Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się, aby skopiować i edytować materiał Zaloguj się, aby udostępnić materiał Zaloguj się, aby dodać całą stronę do teczki
RgY6GQb6bqeU41
Na ilustracji znajduje się duży kamień Nietzschego, który stoi nad brzegiem górskiego jeziora. Jest umieszczona na nim mała tabliczka z napisem w języku niemieckim Nietzsche - Stein, co oznacza kamień Nietzschego. Pod spodem jest napis   w jęzku niemieckim : "Bei einem mächtigen pyramidal aufgetürment Block unweit Surlej mächte ich halt. Da kann mir dieser Gedanke".Friedrich Nietzsche über den Ewigen‑Weiederkunfts‑Gedanken als Grundkonzeption des Zarathustra im August des Jahres 1881, który oznacza "Zatrzymałbym się przy potężnym bloku piramidy niedaleko Surlej. Ponieważ mogę o tym myśleć".Fryderyk Nietzsche o idei wiecznego powrotu jako podstawowej koncepcji Zarathustry w sierpniu 1881 roku.  Kamień ma ślady zniszczenia.  Miejscami jest porośnięty mchem. Z lewej strony otacza go trawa, zaś z prawej rośnie potężny świerk. W tle znajdują się potężne góry.  Na dole są usytuowane domy. Powyżej rozciągają się  hale.  Rośnie również las świerkowy.  Szczyty górskie pokrywa śnieg. Niebo jest zachmurzone.
Kamień Nietzschego w Surlej, w Szwajcarii
Źródło: Armin Kübelbeck, licencja: CC BY-SA 3.0.

Filozofia przełomu XIX i XX wieku, analogicznie do wcześniejszych epok, miała bardzo duży wpływ na literaturę i sztukę. Artyści w charakterystyczny dla siebie sposób odzwierciedlali w swojej twórczości panujący nastrój, ludzkie niepokoje i dążenia, zainspirowani dziełami wielkich myślicieli – Arthura Schopenhaueraj0000007XZB2v23_000tp001Arthura Schopenhauera, Friedricha Nietzschegoj0000007XZB2v23_000tp002Friedricha Nietzschego oraz Henriego Bergsonaj0000007XZB2v23_000tp003Henriego Bergsona.

Już wiesz

Przypomnij sobie nurty filozoficzne charakterystyczne dla XIX wieku.

Ćwiczenie 1.1

Omów najważniejsze zagadnienia filozofii pozytywistycznej.

Rkzo9yV6zsIj4
(Uzupełnij).
Ćwiczenie 1.2

Określ, jakie nastroje towarzyszyły ludziom przełomu XIX i XX wieku. Jakie czynniki mogły je wywoływać?

RuEzsRYyu168v
(Uzupełnij).
Ćwiczenie 1.3

Wyjaśnij, jakie kwestie szczególnie zajmowały filozofów tego okresu.

R1MUnyIWpdkuM
(Uzupełnij).
j0000007XZB2v23_000tp001
j0000007XZB2v23_000tp002
j0000007XZB2v23_000tp003
j0000007XZB2v23_0000000Y
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Arthur Schopenhauer

RrCB8hQrqFKE71
Portret Arthura Schopenhauera
Źródło: Jacob Seib, 1852, dagerotyp, domena publiczna.
Arthur Schopenhauer18601788

Arthur Schopenhauer

Filozof niemiecki urodzony w Gdańsku (jego dom rodzinny mieści się przy ul. św. Ducha 47). Mimo że jego główne dzieło pt. Świat jako wola i wyobrażenie opublikowane zostało po raz pierwszy w 1819 roku, dopiero u schyłku XIX wieku zyskało rozgłos i status lektury obowiązkowej ówczesnych artystów i intelektualistów. Pesymistyczne i nihilistycznej0000007XZB2v23_000tp004nihilistyczne poglądy Schopenhauera, według którego życie ludzkie to pasmo cierpień i rozczarowań, idealnie wpisywały się w nastroje epoki. Filozof twierdził, że naszą egzystencją kieruje ślepy popęd, który nigdy nie może zostać zaspokojony. Szczęście, do którego dąży każdy z nas, jest nieosiągalne, a życie, pełne celów i pragnień, i tak kończy się nieuchronną śmiercią. Absurd pełnego udręki istnienia ukoić mogła, zdaniem myśliciela, religia, sztuka, a przede wszystkim wyzbycie się wszelkich pożądań i potrzeb. Schopenhauer nawiązywał w ten sposób do pojęcia nirwana wywodzącego się z filozofii Wschodu, które oznacza stan absolutnego spokoju, wywołany całkowitą negacją woli życia. Twórcy przełomu XIX i XX wieku bardzo często nawiązywali w swoich dziełach do idei nirwany, mylnie utożsamiając ją z ukojeniem egzystencjalnego bólu poprzez samobójstwo i śmierć.

Świat jako wola i wyobrażenieArthur Schopenhauer
Arthur Schopenhauer Świat jako wola i wyobrażenie

Życie ogromnej większości ludzi jest też tylko nieustanną walką o nagą egzystencję pomimo pewności ostatecznej przegranej. Tym jednak, co pozwala im wytrwać w tej tak mozolnej walce, jest nie tyle umiłowanie życia, ile strach przed śmiercią, ona zaś stoi nieuchronnie na zapleczu i w każdej chwili może podejść bliżej. Samo życie jest morzem pełnym raf i wirów, których człowiek unika starannie i troskliwie, chociaż wie, że nawet jeśli wysilając cały swój kunszt zdoła się przemknąć, to właśnie przez to każdy krok przybliża go do całkowitej, nieuniknionej i nieuleczalnej katastrofy, co więcej, że prosto do niej zmierza – do śmierci; jest ona celem ostatecznym mozolnej podróży i jest dla niego gorsza od wszystkich raf, których uniknął.

j0000007XZB2v23_00000_BIB_001 Źródło: Świat jako wola i wyobrażenie, [w:] Arthur Schopenhauer, Świat jako wola i wyobrażenie, t. 1, tłum. Jan Garewicz, Warszawa 1994, s. 475–476.
j0000007XZB2v23_000tp004
j0000007XZB2v23_0000001G
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Friedrich Nietzsche

R1WfDkjSSKVuv1
Portret Friedricha Nietzschego
Źródło: Gustav-Adolf Schultze, 1882, domena publiczna.
Friedrich Nietzsche19001844

Friedrich Nietzsche

Był nie tylko słynnym filozofem, lecz także filologiem klasycznym, prozaikiem i poetą. Nie pozostało to bez wpływu na sposób przedstawiania jego przemyśleń, które często przybierały formę aforyzmów. Poglądy wyrażone w dwóch głównych dziełach niemieckiego myśliciela – Tako rzecze Zaratustra (wyd. niem. 1883–1884, pol. 1901) oraz Poza dobrem i złem (wyd. niem. 1886, pol. 1905) – stały się ogromną inspiracją dla elity artystycznej przełomu wieków. Nietzsche krytykował panujące zasady moralne: twierdził, że moralność jest kwestią subiektywną, indywidualną dla każdego człowieka i przez niego tworzoną. Szczególnie uprzywilejowaną grupą w społeczeństwie była, według niego, „rasa panów”, nadludzi – jednostek wyjątkowo silnych i wybitnych. Mieli oni pełnić funkcję przywódczą dla tłumu „niewolników”: słabych, wrażliwych, niezdolnych do wyższych celów. Nietzscheański postulat nowej moralności przemawiał zwłaszcza do artystów, którzy mocno utożsamiali się z koncepcją nadczłowieka.

Tako rzecze ZaratustraFriedrich Nietzsche
Friedrich Nietzsche Tako rzecze Zaratustra

Gdy Zaratustra zaszedł do najbliższego miasta, co u skraju lasów leżało, znalazł tam wiele ludu zgromadzonego na rynku, gdyż było obwieszczone, iż linoskok da widowisko. I Zaratustra tako rzekł do ludu:
— Ja was uczę nadczłowieka. Człowiek jest czymś, co pokonanym być powinno. Cóżeście uczynili, aby jego pokonać? Wszystkie istoty stworzyły coś ponad siebie; chcecież być odpływem tej wielkiej fali i raczej do zwierzęcia powrócić, niźli człowieka pokonać?
Czymże jest małpa dla człowieka? Pośmiewiskiem i sromemj0000007XZB2v23_000tp005sromem bolesnym. I tymże powinien być człowiek dla nadczłowieka: pośmiewiskiem i wstydem bolesnym.
Przebyliście drogę od robaka do człowieka i wiele jest w was jeszcze z robaka. Byliście niegdyś małpami i dziś jest jeszcze człowiek bardziej małpą, niźli jakakolwiek małpa.
Kto zaś jest pośród was najmędrszym, ten jest dwurodkiem i mieszańcem rośliny i upiora. Mówięż ja wam, byście się upiorami lub roślinami stali?
Patrzcie, ja wam wskazuję nadczłowieka. Nadczłowiek jest treścią ziemi. Wasza wola niech rzeknie: bodajby się nadczłowiek treścią ziemi stał.

(…) Baczcie i czuwajcie, samotnicy! Z tajemnym skrzydeł łopotem przyszłości ciągną wiewy; czujnym uszom dobra zwiastuje się nowina. Samotnicy dnia dzisiejszego, wy, odosobniający się, ludem wy kiedyś będziecie: z was, którzyście się sami wybrali, powstanie lud wybrany: — a z niego nadczłowiek. Zaprawdę, siedliskiem uzdrowienia stać się jeszcze winna ziemia! Oto unosi się już nad nią nowa woń zwiastującej się szczęśliwości, — i nowa wróży się nadzieja!

j0000007XZB2v23_00000_BIB_002 Źródło: Friedrich Nietzsche, Tako rzecze Zaratustra, tłum. Wacław Berent, Poznań 1995, s. 5–39.
j0000007XZB2v23_000tp005
j0000007XZB2v23_00000020
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Henri Bergson

RoF26O8zZOIf01
Portret Henriego Bergsona
Źródło: Aaron Gerschel, 1927, domena publiczna.
Henri Bergson19411859

Henri Bergson

Był francuskim pisarzem i filozofem, laureatem Nagrody Nobla w dziedzinie literatury (1927 r.). Był głównym twórcą intuicjonizmu – poglądu, według którego podstawą poznania świata jest intuicja, przeczucie. W swoim dziele pt. Ewolucja twórcza (1907 r.) opisał pojęcie élan vitalélan vitalélan vital – pędu życiowego, dzięki któremu możliwy jest dynamiczny rozwój świata. Jego zdaniem, świat i człowiek podlegają ciągłemu rozwojowi, wynikającemu ze starć materii i ducha, będącego źródłem energii twórczej. Dlatego też rzeczywistość, w której żyjemy, podlega nieustannemu procesowi tworzenia, „stawania się”. Filozofia Bergsona wywarła szczególny wpływ na twórczość poetycką Bolesława Leśmiana.

j0000007XZB2v23_0000002D
élan vital
JPOL_E3_E4_Zadaniowo

Zadaniowo

Ćwiczenie 2
R1WAgnV6q74H01
Podaj daty śmierci Arthura Schopenhauera, Henriego Bergsona, Friedricha Nietzschego.
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 3
R1LkoqR97EE8c1
Przyporządkuj pojęcia i synonimy do odpowiednich grup. NIRWANA Możliwe odpowiedzi: 1. jednostka silna, 2. kres wszelkich trosk, 3. poczucie wartości, 4. jednostka wybrana, 5. „rasa panów”, 6. pozbycie się zmartwień, 7. wyjątkowość, 8. wyciszenie, 9. stan ostatecznego ukojenia, 10. ulga NADCZŁOWIEK Możliwe odpowiedzi: 1. jednostka silna, 2. kres wszelkich trosk, 3. poczucie wartości, 4. jednostka wybrana, 5. „rasa panów”, 6. pozbycie się zmartwień, 7. wyjątkowość, 8. wyciszenie, 9. stan ostatecznego ukojenia, 10. ulga
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 4
RXCMv0JSauTxu1
Połącz teksty z ich autorami: „Istnienie ludzkie bynajmniej nie ma charakteru daru, natomiast jest w każdym calu zaciągniętym długiem. Ściąganie go następuje w postaci ustanowionych przez to istnienie palących potrzeb, dręczących pragnień i bezmiernej nędzy. Na spłatę tego długu potrzeba z reguły całego życia, ale umorzone zostają przez to tylko odsetki. Spłata kapitału dokonuje się przez śmierć”. Możliwe odpowiedzi: 1. Arthur Schopenhauer, 2. Friedrich Nietzsche, 3. Henri Bergson „Czym jest małpa dla człowieka? Pośmiewiskiem i hańbą bolesną. I tym powinien być człowiek dla nadczłowieka: pośmiewiskiem i wstydem bolesnym”. Możliwe odpowiedzi: 1. Arthur Schopenhauer, 2. Friedrich Nietzsche, 3. Henri Bergson „Trwanie jest to ciągły postęp przeszłości, która wgryza się w przyszłość i nabrzmiewa, idąc naprzód”. Możliwe odpowiedzi: 1. Arthur Schopenhauer, 2. Friedrich Nietzsche, 3. Henri Bergson.
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 1

Zredaguj kilkuzdaniową notatkę na temat: czy bliższy jest ci Schopenhauerowski pesymizm, czy może Nietzscheańskie poczucie nadludzkiej potęgi? 

R1cgoi1xkQJch
(Uzupełnij).
ROLVK2ZrnQBeC1
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Zapoznaj się z poniższymi słowami kluczami związanymi z lekcją, a następnie zaproponuj ich własną kolejność. Możesz kierować się tym, co cię zaciekawiło, poruszyło, zaskoczyło itp. Przygotuj krótkie uzasadnienie swojej propozycji. Słowa klucze: élan vital, koncepcja nadczłowieka, nirwana, schopenhaueryzm, nietzscheanizm, bergsonizm.

RRWh2tdfGos7F
(Uzupełnij).
Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida