloki: kapitalistyczny i socjalistyczny, spopularyzowane przez premiera Wielkiej Brytanii - Winstona Churchilla
postawa charakteryzująca się dużym przywiązywaniem wagi do zdobywania dóbr materialnych
kultura przeznaczona dla masowego odbiorcy
(z łac. m.in.: sub „pod”; „w obrębie” + kultura) – zespół zjawisk kulturowych, częściowo odrębnych, a nawet wrogich wobec kultury dominującej, jednakże nigdy niezrywający całkowicie związków z tą kulturą