Układ nerwowy
Higiena i choroby układu nerwowego
Przedstawisz fazy snu i wykażesz biologiczne znaczenie snu.
Wyjaśnisz czym jest uzależnienie i jak wpływa na organizm.
Opiszesz czym jest depresja, jakie są jej objawy.
Wyjaśnisz, na czym polegają działania zapobiegające depresji.
Układ nerwowy do prawidłowego funkcjonowania wymaga odpowiedniej higieny i troski. Współczesny styl życia – stres, szybkie tempo, brak snu i nadmiar bodźców – stanowi dla niego duże obciążenie.
Higiena układu nerwowego obejmuje właściwy odpoczynek, sen, równowagę psychiczną oraz unikanie używek i stresu. Ważna jest też profilaktyka uzależnień, które mogą prowadzić do trwałych zmian w pracy mózgu.
Świadomość, jak wrażliwy jest układ nerwowy, pomaga docenić znaczenie zdrowego stylu życia i równowagi między aktywnością a odpoczynkiem.
Sen i jego znaczenie dla organizmu
W cyklu okołodobowym następują po sobie dwa stany: sen i czuwanie. Sen to naturalna, cykliczna i przejściowa utrata świadomości, charakteryzująca się zmniejszeniem aktywności ruchowej oraz obniżeniem wrażliwości na bodźce.
Fazy snu
We śnie wyróżnia się dwie główne fazy:
snu wolnofalowego (ang. non‑REM, non rapid eye movements; NREM) - w którym dominuje tzw. sen głęboki. Aktywność bioelektryczna mózgu wyraźnie zmienia się względem stanu czuwania. Podczas NREM ogólny poziom metabolizmu komórkowego ulega obniżeniu, podobnie jak tempo pracy serca i aktywność oddechowa. Temperatura ciała stopniowo obniża się aż do ok. 36,1°C. Marzenia senne, jeśli występują podczas tej fazy snu, są mało wyraźne i konkretne – zwykle trudne do zapamiętania.
snu paradoksalnego (ang. rapid eye movement; REM) - jest związana z szybkimi ruchami gałek ocznych. Sen REM nazywa się paradoksalnym ze względu na to, że aktywność kory mózgowej w jego przebiegu przypomina aktywność podczas czuwania. W tej fazie najczęściej pojawiają się marzenia senne. Mięśnie szkieletowe ulegają rozluźnieniu (za wyjątkiem mięśni poruszających gałkami ocznymi), zwiększa się przepływ krwi przez mózg.
Podczas snu trwającego 8 godzin fazy NREM i REM występują naprzemiennie. Pojedynczy cykl trwa średnio 90 minut i powtarza się 4–6 razy w ciągu całego odpoczynku. W pierwszej połowie przeważa sen NREM – czas trwania faz REM jest wtedy bardzo krótki. W drugiej połowie snu fazy REM pojawiają się częściej i trwają dłużej.
Znaczenie snu
Podstawową funkcją snu jest regeneracja organizmu, a szczególnie ośrodkowego układu nerwowego. Dodatkowo, podczas snu NREM i REM zachodzą specyficzne procesy.
Podczas snu NREM:
utrwala się pamięć opisowa,
zwiększa się wydzielanie hormonu wzrostu,
intensywnie zachodzą procesy odnowy energetycznej (odtwarzanie zapasów ATP),
zwiększa się usuwanie zbędnych produktów przemiany materii.
Faza snu REM:
utrwalają się świeżo wyuczone czynności ruchowe,
zachodzi reorganizacja połączeń synaptycznych w mózgu, co sprzyja porządkowaniu informacji i utrwalaniu pamięci.
Niedobór snu objawia się osłabieniem, zaburzeniem pamięci, obniżeniem nastroju, spadkiem motywacji i koncentracji. Jeśli snu brakuje przez dłuższy czas, obserwuje się nawet stopniowe kurczenie się mózgu. Do innych skutków niedoboru snu zalicza się osłabienie funkcji układu odpornościowego oraz zmniejszenie wydzielania hormonów – głównie płciowych.
Zapoznaj się z filmem, a następnie wykonaj polecenie.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RqiCEkDB1Ux10
Film nawiązujący do treści materiału
Uzależnienie
Uzależnienie (inaczej nałóg) to stan psychiczny i fizyczny charakteryzujący się nawracającym przymusem wykonywania określonej czynności lub zażywania danej substancji psychoaktywnejsubstancji psychoaktywnej.
Najwięcej osób na świecie jest uzależnionych od kofeiny, zawartej nie tylko w kawie, ale również w napojach energetycznych, niektórych napojach gazowanych czy lekach.
W mózgu ludzi i zwierząt znajduje się tzw. układ nagrody. Tworzą go połączone ze sobą obszary zlokalizowane w różnych częściach mózgowia, m.in. w ciele migdałowatym i hipokampie. Układ nagrody odpowiada za odczuwanie przyjemnych doznań, a także za procesy uczenia się i zapamiętywania.
Podczas przyjemnego doznania na zakończeniach aksonów w układzie nagrody wydzielany jest neuroprzekaźnik dopaminadopamina. Do jej wydzielania przyczyniają się zarówno naturalne bodźce (np. jedzenie, ruch, kontakt z innymi ludźmi), jak i substancje psychoaktywne, które mogą prowadzić do uzależnień.
Układ nagrody działa w taki sposób, że zwierzę lub człowiek zawsze stara się dążyć do uzyskania nagrody (lub przyjemnego odczucia).
Prawdopodobieństwo powstania nałogu zależy od subiektywnego poczucia przyjemności, ale nie tylko – ważną rolę odgrywają również cechy charakteru, stan zdrowia psychicznego oraz predyspozycje genetyczne.
Jakie substancje mogą uzależnić?
Substancje uzależniające, to specyficzne substancje psychoaktywne, pochodzenia naturalnego lub syntetycznego które pobudzają układ nagrody, a także zmieniają strukturę i funkcjonowanie synaps w mózgu. W rezultacie prowadzą do nieprawidłowej reorganizacji połączeń neuronalnych, utrwalając wzorce zachowania związane z daną substancją.
Środki, które zawierają substancje psychoaktywne, przeważnie kojarzone są z narkotykami. Jednak należą do nich również kawa, herbata, alkohol, wyroby tytoniowe, leki, a także dopalacze i środki wziewne (np. kleje, rozpuszczalniki, farby).
Substancje psychoaktywne można różnie klasyfikować, przyjmując jako kryteria podziału np. powszechność stosowania, sposób przyjmowania (wziewne, doustne, podjęzykowe, dożylne) oraz – najczęściej – sposób oddziaływania na organizm (stymulanty, depresanty, halucynogeny).
Dopalacze
Dopalaczami nazywane są różnego rodzaju produkty zawierające substancje, które nie zostały formalnie zdelegalizowane, takie jak niektóre kannabinoidy, halucynogeny, stymulanty lub opioidy. Spożycie dopalaczy ma na celu uzyskanie efektu podobnego do tego, który wywołują zdelegalizowane substancje psychoaktywne. Niebezpieczeństwo zażywania dopalaczy jest jednak wielokrotnie wyższe. Większość sprzedawanych środków ma nieznany skład chemiczny lub odmienny od deklarowanego, więc w przypadku przedawkowania lub zatrucia możliwości pomocy są ograniczone.
Leczenie uzależnień
Uzależnienia mają charakter kompulsywny i trudny do opanowania, rozwijają się szybko i często niezauważenie. Są niebezpieczne, ponieważ prowadzą do destrukcji zdrowia fizycznego i psychicznego, a także relacji interpersonalnych oraz stabilności życiowej.
Proces pozbywania się nałogu trwa, co najmniej, wiele tygodni. Metodą jest psychoterapiapsychoterapia, w trudniejszych przypadkach wspierana farmakologicznie. Leczenie polega na wyuczaniu nowych nawyków, czyli stworzeniu nowych połączeń międzyneuronalnych w mózgu.
Choroby układu nerwowego
Depresja
Depresja jest najczęściej spotykanym zaburzeniem psychicznym. Diagnozowana jest u pacjentów w każdej grupie wiekowej, u obu płci – choć dwukrotnie częściej u kobiet – oraz bez względu na różnice kulturowe i etniczne.
Obecnie uważa się, że rozwój depresji to proces wieloczynnikowy, obejmujący czynniki genetyczne (odziedziczona predyspozycja), psychologiczne (np. stres, żałoba, kryzys życiowy) oraz somatyczne (np. przewlekła choroba, kalectwo).
Biologiczne podłoże depresji związane jest ze zmianami neurochemicznymi w obrębie struktur mózgowych tzw. układu limbicznego, który sprawuje kontrolę nad emocjami, procesami pamięciowymi i motywacją. Obniżenie w tym układzie stężenia neuroprzekaźników – serotoniny, noradrenaliny i dopaminy – wywołuje zaburzenia nastroju o charakterze depresyjnym. Za hipotezą tą przemawia skuteczność leków przeciwdepresyjnych, których działanie przywraca równowagę stężeń neuroprzekaźników w mózgu.
Objawy depresji
Głównymi objawami depresji są:
znaczne obniżenie nastroju;
utrata zainteresowań i zdolności do odczuwania przyjemności;
spadek energii, wzmożona męczliwość i zmniejszona aktywność.
Dodatkowo w przebiegu depresji obserwowane są:
negatywna samoocena (przeświadczenie chorego, że jest bezwartościowy);
zaburzenia apetytu przejawiające się albo nadmiernym apetytem, albo brakiem łaknienia;
brak chęci do życia;
myśli i zachowania samobójcze (np. próby samobójcze);
zaburzenia snu, które mogą przybierać postać zarówno bezsenności, jak i zwiększonego zapotrzebowania na sen;
poczucie winy, samooskarżanie się;
zaburzenia koncentracji i uwagi, trudności w podejmowaniu decyzji.
Aby zdiagnozować depresję, według Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób (International Classification of Diseases – ICD‑10) przez co najmniej dwa tygodnie, przez większą część dnia, muszą występować przynajmniej dwa z trzech podstawowych objawów oraz przynajmniej dwa objawy dodatkowe.
Zapobieganie depresji
W zapobieganiu depresji znaczenie ma właściwa higiena psychiczna, którą należy rozumieć jako podejmowanie czynności mających na celu poprawę funkcjonowania sfery psychicznej. Stosowanie podstawowych zasad zdrowego stylu życia (regularna aktywność fizyczna, zdrowy sen), umiejętność radzenia sobie z występującymi w życiu trudnościami, a także wsparcie emocjonalne najbliższych ograniczają w znacznym stopniu prawdopodobieństwo rozwoju zaburzeń nastroju, choć nie wykluczają go całkowicie. Należy również pamiętać, że nie wyleczą one depresji. Osoba chora nie ma siły na zmianę stylu życia, tylko wymaga odpowiedniej terapii.
Ponadto dla zachowania zdrowia psychicznego niezwykle ważna jest umiejętność rozpoznawania wczesnych objawów depresji i świadomość niezwłocznego kontaktu z lekarzem bądź psychoterapeutą.
Schizofrenia
Schizofrenia to jedno z pierwotnych zaburzeń psychotycznych, którego przyczyny nie są do końca znane.
Za wystąpienie schizofrenii odpowiadają zarówno czynniki genetyczne, jak i środowiskowe. Wydaje się, że podłoże genetyczne to wpływ wielu genów, których działanie się kumuluje, zwiększając ryzyko zachorowania. Ponadto udowodniono, że pokrewieństwo z osobą chorującą zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia schizofrenii. Natomiast wpływ środowiska to m.in. czynniki prenatalne (np. wiążące się z chorowaniem na grypę przez ciężarną), społeczno‑ekonomiczne i psychologiczne oraz nadużywanie substancji psychoaktywnych. U chorych obserwuje się znaczące zmiany czynnościowe i morfologiczne mózgu. Dochodzi m.in. do zmniejszenia aktywności kory przedczołowej, co może skutkować obniżonymi zdolnościami poznawczymi, a także zaburzeń wydzielania dopaminy w różnych strukturach ośrodkowego układu nerwowego.
Objawy i leczenie
urojenia, czyli nieprawdziwe myśli pochodzenia chorobowego, którym towarzyszy silne poczucie oczywistości, mimo pewnych dowodów na ich nieprawdziwość;
omamy - najczęściej przybierają formę halucynacji słuchowych pochodzących z ciała (np. chory słyszy głosy z brzucha komentujące jego działania lub dyskutujące o nim);
zachowania katatoniczne np. niekontrolowany szał lub znieruchomienie i brak interakcji z otoczeniem;
apatia, anhedoniaanhedonia, zaburzenia myślenia (np. rozkojarzenie), apatiaapatia, objawy depresyjne i zaburzenia funkcji poznawczych.
Przebieg choroby jest przewlekły, najczęściej nawrotowy z okresami remisjiremisji objawów. Czasem ma charakter ciągły, stopniowo postępujący.
W leczeniu stosuje się leki przeciwpsychotyczne. Konieczna jest długotrwała farmakoterapia, czasem do końca życia. Dodatkowo istotne są psychoedukacja i psychoterapia oraz rehabilitacja społeczna pacjenta. Celem leczenia jest umożliwienie choremu jak najbardziej normalnego funkcjonowania społecznego oraz zapobieganie nawrotom.
Schizofrenia ma ogromny wpływ na życie chorującej osoby. Z upływem czasu, wraz kolejnymi zaostrzeniami, pogłębia się zaburzenie funkcjonowania społecznego. Zamachy samobójcze zdarzają się u ok. 50% chorych. Średnia długość życia jest mniejsza niż w populacji ogólnej. Przyjmuje się, że ok. ⅓ pacjentów prowadzi względnie normalne życie, ⅓ wykazuje objawy, ale dość dobrze funkcjonuje społecznie, natomiast ⅓ wykazuje poważne zaburzenia funkcjonowania i wymaga częstej hospitalizacji.
Wybrane choroby neurodegeneracyjne
Choroby neurodegeneracyjne to grupa nieuleczalnych i postępujących schorzeń, które charakteryzują się stopniową degeneracją komórek nerwowych w mózgu lub rdzeniu kręgowym. Należą do nich m.in. choroba Alzheimera, choroba Parkinsona i stwardnienie rozsiane.
Należy do nabytych chorób neurologicznych. Jej częstość występowania w populacji ogólnej państw rozwiniętych to ok. 0,3%. U osób powyżej 60. roku życia jej ryzyko jest większe i wynosi 1%. Istnieje zatem wyraźny związek między wiekiem a prawdopodobieństwem wystąpienia objawów choroby Parkinsona.
Przyczyną choroby Parkinsona jest degeneracja komórek nerwowych śródmózgowia. Pierwsze objawy choroby obserwuje się na etapie, gdy większość neuronów uległa już nieodwracalnemu uszkodzeniu. Najczęściej pojawiają się: spowolnienie i zubożenie ruchowe, sztywność mięśniowa, trudności w wykonywaniu ruchów precyzyjnych oraz spadek koordynacji ruchowej i drżenie kończyn. U osób chorych obserwuje się również charakterystyczny sposób chodu, z tzw. przodopochyleniem tułowia. Postępujące zaburzenia motoryki prowadzą do inwalidztwa.
Leczenie choroby Parkinsona jest jedynie objawoweobjawowe i polega na podawaniu leków łagodzących dolegliwości oraz spowalniających rozwój choroby.
Jedną z najczęstszych nabytych chorób otępiennychotępiennych jest choroba Alzheimera. Diagnozuje się ją zwykle u osób powyżej 65 roku życia, częściej u mieszkańców krajów rozwiniętych. Wciąż nie są znane wszystkie przyczyny tego schorzenia. Wiadomo, że jego objawy wiążą się z obumieraniem komórek nerwowych kory mózgowej.
Na pierwszym etapie choroby dochodzi do degeneracji kory mózgowej wewnętrznych części płatów skroniowych. Uszkodzenia tych obszarów mózgu prowadzą do wystąpienia wczesnych objawów w postaci trudności z zapamiętywaniem nowych informacji. Objawy te pogłębiają się wraz z postępowaniem choroby, a na dalszych jej etapach pojawiają się również: splątaniesplątanie, zaburzenia emocjonalne, zachowania i mowy oraz postępujący zanik pamięci długotrwałej. W zaawansowanym stadium chorzy przestają rozpoznawać członków swojej najbliższej rodziny. Pogłębiające się otępienie (przez kilka kolejnych lat) prowadzi do inwalidztwa.
Obecnie nie ma skutecznego sposobu leczenia choroby Alzheimera. Stosuje się jedynie leczenie objawowe, rehabilitację oraz terapię zajęciową.
Zapoznaj się z filmem o chorobach neurodegeneracyjnych i na jego podstawie wykonaj polecenia.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R163jAX6dK33D
Film pod tytułem: Jakie są skutki psychologiczne i społeczne chorób neurodegradacyjnych?
Profilaktyka chorób układ nerwowego
Profilaktyka chorób układu nerwowego polega na utrzymywaniu jego sprawności poprzez zdrowy styl życia i unikanie czynników, które mogą zaburzać funkcjonowanie neuronów. Kluczowe znaczenie ma odpowiednia ilość snu, umożliwiająca regenerację komórek nerwowych oraz utrwalenie pamięci i uczenie się. Równie ważne jest ograniczanie stresu, który przy długotrwałym działaniu prowadzi do przeciążenia układu nerwowego i zaburzeń emocjonalnych. Aktywność fizyczna wspiera ukrwienie mózgu i zwiększa wydzielanie neuroprzekaźników poprawiających nastrój. Zbilansowana dieta, bogata w witaminy z grupy B, kwasy omega‑3 i przeciwutleniacze, sprzyja ochronie neuronów przed uszkodzeniem. Należy unikać używek i substancji psychoaktywnych, które prowadzą do uzależnień i degeneracji komórek nerwowych. Ważnym elementem profilaktyki jest także aktywność intelektualna i społeczna, pomagająca utrzymać sprawność mózgu, opóźniać procesy starzenia i zapobiegać chorobom neurodegeneracyjnym, takim jak choroba Alzheimera.
Podsumowanie
Prawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego wymaga wymaga utrzymania równowagi między aktywnością a odpoczynkiem.
Sen jest niezbędny, m.in. do regeneracji komórek nerwowych, konsolidacji pamięci oraz oczyszczania układu nerwowego z zbędnych produktów przemiany materii i toksyn; jego niedobór prowadzi do zaburzeń koncentracji, nastroju, odporności i metabolizmu.
Profilaktyka chorób układu nerwowego obejmuje: odpowiednią ilość snu, unikanie stresu i używek, aktywność fizyczną, zbilansowaną dietę, rozwijanie zainteresowań oraz utrzymywanie kontaktów społecznych.
Choroba Alzheimera jest najczęstszą przyczyną otępienia u osób starszych; wynika z obumierania neuronów, utraty pamięci i zdolności poznawczych.
Choroba Parkinsona to neurodegeneracyjne schorzenie ośrodkowego układu nerwowego spowodowane niedoborem dopaminy w mózgu; objawia się drżeniem rąk, spowolnieniem ruchowym, sztywnością mięśni i zaburzeniami równowagi.
Schizofrenia jest przewlekłym zaburzeniem psychicznym, w którym dochodzi do zniekształcenia postrzegania rzeczywistości, pojawienia się omamów i urojeń; wiąże się z nieprawidłową pracą neuroprzekaźników, głównie dopaminy.
Depresja to choroba o złożonym podłożu – biologicznym, psychicznym i społecznym – objawiająca się długotrwałym obniżeniem nastroju, utratą energii i zainteresowań oraz zaburzeniami snu i łaknienia.
Substancje psychoaktywne wpływają na synapsy – mogą zwiększać lub blokować wydzielanie neuroprzekaźników, co zaburza przekazywanie impulsów nerwowych.
Uzależnienia (np. od alkoholu, nikotyny, narkotyków, leków czy Internetu) wynikają ze zmian w układzie nagrody w mózgu, w którym uwalniana dopamina wywołuje uczucie przyjemności i prowadzi do potrzeby powtarzania danego zachowania.
Ćwiczenia utrwalające
Do prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego niezbędny jest sen. Wyróżniamy dwie fazy snu: sen wolnofalowy (głęboki) i sen paradoksalny. Sen wolnofalowy występuje szybko po zaśnięciu i trwa ok. 60 do 90 minut. W tym czasie następuje głęboki odpoczynek. Bezpośrednio po fazie snu głębokiego następuje sen paradoksalny, który trwa ok. 20 minut. To podczas niego pojawiają się marzenia senne, wzrasta aktywność mózgu i częstotliwość akcji serca, występują szybkie ruchy gałek ocznych. Cykl się powtarza, przy czym długość faz stopniowo się zmienia. Skraca się sen wolnofalowy, a wydłuża paradoksalny. Kofeina – najbardziej rozpowszechniona substancja psychoaktywna – może powodować uzależnienie psychiczne i fizyczne. Działa pobudzająco na organizm, zwiększa koncentrację i redukuje senność. Wydalana jest z organizmu po ok. 12 godzinach.
W przebiegu wielu chorób neurodegeneracyjnych w tkance nerwowej dochodzi do gromadzenia się szkodliwego, nierozpuszczalnego białka zwanego amyloidem (nazwa pochodzi od struktury przypominającej amylazy i amylopektyny skrobi). Stwardnienie zanikowe boczne (SLA – sclerosis lateralis amyotrophica) powodowane jest przez toksyczne oligomery białka SOD1, powstające w sposób podobny do amyloidów. Między pojedynczymi jednostkami białka SOD1 tworzą się wiązania skutkujące powstaniem rozpuszczalnych oligomerów, transportowanych do mitochondrium. Tendencja do takiego łączenia się białek SOD1 jest konsekwencją licznych mutacji w genie kodującym to białko. Mutacje powodujące powstanie nieprawidłowego białka SOD1 wywołują taką zmianę jego struktury, że niemożliwe jest utrzymanie jonów cynku i miedzi (obecnych w białku prawidłowym).
Indeks górny Źródło: Lucia Banci i in., SOD1 and Amyotrophic Lateral Sclerosis: Mutations and Oligomerization, „PLOS ONE” 2008, nr 3(2), s. e1677. Indeks górny koniecŹródło: Lucia Banci i in., SOD1 and Amyotrophic Lateral Sclerosis: Mutations and Oligomerization, „PLOS ONE” 2008, nr 3(2), s. e1677.
Wróć do polecenia na stronie „Na dobry początek” i dopisz brakujące definicje. Pamiętaj, żeby nie kopiować słownika, ale wyjaśnić każde słowo kluczowe w miarę możliwości swoimi słowami.