Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się, aby skopiować i edytować materiał Zaloguj się, aby udostępnić materiał Zaloguj się, aby dodać całą stronę do teczki
R5JrIRLc83vLh
Obraz przedstawia siedem osób na łonie natury. W centrum widnieje kobieta o długich, związanych z tyłu włosach. Ubrana jest w zwiewną różową suknię, na głowie ma wieniec z liści, a w dłoniach trzyma lirę. Kobieta stoi przy strumieniu. Po jej prawej stronie widać trzy osoby: pierwsza osoba to półnaga kobieta w żółtej przepasce na biodrach; prawą rękę trzyma w górze, spogląda na kobietę z lirą; druga osoba to siedząca kobieta w białej sukni; ma związane z tyłu włosy i wianek na głowie; trzecia osoba to nagie dziecko, które przyklęka na lewe kolano przed kobietą w białej sukni. Po lewej stronie kobiety z lirą również znajdują się trzy osoby: pierwsza osoba to kobieta w niebieskiej, zwiewnej sukni; jej piersi są nagie; kobieta pochyla się opierając prawą rękę o głaz; druga osoba to stojąca bokiem naga kobieta o jasnej karnacji i ciemnych, związanych włosach; trzecia osoba to siedząca tyłem, częściowo naga kobieta o długich, ciemnych włosach, jej ciało okrywa zwiewny rdzawy materiał. W tle widać drzewa.

Grecka lira. Safona, Tyrtajos, Symonides i Anakreont

Poezja
Źródło: Henry Oliver Walker, 1896, domena publiczna.

W dziejach antycznej literatury greckiej wyróżnia się trzy okresy:
archaiczny (VIII‑VI w. p.n.e.), klasyczny (V‑IV w. p.n.e.) i hellenistyczny (III‑I w. p.n.e.).

Można też zastosować podział w zależności od dominującego rodzaju literackiego. Jako pierwsza szczególnie rozwijała się epika (Homer, Hezjod), później - liryka, a potem - dramat (Ajschylos, Sofokles, Eurypides).

Już wiesz

Przypomnij sobie podział literatury na rodzaje oraz cechy odróżniające lirykę od pozostałych rodzajów literackich.

R9Nkh5i6YbXRI
Miejsce na notatki
j0000000BLB1v38_0000000F
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Liryka

Grecy wymyślili nie tylko nazwę liryka, ale też samą lirykę. Słowo to kojarzy się (słusznie) z instrumentem muzycznym – lirą. To nie przypadek, bo w antyku poezję się śpiewało. Z tego względu stosowano też inną nazwę: melika. Słowo to również kojarzy się muzycznie – z melodią. Dziś zazwyczaj używamy kolejnego określenia pochodzącego z greki, w której występuje wyraz poiesis, oznaczający tworzenie, a w języku polskim brzmiący – poezja.

Ważne!

Ze względu na poruszany temat lirykę dzielimy na: miłosną, refleksyjno‑filozoficzną, patriotyczną, religijną, biesiadną i autotematyczną.

Ćwiczenie 1
Rwjegzl3Z05Kg1
Zadanie interaktywne polegające na zaznaczeniu właściwych wyrazów w tekście.
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 1

Liryka (jak cała literatura) podejmuje bardzo różne zagadnienia. Można jednak wymienić kilka podstawowych tematów poruszanych przez twórców wszystkich epok oraz kręgów kulturowych.

Spróbuj wymienić te główne tematy.

R1aFEtnWeZwjF
Miejsce na notatki
j0000000BLB1v38_0000000W
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Tyrtajos

R1WTEW8CloEsH1
Spartański hoplita
Źródło: a. nn., licencja: CC BY 3.0.
Tyrtajos (Tyrteusz)

Tyrtajos (Tyrteusz)

Żył w VII w. p.n.e. Prawdopodobnie był Ateńczykiem, ale jego literackie dokonania kojarzone są ze Spartą. Według legendy został wysłany do ówczesnych sprzymierzeńców Aten, aby zagrzewać ich do wojny z Meseńczykami.

Ułożył ok. 150 pieśni (elegii), ale pozostało po nim niecałe 150 wersów.

Ciekawostka

1. Dzieci od najwcześniejszych lat trenowały biegi, zapasy, rzut dyskiem i oszczepem – dziewczynki też! […]
2. Każdego noworodka badała rada starszych. Jeśli dziecko wyglądało na zdrowe i silne, rada decydowała: będzie żyć! Jeżeli jednak niemowlak był kaleki lub słaby, porzucano go w górach i pozostawiano własnemu losowi.
3. Dziecko nie należało do rodziców – było własnością Sparty. W wieku siedmiu lat musiało wstąpić do szczepu. Najbardziej brutalny dzieciak zostawał przywódcą takiego szczepu i rozkazywał innym. Dorośli często skłócali podopiecznych, żeby sprawdzić, który jest najsilniejszy i najbardziej agresywny. […]
4. Spartańskie dzieci chowano o chłodzie i głodzie. Zachęcano je do kradzieży jedzenia – ta umiejętność przydawała się później podczas wojny. Jeśli je przyłapano, dostawały baty. Nie karano ich jednak za samą kradzież, ale za to, że dały się złapać. Bicie uważano za dobry sposób na hartowanie ducha. Jeżeli delikwent takiej kuracji nie wytrzymał, miał po prostu pecha.
(Terry Deary, Ci rewelacyjni Grecy, tłum. Jarosław Kilian, Warszawa 1999, s. 38‑40).

Choć w kulturze spartańskiej osoby z niepełnosprawnościami traktowano jako nieprzydatne, to największy poeta związany z tym państwem (czyli Tyrtajos) był kulawy.

[Rzecz to piękna…]Tyrtajos
Tyrtajos [Rzecz to piękna…]

Rzecz to piękna zaprawdę, gdy krocząc w pierwszym szeregu,
Ginie człowiek odważny, walcząc w obronie ojczyzny;
Kiedy atoli swe miasto i ziemię żyzną porzuca,
Wnet żebrakiem się staje – los to najgorszy ze wszystkich –
Jako że z miłą swą matką i z ojcem staruszkiem się błąka,
Dzieci maleńkie przy sobie mając i prawą małżonkę.
Wówczas wrogość go wita wśród ludzi, do których przybędzie
Przed niedostatkiem uchodząc, biedą nieszczęsną trapiony,
Hańbą rodzinę okrywa, zeszpeca wygląd swój świetny,
Wszelka niesława a także zło tuż za nim podąża.
Skoro więc błędny wygnaniec żadnego nie budzi współczucia,
Żadną czcią się nie cieszy, przyszłość też rodu niweczy,
Walczmy mężnie w obronie tej naszej ziemi i dzieci,
Choćbyśmy zginąć musieli, życia swojego nie szczędźmy.
Nuże, młodzieńcy, walczcie, a jeden przy drugim niech wytrwa,
Myśli o szpetnej ucieczce nie dopuszczajcie, ni strachu,
Ale sercom w swych piersiach przydajcie wielkości i męstwa,
Lęk przed życia utratą, z wrogiem się starłszy, odrzućcie,
Tych zaś, którym już wiek poruszania się lekkość odebrał,
Nie zostawiajcie uchodząc z bitwy, starców czcigodnych.
Szpetna wszakże to rzecz, gdy w pierwszym szeregu walczących,
Tam, gdzie miejsce jest młodych, legnie starszy już człowiek,
Białe włosy na głowie mający i brodę srebrzystą,
Który ducha mężnego tchnienie wydaje ostatnie
W pył, a w miłych swych dłoniach skrwawiony srom ukrywa
– Rzecz to szpetna dla oczu, tego nie godzi się widzieć –
Ciało zaś z szat ma odarte; młodemu zaś wszystko przystoi,
Póki uroczej młodości kwiat go świetny ozdabia;
Żyjąc, podziw on wzbudza wśród mężczyzn, dla niewiast uroczym
Zda się, a pięknym, gdy zginie walcząc w pierwszym szeregu.
Zatem niech każdy wytrwa w rozkroku stając, a obie
Nogi niech oprze o ziemię mocno, i zęby zaciśnie.

j0000000BLB1v38_00000_BIB_002 Źródło: Tyrtajos, Rzecz to piękna…, [w:] tegoż, Liryka starożytnej Grecji, oprac. Jerzy Danielewicz, tłum. Włodzimierz Appel, Wrocław 1984, s. 286–297.
Ćwiczenie 2
R4MgCSDtpqlae1
Zadanie interaktywne, należy wybrać prawidłową odpowiedź spośród podanych możliwości.
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 3

Nazwij główną ideę utworu Tyrtajosa. Zacytuj odpowiedni fragment.

RRmxRs3fk392F
Miejsce na notatki
Ćwiczenie 4

Opisz kompozycję wiersza.

R11axbxQbkY0f
Miejsce na notatki
Ćwiczenie 5

Podziel utwór na części. Uzasadnij ten podział.

R1AiqPc9pfaUo
Miejsce na notatki
Ćwiczenie 6

Określ, jaki charakter ma wojna, o której jest mowa utworze.

R1CGAZYu0vpO8
Miejsce na notatki
Ćwiczenie 7

Określ adresata, do którego zwraca się podmiot liryczny.

R19PMm2fD41oI
Miejsce na notatki
Ćwiczenie 8

Uzasadnij, dlaczego – według Tyrtajosa – los najgorszy to wygnanie.

R1CWFKg1Uv6Js
Miejsce na notatki
Ćwiczenie 9

Wymień argumenty, których używa podmiot liryczny, by zawstydzić tchórzy.

R1QT8L7AsVglI
Miejsce na notatki
Ćwiczenie 10

Przyjrzyj się ilustracji przedstawiającej spartańskiego hoplitę, czyli ciężkozbrojnego piechura. Czy z wiersza Tyrtajosa wynika, że poeta zaprezentował właśnie ten typ wojownika?

RhPNqZ7Y85Wk0
Hoplita
Źródło: a. nn., domena publiczna.
RamkVddXVdzti
Miejsce na notatki
Ćwiczenie 10

Odpowiedz, czy z wiersza Tyrtajosa wynika, że poeta zaprezentował spartańskiego hoplitę, czyli ciężkozbrojnego piechura.

RYBMj5Nc294BX
Miejsce na notatki
tyrteizm
Definicja: tyrteizm

heroiczna postawa polegająca na walce za ojczyznę, a nawet oddaniu za nią życia; nazwa pochodzi od imienia Tyrtajosa; motywy tyrtejskie występują w literaturze wszystkich epok (w Polsce zwłaszcza w romantyzmie i twórczości związanej z II wojną światową); zadaniem twórcy jest zagrzewanie do boju w imię zagrożonego kraju

j0000000BLB1v38_0000002V
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Wojownicy

RuzASP9OXz4oN
Fragment mozaiki z Pompejów przedstawiającej Symonidesa
Źródło: a. nn., licencja: CC BY 4.0.

Grecy (nie tylko Spartanie) byli wojownikami. Ich dzieje to historia wojen zaczepnych i obronnych. Świadczą o tym eposy Homera, dramaty Ajschylosa oraz utwory poetyckie. Poza Tyrtajosem o walce pisali też inni, np. Symonides.

Symonides

Symonides

Pochodził z wyspy Kos (Keos), leżącej w pobliżu dzisiejszej Turcji; żył na przełomie VI i V w. p.n.e. Uważa się go za najwybitniejszego twórcę greckich epigramatów.

Pozostało po nim ok. 70 fragmentów utworów.

Polecenie 2

Porównaj oba teksty Symonidesa. Spróbuj na ich podstawie zbudować definicję pojęcia epigramat (epigram).

R1Buq94cwXljd
Miejsce na notatki
[Tym, co w wąwozie…]Symonides
Symonides [Tym, co w wąwozie…]

Epigram Symonidesa znajdujący się na tablicy upamiętniającej bitwę pod Termopilami, umieszczonej w pobliży miejsca potyczki

Przechodniu, powiedz Sparcie, tu leżym, jej syny. Prawom jej do ostatniej posłuszni godziny.

Epigramat Symonidesa poświęcony Spartanom poległym pod Termopilami

Tym, co w wąwozie termopilskim legli
Sławę przeznaczył los,
Piękną zdarzył im śmierć:
Grób ich – ołtarzem.
Jęk żałobny przemienił się w pamięć,
Lament rozbrzmiał pochwałą.
Takiego całunu nie strawi pleśń
Ni czas, co wszystkiemu kres kładzie.
Ten święty grób mężów szlachetnych
Wypełnił się chwałą Hellady.
Poświadczy to Leonidas,
Król Sparty, co przykład dzielności wspaniałej
Okryty sławą na wieki zostawił.

j0000000BLB1v38_00000_BIB_003 Źródło: Symonides, [Tym, co w wąwozie…], [w:] Liryka starożytnej Grecji , red. Jerzy Danielewicz, tłum. Jerzy Danielewicz, Wrocław 1984, s. 127.
Ważne!

Bitwa pod Termopilami odbyła się w 480 r. p.n.e. Wzięli w niej udział Grecy (pod przywództwem Spartan, których królem był Leonidas), a atakującymi byli Persowie. W tym epizodzie II wojny perskiej wszyscy Grecy zginęli (w sumie ok. 2000 żołnierzy), ale poległo też ok. 20 000 Persów. Choć obrońcy przegrali, ich postawa stała się wzorcem dla wojowników greckich.

JPOL_E3_E4_Tekstykultury
R19IJxcOQwMlQ1
Zdjęcie przedstawia pomnik poświęcony pamięci Leonidasa i Spartan poległych pod Termopilami. W centrum widać ustawioną na białym postumencie rzeźbę przedstawiającą wojownika. Postać ma na biodrach przepaskę, na głowie okazały hełm, na czubku którego znajduje się  półokrągły płaski grzebień, a w prawej dłoni trzyma włócznię, a w lewej tarczę. Za rzeźbą stoi ścianka z jasnego kamienia ozdobiona białą płaskorzeźbą przedstawiającą sceny walki. Na obu końcach ścianki umieszczono po jednym wieńcu laurowym, a przed nimi białe cokoły, na których znajdują się wykonane z białego marmuru rzeźby nagich, półleżących mężczyzn. Cokoły otoczone są niskim, kutym płotkiem i obsadzone krzewami. w tle widać korony drzew i błękitne niebo.
Pomnik Leonidasa i 300 Spartan poległych pod Termopilami znajduje się u wzgórza, na którym bronili się Spartanie
Źródło: a. nn., licencja: CC BY 2.5.
JPOL_E3_E4_Tekstykultury
Epigramat (epigram)
Definicja: Epigramat (epigram)

krótki utwór mający postać aforyzmu (często dwuwersowego), który pierwotnie miał formę napisu o charakterze informacyjnym, umieszczanego na pomnikach, budowlach, naczyniach wotywnych; już w starożytnej Grecji nadano mu cechy dzieła literackiego

Ćwiczenie 11

Określ adresata, do którego skierowany jest epigramat zaczynający się od słów: Tym, co w wąwozie….

Rytluj7ZuRGVw
Miejsce na notatki
Ćwiczenie 12

Wyjaśnij, kto ma chwalić poległych.

Rq8zeWej1gcgm
Miejsce na notatki
Ćwiczenie 13

Podsumuj, o czym świadczą ustalenia zawarte w poprzednim punkcie.

RdQcg1zcFS7cg
Miejsce na notatki
Polecenie 3

Rozstrzygnij, czy twoim zdaniem sensowne jest chwalenie tych, którzy przegrali? Uzasadnij swoją odpowiedź.

R1Er5O0jVHXjQ
Miejsce na notatki
Ćwiczenie 14

Nazwij funkcję, jaką pełni porównanie grobu do ołtarza. Zapisz poniżej swoją odpowiedź.

R1ZZ9QOSPSy0L
Miejsce na notatki
Ćwiczenie 15

Podmiot liryczny wspomina także o tej ciemnej stronie bohaterskiej śmierci tylu żołnierzy. Wypisz z tekstu cytaty ilustrujące te zachowania.

R65OdkkbD9mOs
Miejsce na notatki
[Nie mów nigdy…]Symonides
Symonides [Nie mów nigdy…]

Nie mów nigdy – człowiecze –
co przyniesie ci jutro,
Nie obliczaj, jak długo
będzie trwać czyjeś szczęście:
Los odmieni się, zanim
lotna mucha w powietrzu
Zdąży przemknąć przed tobą.

j0000000BLB1v38_00000_BIB_004 Źródło: Symonides, [Nie mów nigdy…], [w:] Liryka starożytnej Grecji, red. Jerzy Danielewicz, tłum. Jerzy Danielewicz, Wrocław 1984, s. 126.
Ćwiczenie 16

Określ, jaki temat podejmuje utwór Symonidesa. Zapisz poniżej swoją odpowiedź.

R2i9OwLlxOCIy
Miejsce na notatki
Ćwiczenie 17

Czy wiersz [Nie mów nigdy…] można nazwać epigramatem? Uzasadnij odpowiedź.

R1FpydBVJ1qfR
Miejsce na notatki
Ćwiczenie 18

Udowodnij, że jest to utwór o pesymistycznej wymowie. Zapisz poniżej swoją odpowiedź.

R1HnSPRs1GiwT
Miejsce na notatki
Ćwiczenie 19

Udowodnij, że jest to utwór o optymistycznej wymowie. Zapisz poniżej swoją odpowiedź.

R1Z9vjQQltFSJ
Miejsce na notatki
Ćwiczenie 20

Streść wymowę utworu w jednozdaniowej sentencji.

RyadlOFmxxB8d
Miejsce na notatki
[Bo nawet tym…]Symonides
Symonides [Bo nawet tym…]

Bo nawet tym co niegdyś żyli na tej ziemi,
Półbogom narodzonym z bogów – panów świata,
Nie poskąpiło życie trudów, niebezpieczeństw,
Zagłady – nim doszli starości.

j0000000BLB1v38_00000_BIB_005 Źródło: Symonides, [Bo nawet tym…], [w:] Liryka starożytnej Grecji, red. Jerzy Danielewicz, tłum. Jerzy Danielewicz, Wrocław 1984, s. 126.
[Bo - bez rozkoszy…]Symonides
Symonides [Bo - bez rozkoszy…]

Bo – bez rozkoszy – jakież życie,
Jakaż władza nęcić nas może?
Bez niej – nawet bogów wieczny
Żywot zazdrości niegodzien.

j0000000BLB1v38_00000_BIB_006 Źródło: [Bo – bez rozkoszy…], [w:] Liryka starożytnej Grecji, oprac. Jerzy Danielewicz, tłum. Jerzy Danielewicz, Wrocław 1984, s. 133.
Ćwiczenie 21

Wymień podobieństwa między powyższymi utworami.

RTdHXeTr7ab06
Miejsce na notatki
Ćwiczenie 22

Omów główne różnice między oboma utworami. Zapisz poniżej swoją odpowiedź.

RPdSpO0J2chJg
Miejsce na notatki
Polecenie 4

Określ, co twoim zdaniem w utworach Symonidesa można uznać za nieaktualne.

R1e4mzS30LyhH
Miejsce na notatki
j0000000BLB1v38_0000005K
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

O poetce

RNfxdWArfNXye
Rzymska kopia greckiego popiersia Safony
Źródło: a. nn., Muzea Kapitolińskie, domena publiczna.
Safona

Safona

Poetka starożytności; żyła na przełomie VII i VI w. p.n.e. na wyspie Lesbos; prowadziła tam rodzaj szkoły‑stowarzyszenia, w której wychowywała córki arystokratycznych rodów, ucząc je czci dla Afrodyty.

Po Safonie zostało kilkanaście krótkich utworów (z ok. 6000 wierszy przez nią napisanych).

RhWCCYMp1p54D1
Przyjrzyj się obrazowi Julesʼa Éliego Delaunaya (XIX‑wiecznego francuskiego malarza) pt. Safona całuje swoją lirę. Spróbuj zinterpretować tytuł dzieła. Co mówi on o bohaterce obrazu?
Źródło: Jules Élie Delaunay, domena publiczna.
[Przed twym tronem…]Safona
Safona [Przed twym tronem…]

Do Afrodyty
Przed tronem twym się chylę, Afrodyto,
nęcąca w zdradne sieci córo Zeusa,
i błagam, smutkiem nie dręcz mego serca,
o nieśmiertelna,

lecz ku mnie zejdź, jak nieraz już czyniłaś,
gdy cię mój głos doleciał z oddalenia,
i dla mych skarg rzucałaś progi domu
wielkiego ojca.

Twój złoty wóz poniosły chyże ptaki
i raz po raz, nad kręgiem czarnej ziemi
zniżając lot, skrzydłami mocno biły
w jasnym eterze.

Ujrzałam cię, a ty, promieniejąca,
z uśmiechem na obliczu nieśmiertelnym,
spytałaś najłaskawiej, co mnie gnębi,
że ciebie wzywam,

kto wzniecił znów mych pragnień najgorętszych
serdeczny żar? Kogo mi przywieść ma
Peithoj0000000BLB1v38_000tp001Peitho ku miłości? Kto mnie skrzywdził,
kto ból mi zadał?

Unika cię? – mówiłaś. – Wnet odszuka!
Odtrąca dar? – Wnet tobie dary złoży.
Nie kocha cię? – W miłosne wpadnie sieci
choćby wbrew chęci.

I dzisiaj zejdź ze stopni swego tronu,
nie pozwól mi w daremnej trwać tęsknocie,
i stanąć racz w tej trudnej dla mnie chwili
po mojej stronie!

j0000000BLB1v38_00000_BIB_007 Źródło: Safona, [Przed twym tronem…], [w:] Liryka starożytnej Grecji, oprac. Jerzy Danielewicz, tłum. Jerzy Danielewicz, Wrocław 1984, s. 34–35.

Po lekturze wiersza Safony odpowiedz na pytania:

Ćwiczenie 23

Nazwij kategorię tematyczną, do której zaliczysz utwór poetki. Uzasadnij swoją odpowiedź.

RqfVHZCGDAfvX
Miejsce na notatki
Ćwiczenie 24

Określ, kim jest podmiot liryczny. Uzasadnij swoją odpowiedź.

RGu8JbDHOiCm5
Miejsce na notatki
Ćwiczenie 25

Wyjaśnij, w jaki sposób została przedstawiona postać adresatki wiersza.

R1GCPTMkTL8jr
Miejsce na notatki
Ćwiczenie 26

Wyjaśnij, czemu służy poetycki obraz ukazany w środkowych strofach.

R1Zkw9I5dTMza
Miejsce na notatki
Ćwiczenie 27

Zwróć uwagę, że w utworze jedna postać przywołuje słowa innej postaci (np. „Unika cię? – mówiłaś. – Wnet odszuka!”).

  • Nazwij ten typ mowy.

  • Wyjaśnij, czemu służy jej zastosowanie.

R1cu6XnVHsuBl
Miejsce na notatki
[Wydaje mi się…]Safona
Safona [Wydaje mi się…]

Wydaje mi się samym bogom równy
mężczyzna, który siadł naprzeciw ciebie
i słowa twoje przyjmuje z zachwytem,
w oczarowaniu.

Słodkim uśmiechem budzisz w nim pragnienia,
lecz w piersi mej drży serce pełne lęku,
i gdy na ciebie patrzę, głosu z krtani
dobyć nie mogę,

zamiera słowo, dreszcz przenika ciało
albo je płomień łagodny ogarnia,
ciemno mi w oczach, to znów słyszę w uszach
szum przejmujący.

Oblana potem, drżąca, zalękniona,
bardziej jak zwiędła, poszarzała trawa,
i już niewiele brak, abym za chwilę
padła zemdlona.

Ze wszystkim jednak trzeba się pogodzić.

j0000000BLB1v38_00000_BIB_008 Źródło: Safona, [Wydaje mi się…], [w:] Liryka starożytnej Grecji, oprac. Jerzy Danielewicz, tłum. Jerzy Danielewicz, Wrocław 1984, s. 39–40.
Ćwiczenie 28

Utwór jest podzielony na bardzo charakterystyczne strofy. Policz sylaby w poszczególnych wersach. Zapisz swoją odpowiedź poniżej.

RzkWh4UpPv7sd
Miejsce na notatki
strofa saficka
Definicja: strofa saficka

typ zwrotki być może wymyślonej przez Safonę; składa się z czterech wersów, przy czym trzy pierwsze są równe, a ostatni – o mniej więcej połowę krótszy; w języku polskim zazwyczaj jest to układ: 11, 11, 11, 5 sylab

R1cdVHXmCKpSS
Portret młodej kobiety z rylcem i tabliczkami, z zamożnego domu pompejańskiego, ok. I w. p.n.e., (niepotwierdzone źródła interpretują portret jako wizerunek poetki Safony), Narodowe Muzeum Archeologiczne w Neapolu
Źródło: a. nn., licencja: CC 0 1.0.
R16fDqYC354po
Na wazie pochodzącej z V w. p.n.e. przedstawiono m.in. Safonę – to postać siedząca i czytająca w otoczeniu trzech uczennic
Źródło: a. nn., licencja: CC BY 2.5.
Ćwiczenie 29

Określ temat wiersza. Zapisz poniżej swoją odpowiedź.

R14MFL5iynTSp
Miejsce na notatki
Polecenie 5

Nadaj utworowi tytuł uwzględniający treść utworu. Uzasadnij swój wybór. Zapisz poniżej swoją odpowiedź.

R1SXXLDKlcG3E
Miejsce na notatki
Polecenie 6

Wiersz Safony nie ma tytułu. W tłumaczeniach nazywano wiersz np. Zazdrość albo Pożegnanie uczennicy. Który z proponowanych tytułów wydaje ci się bardziej odpowiedni? Uzasadnij odpowiedź i zapisz ją poniżej.

Rlmacwoca2gA5
Miejsce na notatki
Polecenie 7

Wybierz jedną z poniższych wersji i znajdź w wierszu odpowiednie argumenty potwierdzające wybraną przez ciebie tezę.

  • Podmiot liryczny jest zazdrosny o mężczyznę.

  • Podmiot liryczny jest zazdrosny o kobietę.

  • Podmiot liryczny jest zazdrosny o kobietę i mężczyznę.

Zapisz poniżej swoją odpowiedź.

R1ZowcWcrtzIO
Miejsce na notatki
Ćwiczenie 30

Poszukaj w wierszu uzasadnienia dla słów, którymi podmiot liryczny określa swój stan: bardziej jak zwiędła, poszarzała trawa. Zapisz swoją odpowiedź poniżej.

R1Oe1F9nWUuZw
Miejsce na notatki
Ważne!

Utwory Safony, w których z wielką czułością zwracała się do dziewcząt, spowodowały, że odczytywano je jako wyznania homoseksualne. Dziś jednak raczej dostrzega się w nich przejawy bliskiej przyjaźni niż miłości erotycznej.

j0000000BLB1v38_000tp001
j0000000BLB1v38_0000008B
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

O poecie

R1Qor0KJaOM82
Rzeźba głowy Anakreonta przechowywana w paryskim Luwrze
Źródło: Eric Gaba, Muzeum Luwru, licencja: CC BY 2.5.
Anakreont

Anakreont

Poeta pochodzący z miasta Teos, żyjący w VI/V w. p.n.e.; część życia spędził w Atenach, gdzie zetknął się m.in. z Symonidesem.

Jest autorem licznych utworów (których większość przetrwała we fragmentach). Wiersze naśladujące tematykę i sposób jej ujmowania przez greckiego poetę nazywa się anakreontykami.

literatura autotematyczna
Definicja: literatura autotematyczna

literatura o literaturze; twórczość, w której głównym motywem jest samo dzieło, jego powstawanie, wpływ na odbiorców, możliwość unieśmiertelnienia za sprawą pisania itd.

anakreontyk
Definicja: anakreontyk

utwór, który i formą, i treścią nawiązuje do tego, jak i o czym pisał Anakreont; są to zazwyczaj niewielkich rozmiarów kunsztowne wiersze, charakteryzujące się lekkim stylem i opiewające przyjemności życia (miłość, biesiadowanie), ale też melancholijny smutek z powodu utraty tych przyjemności

[Przynieś nam tu czarę…]Anakreont
Anakreont [Przynieś nam tu czarę…]

Przynieś nam tu czarę, chłopcze,
Chcę popijać jednym duszkiem!
Do dziesięciu kubków wody
Pięć zaledwie dolej wina,
Bym w bakchicznymj0000000BLB1v38_000tp002bakchicznym uniesieniu
Mógł zachować jakąś miarę.

Dalej – pora już porzucić
Zwyczaj uczt na modłę Scytówj0000000BLB1v38_000tp003Scytów
Wśród okrzyków, dzikiej wrzawy:
Gdy sączymy wino z wolna
Piękny hymn niech ktoś zanuci!

j0000000BLB1v38_00000_BIB_009 Źródło: Anakreont, [Przynieś nam tu czarę…], [w:] Liryka starożytnej Grecji, oprac. Jerzy Danielewicz, tłum. Jerzy Danielewicz, Wrocław 1984, s. 97.
Ćwiczenie 31
R1K7e0S8Fue1R1
Zadanie interaktywne, należy wybrać prawidłową odpowiedź spośród podanych możliwości.
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 32

Określ, co powyższy utwór mówi na temat Scytów.

R71Di64iSObCU
Miejsce na notatki
Ćwiczenie 33

Uzasadnij, dlaczego podmiot liryczny nie chce naśladować Scytów.

R12BMaFqov3ZC
Miejsce na notatki
Ćwiczenie 34

Określ, w jaki sposób według podmiotu lirycznego, można tego uniknąć.

RUyOfoF3Z9MoD
Miejsce na notatki
Ćwiczenie 35

Określ, co podmiot liryczny przeciwstawia okrzykom i wrzawie Scytów.

R1KnqvD8KByiv
Miejsce na notatki
[Na śniadanie tylko trochę…]Anakreont
Anakreont [Na śniadanie tylko trochę…]

Na śniadanie tylko trochę
Ułamałem sobie placka,
Za to wina dzban wypiłem;
Teraz lekko trącam struny
Wdzięcznej liry i piosenkę
Śpiewam miłej mej ślicznotce.

j0000000BLB1v38_00000_BIB_00A Źródło: Anakreont, [Na śniadanie tylko trochę…], [w:] Liryka starożytnej Grecji, oprac. Jerzy Danielewicz, tłum. Jerzy Danielewicz, Wrocław 1984, s. 100.
Ćwiczenie 36
R1dmqBJMeA6Cy1
Zadanie interaktywne polega na wybraniu prawidłowych odpowiedzi spośród podanych wariantów.
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 37

Określ, czym zajmuje się podmiot liryczny.

R1B0bzcrmukV4
Miejsce na notatki
Ćwiczenie 38

Poniższy obraz niemieckiego malarza, Norberta Schrödlaj549_002Schrödla (przełom XIX i XX wieku), nosi tytuł Poeta Anakreont z muzami (1890). Nazwij relacje między Anakreontem a muzami.

RtjnJwFj57KcD
Poeta Anakreont z Muzami
Źródło: Norbert Schrödl, 1890, olej na płótnie, zbiory prywatne, domena publiczna.
RFlC9w8AD8JXH
Miejsce na notatki
Ćwiczenie 38

Wymień najważniejsze dokonania Anakreonta.

RjcmSBkWMx7xJ
Miejsce na notatki
[Znów purpurową mnie piłką…]Anakreont
Anakreont [Znów purpurową mnie piłką…]

Znów purpurową mnie piłką
Trafił Erosj0000000BLB1v38_000tp004Eros złotowłosy
I do igraszek z dziewczęciem
W barwnych sandałach zaprasza.

Lecz ona – Lesbos pięknego
Córa – spogląda wyniośle
Na mą siwiznę: gdzie indziej
Tęsknie kieruje swe oczy.

j0000000BLB1v38_00000_BIB_00B Źródło: Anakreont, [Znów purpurową mnie piłką…], [w:] Liryka starożytnej Grecji, oprac. Jerzy Danielewicz, tłum. Jerzy Danielewicz, Wrocław 1984, s. 98.
Ćwiczenie 39
R1AWORTbCZHUZ1
Zadanie interaktywne, należy wybrać prawidłową odpowiedź spośród podanych możliwości.
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 40

Wyjaśnij sens pierwszej strofy. Zapisz poniżej swoją odpowiedź.

R1IJAY1qXFcMT
Miejsce na notatki
Ćwiczenie 41

Wyjaśnij, co łączy zakochanie się z uderzeniem piłką. Zapisz poniżej swoją odpowiedź.

R18DPzUbYfah8
Miejsce na notatki
Ćwiczenie 42

Wymień na podstawie tekstu powody nieszczęścia podmiotu lirycznego.

RG1Z9tFthJhCg
Miejsce na notatki
[Oszronione mam już skronie…]Anakreont
Anakreont [Oszronione mam już skronie…]

Oszronione mam już skronie,
Głowę srebro przyprószyło,
Przeminęła wdzięczna młodość,
Nie chcą służyć stare zęby.
Nie na długo szczęśliwego
Pozostało mi już życia.

I dlatego szlocham często
Pełen lęku przed Tartaremj0000000BLB1v38_000tp005Tartarem.
Straszna przecież głąb Hadesuj0000000BLB1v38_000tp006Hadesu
I bolesna doń jest droga,
A kto zejdzie raz pod ziemię
Nigdy więcej nie powróci.

j0000000BLB1v38_00000_BIB_00C Źródło: Anakreont, [Oszronione mam już skronie…], [w:] Liryka starożytnej Grecji, oprac. Jerzy Danielewicz, tłum. Jerzy Danielewicz, Wrocław 1984, s. 104.
Ćwiczenie 43
R12cb6vcwZj7R1
Zadanie interaktywne, należy wybrać prawidłową odpowiedź spośród podanych możliwości.
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 44

Przedstaw, jaką naukę zawiera powyższy utwór Anakreonta. Zapisz poniżej swoją odpowiedź.

R15qf2257B9MK
Miejsce na notatki
Ćwiczenie 45

Opisz, jak według Anakreonta wygląda starość. Zapisz poniżej swoją odpowiedź.

RGWuahfPpvZAj
Miejsce na notatki
Ćwiczenie 46

Określ, czego można się dowiedzieć z wiersza na temat greckich wierzeń w zaświaty. Zapisz poniżej swoją odpowiedź.

Re6J0LVuURKBP
Miejsce na notatki
Polecenie 8

W utworze nie wspomina się o krainie szczęśliwej (na podobieństwo chrześcijańskiego nieba). Wyjaśnij dlaczego.

R1F4aqobPTaxQ
Miejsce na notatki
j0000000BLB1v38_000tp002
j0000000BLB1v38_000tp003
j549_002
j0000000BLB1v38_000tp004
j0000000BLB1v38_000tp006
j0000000BLB1v38_000tp005
j0000000BLB1v38_000000BK
JPOL_E3_E4_Konteksty

Teksty do wyboru

Bagnet na brońWładysław Broniewski
Władysław Broniewski Bagnet na broń

Kiedy przyjdą podpalić dom,
ten, w którym mieszkasz – Polskę,
kiedy rzucą przed siebie grom
kiedy runą żelaznym wojskiem

i pod drzwiami staną, i nocą
kolbami w drzwi załomocą –
ty, ze snu podnosząc skroń,
stań u drzwi.
Bagnet na broń!
Trzeba krwi!

Są w ojczyźnie rachunki krzywd,
obca dłoń ich też nie przekreśli,
ale krwi nie odmówi nikt:
wysączymy ją z piersi i z pieśni.

Cóż, że nieraz smakował gorzko
na tej ziemi więzienny chleb?
Za tę dłoń podniesioną nad Polską –
kula w łeb!

Ogniomistrzu i serc, i słów,
poeto, nie w pieśni troska.
Dzisiaj wiersz – to strzelecki rów,
okrzyk i rozkaz:
Bagnet na broń!
Bagnet na broń!

A gdyby umierać przyszło,
przypomnimy, co rzekł Cambronnej0000000BLB1v38_000tp007Cambronne
i powiemy to samo nad Wisłą.

j0000000BLB1v38_00000_BIB_00D Źródło: Władysław Broniewski, Bagnet na broń, [w:] Władysław Broniewski, Wiersze i poematy, Łódź 1962, s. 181–182.
Polecenie 9

Sformułuj argumenty potwierdzające, że utwór  Władysława Broniewskiego realizuje zasady tyrteizmu.

R1SuHAwdlNFh0
Miejsce na notatki
Róże dla SafonyMaria Pawlikowska‑Jasnorzewska
Maria Pawlikowska‑Jasnorzewska Róże dla Safony

[…]
II
Jak śmiałaś pisać o różach,
Gdy historia płonęła jak bór w letnim skwarze?

Dziś, w bibliotekach, kustosz cykl dziejów odkurza,
A za oknem – wiosennie powrotna,
Safo śpiewa słowikiem,
Jak jej serce każe.
III
Już wtedy, w Mitylenie,
Jak i w całej Lesbos,
Obca jasnym, gajowym i nadmorskim bożkom,
Upadałaś, Miłości, pod ciężarem łez, bo
Jak dziś – byłaś słodko‑gorzką...
IV
Safo z puchem nad wargą,
Safo fiołkowłosa,
Gdy jej Eros serce przeszył na wskroś,
Zapatrzona w Plejady wschodzące w niebiosach,
Nazwała go
Glukupikrosj0000000BLB1v38_000tp008Glukupikros...
V
Safo śniada. Safo długooka,
Drobna i niepozorna jak zwykłe słowiki,
Pokochała niejakiego Faonaj0000000BLB1v38_000tp009Faona,
Żeglarza urody przedniej,
Który, choć młody,
Lecz nienawidził liryki,
W szczególności safickiej ody.

Jakżeś ubogą była, siostro, przed nim
Ty, coś demonów usidliła tylu!
Jak pokorną w jego ramionach!
Ach, bo czym byłby słowik bez swojego trylu,
Słowik w oczach głuchego?
Czym jaśminy, nardy
I fiołki, pozbawionym węchu lub beznosym?
Czym dla śpiących ułuda księżycowej nocy.
Oplecionej zefirów szarfą?
Safo!
Natchniona!
Więc się i doczekałaś zasłużonej wzgardy
Niejakiego – Faona.
VI
Poetka, samobójczyni,
Loki rozwiawszy fiołkowe,
Nad wodą stoi...
„Safo, co chcesz uczynić?”

– „Chcę morze zarzucić na głowę,
By nikt nie dojrzał łez moich...”

j0000000BLB1v38_00000_BIB_00E Źródło: Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Róże dla Safony, [w:] tegoż, Wiersze wybrane, Warszawa 1995, s. 193–194.
Polecenie 10

Czy kobieta powinna odsłaniać swoje emocje wobec ukochanego mężczyzny? A może raczej należy ukrywać uczucia? Zredaguj esej,  w którym użyjesz cytatów z poezji Safony oraz z cyklu wierszy Marii Pawlikowskiej‑Jasnorzewskiej.

R1U7NMhDNSk81
Miejsce na notatki
Z greckiegoFranciszek Dionizy Kniaźnin
Franciszek Dionizy Kniaźnin Z greckiego

Anakreon, poeta miły,
Raz we śnie, jakby to na jawie zgoła,
Wita mnie jakoś, i k’sobiej0000000BLB1v38_000tp00Ak’sobie zawoła.
A ja zatym, co tchu i siły,
Lecę ku niemu; i co tylko zbiegę,
Ściskam, całuję wdzięcznego kolegę.

 Piękny to starzec był cały.
Ale ten starzec, podobien łabędziu,
Jeszcze połyskał w Cytery narzędziuj0000000BLB1v38_000tp00BCytery narzędziu.
Usta jemu winem woniały;
Drobny Kupidynek, by się nie zawadził,
Chwiejącego się za rękę prowadził.

 A tu, zdjąwszy mu z głowy wieniec,
Daje mi w ręce; wieniec – dar dozgonny,
Anakreontem wonnym wieniec wonny.
Włożyłem go na skroń – szaleniec:
Tak od tamtego wnet czasu człowieka
Żgaj0000000BLB1v38_000tp00CŻga miłość w serce, i srodze dopieka.

j0000000BLB1v38_00000_BIB_00F Źródło: Franciszek Dionizy Kniaźnin, Z greckiego, [w:] Anakreont i anakreontyki, tłum. Jerzy Danielewicz, Warszawa 1987.
AnakreontykAdam Asnyk
Adam Asnyk Anakreontyk

Nie szczędź mi rajskich rozkoszy,
Różanych ustek nie żałuj!
Zanim się dzika myśl spłoszy,
Niebieska! ty swoim wzrokiem
Zalej mnie blasków potokiem,
Bez końca pieść mnie i całuj!

Odpędzę widziadła wstrętne,
Ze śmiercią hardo się zmierzę,
Gdy w pocałunki namiętne
Roztopię duchową dzielność:
W rozkoszy tych nieśmiertelność –
W tę jednę, ach! tylko – wierzę!

Przed twym ożywczym płomieniem
Dusza ma kielich otwiera,
Rozkwita z dziewiczem drżeniem
W świateł i woni obłoku,
W twych ustach i w twoim wzroku
Znajdując wieczność – umiera.

Eros zawstydzi się blady
Przed moich pragnień pożarem;
Wśród sennej życia biesiady,
Pijąc nadziemskie słodycze –
Wszystkie łzy twoje przeliczę,
Dobyte szczęścia nadmiarem.

A gdy się strawi doszczętnie
To życie nic już niewarte –
W ostatniej chwili, namiętnie,
Na twojem oparty łonie,
W nowe się blaski przesłonię,
Patrząc w twe oczy otwarte.

j0000000BLB1v38_00000_BIB_00G Źródło: Adam Asnyk, Anakreontyk, [w:] Adam Asnyk, Liryki najpiękniejsze, Toruń 2004, s. 96–97.
Polecenie 11

Po przeczytaniu wierszy polskich twórców inspirujących się utworami Anakreonta, zredaguj notatkę syntetyzującą, w której przedstawisz treść tych inspiracji.

RvApjsEAZyydr
Miejsce na notatki
j0000000BLB1v38_000tp007
j0000000BLB1v38_000tp009
j0000000BLB1v38_000tp008
j0000000BLB1v38_000tp00A
j0000000BLB1v38_000tp00B
j0000000BLB1v38_000tp00C
j0000000BLB1v38_000000D0
JPOL_E3_E4_Preteksty

Twórczość tyrtejska

Polecenie 12

Wymień cztery teksty kultury zachęcające do wspólnej walki z wrogiem.

RCN4nA2mqCYPs
Miejsce na notatki
Polecenie 13

Wyjaśnij, w jaki sposób sztuka może zachęcać do walki w obronie takich wartości, jak ojczyzna, wiara, wolność, honor.

R113QrxJ4e6Hd
Miejsce na notatki
j0000000BLB1v38_000000DA
JPOL_E3_E4_Zadaniowo

Zadaniowo

Polecenie 14

Na podstawie lirycznych utworów greckich sprzed 2500 lat udowodnij, że podejmują one tematy aktualne także dla nas.

R1Y3PJlZyZM9f
Miejsce na notatki
Polecenie 15

Zredaguj dwa argumenty lub kontrargumenty do tezy: „Nigdy nie należy się poddawać”.

REvBKAkHUdYzr
Miejsce na notatki
R1KSLFu2ruIHf1
Zadanie interaktywne polega na uszeregowaniu słów kluczy w hierarchii ważności (według ucznia): liryka, tyrteizm, strofa saficka, literatura autotematyczna, anakreontyk, epigramat.
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Zapoznaj się z poniższymi słowami kluczami związanymi z lekcją, a następnie zaproponuj ich własną kolejność. Możesz kierować się tym, co cię zaciekawiło, poruszyło, zaskoczyło itp. Przygotuj krótkie uzasadnienie swojej propozycji.

Słowa klucze: liryka, tyrteizm, strofa saficka, literatura autotematyczna, anakreontyk, epigramat.

R1bzF26NUN4dF
Miejsce na notatki