Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się, aby skopiować i edytować materiał Zaloguj się, aby udostępnić materiał Zaloguj się, aby dodać całą stronę do teczki
R1YUgMxndZ2EC
Dzieło autorstwa Johna Trumbulla pod tytułem „Śmierć Lucjusza Emiliusza Paulusa, jednego z dowódców w bitwie pod Kannami” przedstawia tytułową śmierć jednego z dowódców rzymskich - Paulusa, który został ukazany jako mężczyzna w podeszłym wieku o siwym zaroście, siedzący w centrum obrazu. Ubrany jest w srebrny hełm z pióropuszem i zbroję. Lucjusz Emiliusz Paulus trzyma się za pierś. Obok konającego mężczyzny leży należąca do niego tarcza i miecz. Z prawej strony przy czarnym koniu stoi siwy, starszy mężczyzna wskazujący patrzącemu na niego Paulusowi pole bitwy i wycieńczonych żołnierzy. Na drugim planie autor namalował toczącą się bitwę, walczących mężczyzn, poległych oraz niebo we mgle.

Historia wojen punickich

John Trumbull, „Śmierć Lucjusza Emiliusza Paulusa, jednego z dowódców w bitwie pod Kannami” (detal), 1773 r., Galeria Sztuki Uniwersytetu Yale, New Haven, Stany Zjednoczone, wikimedia.org, domena publiczna
Źródło: John Trumbull, Śmierć Lucjusza Emiliusza Paulusa, jednego z dowódców w bitwie pod Kannami, Olej na płótnie, Galeria Sztuki Uniwersytetu Yale, New Haven, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:The_Death_of_Paulus_Aemilius_at_the_Battle_of_Cannae_(Yale_University_Art_Gallery_scan).jpg [dostęp 19.04.2021 r.], domena publiczna.

Ważne daty

264–241 r. p.n.e. – I wojna punicka.

218–201 r. p.n.e. – II wojna punicka.

216 r. p.n.e. – bitwa pod Kannami.

202 r. p.n.e. – bitwa pod Zamą.

149–146 r. p.n.e. – III wojna punicka.

Nauczysz się
  • omawiać przyczyny wojen punickich;

  • umiejscawiać wojny punickie w czasie i przestrzeni geograficznej;

  • charakteryzować najważniejsze postacie związane z wojnami punickimi;

  • wymieniać skutki wojen punickich i omawiać ich rolę w historii starożytnego Rzymu.

Źródło konfliktu Rzymu z Kartaginą

„Wojny punickie” to powszechnie stosowane określenie starć Rzymian z Kartagińczykami. Kartagina była bardzo ważnym ośrodkiem fenickim, założonym w IX wieku p.n.e. na północnym wybrzeżu Afryki. Rzymianie nazwali Kartagińczyków Punijczykami [łac. Poeni] (czyt. Peni). W trzecim wieku p.n.e. Kartagina była u szczytu swojej potęgi, panując nad licznymi obszarami wzdłuż wybrzeża Afryki oraz częściowo zajmując wyspy na Morzu Śródziemnym i południe Półwyspu Iberyjskiego. To właśnie wtedy rozpoczął się konflikt z Rzymem. Do III wieku p.n.e. Kartagina, dominująca na zachodzie, dzieliła z Rzymem wpływy w basenie Morza Śródziemnego.

Pierwsza wojna punicka

Wybuch wojny był konsekwencją rzymskiej polityki ekspansji. Po opanowaniu Italii Rzymianie rozpoczęli tworzenie floty wojennej i przymierzali się do podbicia pierwszych terenów zamorskich. Najbliższym celem stała się Sycylia i tam miały miejsce pierwsze działania wojenne. W walkach na morzu Rzymianie z powodzeniem stosowali pomosty do abordażu (zwane krukami, łac. corvi (czyt. korwi)), przerzucane na statki punickie i pozwalające przedostać się na nie dużej liczbie żołnierzy.

Rzym podjął także tzw. wyprawę afrykańską, która jednak nie zakończyła się powodzeniem. Jednym z dowódców wyprawy był konsul Marek Atyliusz RegulusMarek Atyliusz RegulusMarek Atyliusz Regulus. Trafił on do niewoli, następnie został przez Kartagińczyków wysłany do Rzymu z poselstwem. Miał skłonić rodaków do zawarcia pokoju korzystnego dla Kartaginy. Przyrzekł powrócić do Afryki, jeśli nie uda mu się przekonać Rzymian. Oceniając, że Rzym ma szanse na wygraną, postanowił jednak odradzać zawarcie pokoju. Tym samym przedłożył dobro ojczyzny nad własne i zgodnie z przysięgą powrócił do Afryki jako jeniec, ponosząc wkrótce śmierć. Dla Rzymian stał się bohaterem i wzorem patrioty. Historia jego oddania ojczyźnie została potem opisana między innymi przez Cycerona, w dziele O powinnościach.

Cyceron
Cyceron Pisma filozoficzne

Cóż tedy uczynił Regulus? Przybył do senatu, przedstawił, co mu było poruczone i odmówił oddania głosu: jak długo był związany przysięgą złożoną nieprzyjacielowi, nie uważał się za senatora. Co więcej (o, niemądry człowiecze — rzekłby ktoś — przeciwdziałający własnemu pożytkowi!), oświadczył nawet, iż zwrot jeńców byłby szkodliwy; są to bowiem ludzie młodzi i dobrzy dowódcy, podczas gdy on sam jest już słabym starcem. Ponieważ rada jego przeważyła, jeńców nie wydano, on zaś wrócił do Kartaginy, przy czym nie powstrzymało go od tego ani przywiązanie do kraju ojczystego, ani miłość do swych najbliższych. A przecież dobrze wiedział, że udaje się do nader okrutnego nieprzyjaciela i na wyszukane męczarnie, lecz był przekonany, że przysięgi trzeba dotrzymać.

Cyceron1 Źródło: Cyceron, Pisma filozoficzne, t. II, tłum. Wiktor Kornatowski, Warszawa 1960, s. 526.
Rs7uPWN6UzzX5
Andries Cornelis Lens, „Powrót Regulusa do Kartaginy”, 1791 r., Muzeum Ermitraż, Sankt Petersburg, Rosja, wikimedia.org, domena publiczna
Źródło: Andries Cornelis Lens, Powrót Regulusa do Kartaginy, Olej na płótnie, Muzeum Ermitraż, Sankt Petersburg, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lens,_Cornelis_-_Regulus_Returning_to_Carthage_-_1791.jpg [dostęp 19.04.2021 r.], domena publiczna.

Do najważniejszych rzymskich zwycięstw tej wojny należą: bitwa morska pod Mylae [czyt. Myle] z 260 r. p.n.e. oraz bitwa w rejonie Wysp Egadzkich z 241 r. p.n.e. Ostatecznie długotrwała pierwsza wojna punicka (264‑241 p.n.e.) zakończyła się zwycięstwem Rzymu. Wedle postanowień pokoju, Kartagińczycy musieli opuścić ośrodki na Sycylii, wydać jeńców oraz zapłacić Rzymianom odszkodowanie. Ważnym skutkiem wojny była uzyskana przez Rzymian dominacja na morzu.

Druga wojna punicka

Po ponad dwudziestu latach konflikt znowu uległ zaognieniu. Rzymianie sprzymierzyli się z miastem SaguntSaguntSagunt, łamiąc w ten sposób wcześniejsze porozumienie z Kartaginą, dotyczące stref wpływów w Hiszpanii (granicę wpływów stanowiła rzeka Ebro). Kartagińczycy oblężyli, a następnie zajęli Sagunt. Kiedy Rzym planował odwet przeciw Kartaginie, wódz punicki HannibalHānnibal, -isHannibal podjął jedną z najbardziej znanych kampanii w starożytności. Poprowadził wielką armię z Nowej Kartaginy w Hiszpanii przez Pireneje, następnie na wschód i po przekroczeniu Alp zaatakował od północy posiadłości rzymskie w Italii. Marsz Hannibala przez Alpy przeszedł do historii również ze względu na przeprowadzenie tą drogą słoni bojowych.

RVcKNKxEhi2Y7
Heinrich Leutemann, „Hannibal przekraczający Alpy”, przed 1905 r., ilustracja z: „Bilder aus dem Altertume nr 438”., wikimedia.org, domena publiczna
Źródło: Heinrich Leutemann, Hannibal przekraczający Alpy, Ilustracja, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Hannibal3.jpg [dostęp 19.04.2021 r.], domena publiczna.

Następnie Hannibal odnosił kolejne sukcesy podczas walk w Italii. Jego najsłynniejszym zwycięstwem z tego okresu jest słynna bitwa pod Kannami (216 r. p.n.e.). Wódz punicki pokonał Rzymian, mimo ich zdecydowanej przewagi liczebnej. Zastosowana wówczas pułapka, której skutkiem było otoczenie i wybicie tysięcy rzymskich żołnierzy, trwale zapisała się w podręcznikach wojskowości pod nazwą manewru kanneńskiegoManewr kanneńskimanewru kanneńskiego.

R1dlvGpix5K0d
John Trumbull, „Śmierć Lucjusza Emiliusza Paulusa, jednego z dowódców w bitwie pod Kannami”, 1773 r., Galeria Sztuki Uniwersytetu Yale, New Haven, Stany Zjednoczone, wikimedia.org, domena publiczna
Źródło: John Trumbull, Śmierć Lucjusza Emiliusza Paulusa, jednego z dowódców w bitwie pod Kannami, Olej na płótnie, Galeria Sztuki Uniwersytetu Yale, New Haven, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:The_Death_of_Paulus_Aemilius_at_the_Battle_of_Cannae_(Yale_University_Art_Gallery_scan).jpg [dostęp 19.04.2021 r.], domena publiczna.

Hannibal miał odtąd otwartą drogę do marszu na Rzym. Rzymianie stale obawiali się oblężenia i zdobycia miasta, co wyraża znane powiedzenie „Hannibal u bram” (łac. Hannibal ante portas), oznaczające ciągłe zagrożenie. Kartagiński wódz pozostał w Italii, jednak nie zdecydował się na obleganie stolicy (głównie ze względu na nie dość liczne oddziały oraz brak odpowiednich maszyn oblężniczych). W kolejnych latach Rzymianie zaczęli przejmować inicjatywę w Italii oraz w Hiszpanii, gdzie wsławił się młody dowódca Publiusz Korneliusz ScypionPubliusz Korneliusz Scypion (Starszy)Publiusz Korneliusz Scypion. Scypion wyruszył z wojskiem do Afryki i zaczął zagrażać najważniejszym ośrodkom nieprzyjaciela. Wówczas również Hannibal został wezwany do powrotu z Italii. Do decydującej bitwy doszło pod Zamą w 202 r. p.n.e. Kartagińczycy ponieśli porażkę, która zmusiła ich do kapitulacji i przyjęcia surowych warunków pokoju. Utracili wszelkie posiadłości zamorskie, musieli zrezygnować z posiadania floty wojennej i zapłacić ogromne odszkodowanie. Przegrana wojna osłabiła państwo kartagińskie, natomiast Publiusz Koneliusz Scypion zapisał się trwale w historii jako Scypion Afrykański.

R1hESB1mNYDNs
Cornelis Cort, „Bitwa pod Zamą”, 1567 r., Muzeum Hunterian, Glasgow, Szkocja, wikimedia.org, domena publiczna
Źródło: Cornelis Cort, Bitwa pod Zamą, Ilustracja, Muzeum Hunterian, Glasgow, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Slaget_ved_Zama_-_Cornelis_Cort,_1567.jpg [dostęp 19.04.2021 r.], domena publiczna.

Bitwa pod Kannami

Rr3I2p8W6mzzJ
I faza bitwy pod Kannami, online-skills, CC BY 3.0
Źródło: online-skills, I faza bitwy pod Kannami, Ilustracja, licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 1

Zapoznaj się z przebiegiem bitwy pod Kannami. Klikając w kolejne cyfry, przeczytaj fragmenty opisu bitwy, autorstwa historyka Polibiusza.

Wersja elektroniczna całej pracy Polibiusza „Dzieje”, Ks. I‑V, excerpta ksiąg VI, VII, VIII jest dostępna pod linkiem: http://biblioteka.kijowski.pl/antyk%20rzymski/06.%20polibiusz%20-%20dzieje.pdf [dostęp: 21.04.2021].

Rgx4CKQBeOLg21
Ilustracja interaktywna przedstawia układ wojsk w czasie drugiej fazy bitwy pod Kannami. Kolorem czerwonym i biało-czerwonym zostały oznaczone wojska rzymskie, zaś kolor żółty i biało-żółty symbolizuje armię Kartaginy. Widoczne na mapie okręgi wskazują obozy obu walczących armii, które znajdują się przy rzece Aufidus, zaznaczonej na niebiesko. Obozy rzymskie przedstawiono przy obu jej brzegach, obóz Hannibala zaś tylko z jednej strony. Legiony rzymskie ukazano w centrum bitwy, wojska Kartaginy natomiast zdają się na nie napierać – przedstawiono je dookoła biało-czerwonych znaczników. Na ilustracji znajduje się napis: Bitwa pod Kannami 2 VIII 216 r. p.n.e. Dodatkowo na ilustracji zostały umieszczone interaktywne punkty. 1. Rzymianie, zatem ścigali Galów, a wpadając w środek i w zachwianą pozycję nieprzyjaciół tak daleko zapędzili się naprzód, że z obu stron ciężkozbrojni Libijczycy znaleźli się u ich boków., 2. Z tych jedni, którzy byli na prawym skrzydle, zrobili zwrot w lewo i atakując z prawej strony zbliżyli się do nieprzyjaciół z boku., 3. A ustawieni na lewym skrzydle zrobili zwrot w prawo i w dodatku z lewej strony wkroczyli, przy czym same okoliczności wskazywały im, co mieli czynić. Z tego wynikło, stosownie do planu Hannibala, że Rzymianie przy ściganiu Galów zostali przez Libijczyków wzięci w środek. Ci więc nie walczyli już w całej linii bojowej, lecz poszczególni i w poszczególnych manipułach zwracając się przeciw nieprzyjaciołom, którzy nacierali na nich z boków., 4. Teraz Hazdrubal, jak się zdaje, postąpił sobie biegle i rozumnie. Widząc bowiem, że liczba Numidów jest wielka i że walczą oni najbardziej skutecznie i straszni są wobec takich, co raz poszli w rozsypkę, oddał uciekających Numidom i powiódł swoich tam, gdzie walczyły wojska piesze, pragnąc udzielić pomocy Libijczykom. Jakoż wpadłszy z tyłu na rzymskie legiony i z kolei atakując je swymi szwadronami równocześnie na wielu miejscach, wzmocnił odwagę Libijczyków, a Rzymian przejął strachem i osłabił ich ducha bojowego., 5. Podczas gdy ci w boju znaleźli śmierć, Numidzi ścigając uciekających jeźdźców większość z nich wytłukli, a niektórych obalili z koni., 6. Otóż taki był wynik bitwy pod Kannami stoczonej między Rzymianami a Kartagińczykami, bitwy, w której zarówno po stronie zwycięzców, jak i pokonanych brali udział najdzielniejsi mężowie.
II faza bitwy pod Kannami, online-skills, CC BY 3.0
Źródło: online-skills, II faza bitwy pod Kannami, licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 2

Sprawdź kim był, wspomniany w tekście, Hazdrubal.

RP4LWMvUWzrEU
(Uzupełnij).
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 3

Poszukaj w opracowaniach informacji o słynnych zastosowaniach manewru okrążającego. Jacy słynni dowódcy stosowali podobny manewr przed i po okresie wojen punickich? Podaj kilka przykładów.

RHjmcIElbwax1
(Uzupełnij).
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 4

Zastanów się, jakie błędy popełnili Rzymianie podczas bitwy pod Kannami. Czy pułapki można było uniknąć?

R1TPuiczttUnn
(Uzupełnij).
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Zniszczenie Kartaginy

Mimo podporządkowania i utraty znaczenia Kartaginy, część Rzymian nie przestała nalegać na kontynuowanie działań wojennych w celu całkowitego zniszczenia wrogiego państwa. Wielkim zwolennikiem dalszej wojny był Katon StarszyKaton StarszyKaton Starszy, który swoje wystąpienia w senacie miał kończyć słynnym zdaniem „Poza tym uważam, że Kartagina powinna zostać zniszczona” (łac. Ceterum censeo Carthaginem esse delendam). Kartagina została ostatecznie zdobyta w roku 146 r. p.n.e. za sprawą Publiusza Korneliusza Scypiona EmilianusaPubliusz Korneliusz Scypion Emilianus (Młodszy)Publiusza Korneliusza Scypiona Emilianusa (również nazwanego potem „Afrykańskim”). Wydarzenia te są powszechnie określane mianem III wojny punickiej.

Podsumowanie

Z czasem Kartagina odrodziła się pod postacią rzymskiej kolonii. W czasach wczesnochrześcijańskich Kartagina i Hippona stanowiły dwa istotne biskupstwa na północnym wybrzeżu Afryki. Rzymianie często wspominali wielkie zwycięstwa okresu republiki i postaci wybitnych wodzów z wojen punickich. W czasach augustowskich poeta WergiliuszWergiliuszWergiliusz w poemacie Eneida opisał legendarne źródło konfliktu Kartaginy z Rzymem, którym miała być nieodwzajemniona miłość królowej kartagińskiej Dydony do Eneasza. Z kolei poeta Syliusz ItalikSyliusz ItalikSyliusz Italik opisał w swoim dziele Punica (czyt. Pūnika) rywalizację Hannibala i Scypiona.

Najważniejsze bitwy wojen punickich

R6TkZxn8JRh1p
Mapa interaktywna przedstawiająca wojny punickie. W kolorach kremowym, brązowym, pomarańczowym oraz granatowym zaznaczono na niej państwa oraz miasta, morze przedstawiono w kolorze niebieskim. Miejsca zostały podpisane oraz zaznaczone okrągłymi znacznikami. Na dole, z lewej strony, umieszczono legendę. W celu obejrzenia prezentacji należy kliknąć na biały trójkąt, znajdujący się w szarym kółku.
Wojny punickie, online-skills, CC BY 3.0
Źródło: online-skills, Wojny punickie, licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 5

Wymień nazwy miejsc, o które toczyła się rywalizacja Rzymian z Kartaginą w trakcie I wojny punickiej.

R1anj2q0gzKVp
(Uzupełnij).
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 5

Wskaż na mapie miejsce, o które toczyła się rywalizacja Rzymian z Kartaginą w trakcie I wojny punickiej.

RkAXViOJqFZAV
(Uzupełnij).
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 6

Spośród zaznaczonych na mapie miejsc bitew wskaż starcia zwycięskie dla Rzymian.

R3J7S3C6WpkpT
(Uzupełnij).
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 7

Wymień nazwę bitwy, którą Hannibal wygrał po zastosowaniu manewru okrążającego.

R1YgSWai7YxBt
(Uzupełnij).
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 7

Wskaż na mapie miejsce bitwy, którą Hannibal wygrał po zastosowaniu manewru okrążającego.

R10RBaYgevp7J
(Uzupełnij).
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Najważniejsi dowódcy wojen punickich

R7GilmH41Q1FE
Film trwający 16 minut i 11 sekund prowadzi dr Paweł Filipczak, adiunkt w Katedrze Bizancjum Uniwersytetu Łódzkiego. Opowiada on o najważniejszych dowódcach wojen punickich, Hannibalu, Publiuszu Korneliuszu Scypionie (Starszym) i Publiuszu Korneliuszu Scypionie Emilianusie (Młodszym), o bitwach stoczonych przez nich oraz o historii dowódców.
Polecenie 8

Wytłumacz, dlaczego Hannibal bywa określany największym wrogiem Rzymian.

R1HIfDU2wxVZb
(Uzupełnij).
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 9

Wytłumacz, w jaki sposób Scypion Starszy oraz Scypion Młodszy zasłużyli się w okresie wojen punickich.

R1RWEhfucU2FC
(Uzupełnij).
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 10

Rzymski historyk Liwiusz opisał rozmowę, którą mieli przeprowadzić Scypion Starszy i Hannibal. Wódz kartagiński zapytany, jakich wodzów uważa za najwybitniejszych w historii, wymienić miał Aleksandra Wielkiego, Pyrrusa i samego siebie. Poszukaj informacji i sporządź notatkę na temat najważniejszych dokonań Aleksandra Macedońskiego i Pyrrusa. Czy taki wybór Hannibala jest w twojej ocenie uzasadniony?

R1O4MPdNuGmJO
(Uzupełnij).
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenia

RPGbJMvKS43YC1
Ćwiczenie 1
Wskaż, które zdania są prawdziwe, a które fałszywe. PRAWDA Możliwe odpowiedzi: 1. Pierwsza wojna punicka miała miejsce w trzecim wieku przed naszą erą., 2. „Wojny punickie” to określenie starć Rzymian z Kartaginą., 3. W wyniku pierwszej wojny punickiej Rzymianie opanowali posiadłości kartagińskie na Sycylii., 4. Marek Atyliusz Regulus był rzymskim wodzem, który zdradził ojczyznę. FAŁSZ Możliwe odpowiedzi: 1. Pierwsza wojna punicka miała miejsce w trzecim wieku przed naszą erą., 2. „Wojny punickie” to określenie starć Rzymian z Kartaginą., 3. W wyniku pierwszej wojny punickiej Rzymianie opanowali posiadłości kartagińskie na Sycylii., 4. Marek Atyliusz Regulus był rzymskim wodzem, który zdradził ojczyznę. W prawym dolnym rogu ćwiczenia umieszczony jest przycisk „Sprawdź”, służący sprawdzeniu poprawności jego wykonania.
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
R1PF9tAlksjVB1
Ćwiczenie 2
Połącz imiona postaci historycznych z odpowiednimi opisami. Marek Atyliusz Regulus Możliwe odpowiedzi: 1. zwycięzca pod Zamą (202 r. p.n.e.), 2. zwycięzca po Kannami (216 r. p.n.e.), 3. wódz rzymski z okresu I wojny punickiej, 4. rzymski polityk i pisarz, autor dzieła „O powinnościach” Hannibal Możliwe odpowiedzi: 1. zwycięzca pod Zamą (202 r. p.n.e.), 2. zwycięzca po Kannami (216 r. p.n.e.), 3. wódz rzymski z okresu I wojny punickiej, 4. rzymski polityk i pisarz, autor dzieła „O powinnościach” Scypion Afrykański Możliwe odpowiedzi: 1. zwycięzca pod Zamą (202 r. p.n.e.), 2. zwycięzca po Kannami (216 r. p.n.e.), 3. wódz rzymski z okresu I wojny punickiej, 4. rzymski polityk i pisarz, autor dzieła „O powinnościach” Cyceron Możliwe odpowiedzi: 1. zwycięzca pod Zamą (202 r. p.n.e.), 2. zwycięzca po Kannami (216 r. p.n.e.), 3. wódz rzymski z okresu I wojny punickiej, 4. rzymski polityk i pisarz, autor dzieła „O powinnościach”. W prawym dolnym rogu ćwiczenia umieszczony jest przycisk „Sprawdź”, służący sprawdzeniu poprawności jego wykonania.
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
RfSUr2XTLYnHq1
Ćwiczenie 3
Uzupełnij luki w tekście. Podczas drugiej wojny punickiej 1. Publiusz Korneliusz Scypion, 2. pod Zamą, 3. Hannibal, 4. pod Kannami poprowadził armię z Hiszpanii przez Pireneje, następnie na wschód i po przekroczeniu Alp zaatakował od północy posiadłości rzymskie w Italii. W roku 216 p.n.e. odniósł on wielkie zwycięstwo, pokonując wojska rzymskie 1. Publiusz Korneliusz Scypion, 2. pod Zamą, 3. Hannibal, 4. pod Kannami. Wojna trwała wiele lat, jej losy zdołał odwrócić 1. Publiusz Korneliusz Scypion, 2. pod Zamą, 3. Hannibal, 4. pod Kannami, który wyruszył z wojskiem do Afryki i zaczął zagrażać najważniejszym ośrodkom nieprzyjaciela. Do decydującej bitwy doszło 1. Publiusz Korneliusz Scypion, 2. pod Zamą, 3. Hannibal, 4. pod Kannami w 202 r. p.n.e. Kartagińczycy ponieśli porażkę, która zmusiła ich do kapitulacji i przyjęcia surowych warunków pokoju. W prawym dolnym rogu ćwiczenia umieszczony jest przycisk „Sprawdź”, służący sprawdzeniu poprawności jego wykonania.
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
RgLFEkVyY404R1
Ćwiczenie 4
Na podstawie wiedzy zdobytej z mapy interaktywnej, wskaż, w którym roku miała miejsce bitwa morska pod Mylae. Możliwe odpowiedzi: 1. 260 r. p.n.e., 2. 218 r. p.n.e., 3. 202 r. p.n.e. W prawym dolnym rogu ćwiczenia umieszczony jest przycisk „Sprawdź”, służący sprawdzeniu poprawności jego wykonania.
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
RU3a50PV5kLRF1
Ćwiczenie 4
zadanie interaktywne
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
Rvrzb3T5Eafgz1
Ćwiczenie 5
Nowa Kartagina (obecnie Kartagena) to miasto portowe na wschodzie Półwyspu Iberyskiego, założone przez Hasdrubala Starszego. Wskaż, gdzie obecnie się ono znajduje: Możliwe odpowiedzi: 1. Hiszpanii, 2. We Włoszech, 3. We Francji. W prawym dolnym rogu ćwiczenia umieszczony jest przycisk „Sprawdź”, służący sprawdzeniu poprawności jego wykonania.
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
1
Ćwiczenie 5

W poprzednim ćwiczeniu wskazałeś, że na pomniku znajduje się jeden z dwóch dowódców wojny punickiej. Uzasadnij swój wybór i odpowiedz, dlaczego wskazałeś akurat właśnie tę postać?

RNaAyaCjwiz2v
(Uzupełnij).
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
RGJB6Ey8jRKpI1
Ćwiczenie 6
Wskaż, które zdania są prawdziwe, a które fałszywe. PRAWDA Możliwe odpowiedzi: 1. Manewr kanneński został zastosowany przez Hannibala i polegał na wciągnięciu wojsk wroga w oskrzydlającą pułapkę., 2. Druga wojna punicka miała miejsce w drugim wieku przed naszą erą., 3. Mimo sukcesów Hannibala podczas walk w Italii, druga wojna punicka zakończyła się zwycięstwem Rzymian., 4. Decydująca bitwa drugiej wojny punickiej - pod Zamą, miała miejsce na początku trzeciego wieku p.n.e. FAŁSZ Możliwe odpowiedzi: 1. Manewr kanneński został zastosowany przez Hannibala i polegał na wciągnięciu wojsk wroga w oskrzydlającą pułapkę., 2. Druga wojna punicka miała miejsce w drugim wieku przed naszą erą., 3. Mimo sukcesów Hannibala podczas walk w Italii, druga wojna punicka zakończyła się zwycięstwem Rzymian., 4. Decydująca bitwa drugiej wojny punickiej - pod Zamą, miała miejsce na początku trzeciego wieku p.n.e. W prawym dolnym rogu ćwiczenia umieszczony jest przycisk „Sprawdź”, służący sprawdzeniu poprawności jego wykonania.
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
1
Ćwiczenie 7
RTyq485fdmkLU
Na podstawie obejrzanego filmu, wskaż dwie pierwsze bitwy, które zostały stoczone przez Hannibala na terytorium Italii. Możliwe odpowiedzi: 1. Bitwa nad rzeką Ticinus, 2. Bitwa nad Trebią, 3. Bitwa pod Zamą, 4. Bitwa pod Kannami. W prawym dolnym rogu ćwiczenia umieszczony jest przycisk „Sprawdź”, służący sprawdzeniu poprawności jego wykonania.
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
R190i4oR0SuxB
zadanie interaktywne
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
RR31IPTQjpMk42
Ćwiczenie 8
Przeczytaj fragment tekstu źródłowego i określ, które wydarzenie opisuje. (Korneliusz Nepos, „Żywoty wybitnych mężów”, tłum. L. Winniczuk, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1974, s. 167-177.). Po przeczytaniu zaznacz poprawną odpowiedź. Bo przecież ilekroć stawał z Rzymianami do bitwy w Italii, zawsze wychodził zwycięsko; przeto gdyby nie osłabiły go zawistne poczynania współobywateli w kraju, wydaje się, iż mógł był nawet zupełnie pokonać Rzym (…). Jednak tak strzegł przejętej jakby w spadku ojcowskiej nienawiści do Rzymian, że śmierć dopiero położyła jej kres. Przecież on i wtedy, gdy wygnany z ojczyzny potrzebował cudzej pomocy, ani na chwilę nie przestał duchem toczyć wojny z Rzymianami. Możliwe odpowiedzi: 1. Pierwsza wojna punicka, 2. Druga wojna punicka, 3. Trzecia wojna punicka. W prawym dolnym rogu ćwiczenia umieszczony jest przycisk „Sprawdź”, służący sprawdzeniu poprawności jego wykonania.
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
2
Ćwiczenie 9

Uzasadnij wybór, jakiego dokonałeś w ćw. 8. Które z informacji w tekście źródłowym pomogły Ci rozpoznać te wydarzenia?

R1dmrg9g3E4u4
(Uzupełnij).
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
R1O8qTXjCGDeS2
Ćwiczenie 10
Uszereguj chronologicznie poniższe wydarzenia, związane z wojnami punickimi. Elementy do uszeregowania: 1. Zdobycie Saguntu przez Kartaginę, 2. Bitwa pod Zamą, 3. Zniszczenie Kartaginy, 4. Wyprawa Hannibala do Italii, 5. Spór Kartaginy i Rzymu o Sycylię, 6. Bitwa pod Kannami. W prawym dolnym rogu ćwiczenia umieszczony jest przycisk „Sprawdź”, służący sprawdzeniu poprawności jego wykonania.
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
ReW6x6JbQ6PjO3
Ćwiczenie 11
Śmierć Lucjusza Emiliusza Paulusa została przedstawiona na obrazie amerykańskiego malarza. Uzupełnij o nim informacje. Autor obrazu: Tu uzupełnij Bitwa, której dotyczy obraz: Tu uzupełnij Rok, w którym odbyła się bitwa: Tu uzupełnij r. p.n.e. W prawym dolnym rogu ćwiczenia umieszczony jest przycisk „Sprawdź”, służący sprawdzeniu poprawności jego wykonania.
3
Ćwiczenie 11

Ułóż puzzle, a następnie uzupełnij informacje o obrazie.

RphGLl9fRSwsI
zadanie interaktywne
Puzzle do ćwiczenia nr 11, wikimedia.org, domena publiczna
R1XhXuwa1B9Dg
Imię i nazwisko autora: Tu uzupełnij Nazwa bitwy, którą przedstawia obraz: Tu uzupełnij Pełne imię i nazwisko poległego dowódcy: Tu uzupełnij. W prawym dolnym rogu ćwiczenia umieszczony jest przycisk „Sprawdź”, służący sprawdzeniu poprawności jego wykonania.

Słownik pojęć

Aquila, -ae
Aquila, -ae
RqA6UOVbe4bUC1
Nagranie dźwiękowe przedstawia wymowę słowa aquila, które w języku łacińskim brzmi: akwila, akwile.

[czyt. akwila, akwile]; orzeł.

Hānnibal, -is
Hānnibal, -is
RalAebrHlUk3B1
Nagranie dźwiękowe przedstawia wymowę słowa Hannibal, które w języku greckim brzmi: Hannibal, Hannibalis.

ur. 247 r. p.n.e., zm. 183 r. p.n.e. – syn Hamilkara Barkasa, wódz kartagiński z okresu II wojny punickiej. Odniósł wiele zwycięstw, z których najsłynniejsze to wygrana bitwa pod Kannami. Po przegranej wojnie opuścił Kartaginę i przebywał na dworze króla Antiocha, przekonując go do walki z Rzymianami.

RCW7gqUrkozZM
Theodor Mommsen (fot.), Antyczne popiersie prawdopodobnie przedstawiające Hannibala, 1932 r., ilustracja z: Theodor Mommsen, „Römische Geschichte”, 1932 r., s. 265, wikimedia.org, domena publiczna
Źródło: Theodor Mommsen, Antyczne popiersie prawdopodobnie przedstawiające Hannibala, Ilustracja, dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/wiki/Plik:Mommsen_p265.jpg [dostęp 19.04.2021 r.], domena publiczna.
Katon Starszy
Katon Starszy

ur. 234 r. p.n.e., zm. 149 r. p.n.e. – polityk i pisarz rzymski, niechętny kulturze greckiej, żył według dawnych italskich obyczajów, uprawiał ziemię i dla późniejszych Rzymian był wzorem cnót obywatelskich. Jego prawnukiem był Katon Młodszy, obrońca republiki z czasów wojny domowej Cezara z Pompejuszem. Katon Starszy był zwolennikiem prowadzenia wojny z Kartaginą i miał nawoływać do jej zniszczenia.

R1LgtJySJWEHW
Rzeźba nazywana „Patrycjuszem z Torloni”, przedstawiająca prawdopodobnie Katona Starszego, ok. I w. p.n.e., Muzeum Torlonia, Rzym,Włochy, wikimedia.org, domena publiczna
Źródło: Rzeźba nazywana „Patrycjuszem z Torloni”, przedstawiająca prawdopodobnie Katona Starszego, Ilustracja, Muzeum Torlonia, Rzym, dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/wiki/Plik:Patrizio_Torlonia.jpg [dostęp 20.04.2021 r.], domena publiczna.
Marek Atyliusz Regulus
Marek Atyliusz Regulus

ur. ok. 307 r. p.n.e., zm. ok. 250 r. p.n.e. – wódz z okresu I wojny punickiej. Zasłynął wśród Rzymian jako osoba przedkładająca dobro ojczyzny nad własne życie, gdyż wolał ponownie trafić do niewoli kartagińskiej niż namawiać Rzymian do zawarcia niekorzystnego pokoju.

Rs7uPWN6UzzX5
Andries Cornelis Lens, „Powrót Regulusa do Kartaginy”, 1791 r., Muzeum Ermitraż, Sankt Petersburg, Rosja, wikimedia.org, domena publiczna
Źródło: Andries Cornelis Lens, Powrót Regulusa do Kartaginy, Olej na płótnie, Muzeum Ermitraż, Sankt Petersburg, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lens,_Cornelis_-_Regulus_Returning_to_Carthage_-_1791.jpg [dostęp 19.04.2021 r.], domena publiczna.
Kruk
Kruk
R1SC0AHtoYIlK1
Nagranie dźwiękowe przedstawia wymowę słowa Kruk, które w języku łacińskim brzmi: corvus, corvi.

[łac. corvus, -i (m.) czyt. korwus, korwi]; kruk, także określenie stosowanego we flocie rzymskiej ruchomego pomostu, służącego do abordażu. Używane po raz pierwszy prawdopodobnie podczas wojen punickich, zostały wspomniane przez historyka Polibiusza.

Manewr kanneński
Manewr kanneński

manewr polegający na wciągnięciu wroga w oskrzydlającą pułapkę, zastosowany przez Hannibala podczas bitwy pod Kannami w 216 r. p.n.e.

Nowa Kartagina
Nowa Kartagina

miasto portowe na wschodzie Półwyspu Iberyskiego, założone przez Hasdrubala Starszego na miejscu wcześniejszej Mastii. Obecnie Kartagena w Hiszpanii.

Poeni
Poeni

[czyt. Peni]; Punijczycy, tak starożytni Grecy nazywali Kartaginczyków.

Publiusz Korneliusz Scypion (Starszy)
Publiusz Korneliusz Scypion (Starszy)

ur. 236 r. p.n.e., zm. 183 r. p.n.e. – wódz rzymski z okresu II wojny punickiej, pogromca Hannibala pod Zamą. Za swoje zasługi dla Rzymu otrzymał przydomek „Afrykański” [łac. Africanus] (czyt. afrikanus)

R1RBIV3aWfGjo
Miguel Hermoso Cuesta (fot.), Popiersie Publiusza Korneliusza Scypiona (Starszego), ok. I w. p.n.e., Narodowe Muzeum Archeologiczne, Neapol, Włochy, wikimedia.org, CC BY-SA 3.0
Źródło: Miguel Hermoso Cuesta, Popiersie Publiusza Korneliusza Scypiona (Starszego), Rzeźba, Narodowe Muzeum Archeologiczne, Neapol, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Escipi%C3%B3n_africano.JPG [dostęp 20.04.2021 r.], licencja: CC BY-SA 3.0.
Publiusz Korneliusz Scypion Emilianus (Młodszy)
Publiusz Korneliusz Scypion Emilianus (Młodszy)

ur. 185 r. p.n.e., zm. 129 r. p.n.e. – wódz rzymski z okresu III wojny punickiej, adoptowany wnuk Scypiona Afrykańskiego (Starszego). Otrzymał ten sam przydomek po zakończeniu wojny i zburzeniu Kartaginy.

RmumAEIurQLCt
John Leech, „Scypion Emilianus zamartwia się po zjedzeniu obfitej kolacji”, ok. 1850 r., ilustracja z: Gilbert Abbott à Beckett, „The Comic History of Rome”, s. 240, wikimedia.org, domena publiczna
Źródło: Gilbert Abbott à Beckett, John Leech, Scypion Emilianus zamartwia się po zjedzeniu obfitej kolacji, Ilustracja, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Comic_History_of_Rome_p_240_Scipio_Aemilianus_cramming_himself_for_a_Speech_after_a_hearty_Supper.jpg [dostęp 20.04.2021 r.], domena publiczna.
Sagunt
Sagunt

starożytna osada, w III wieku p.n.e. sprzymierzona z Rzymem, oblegana i zdobyta przez Kartagińczyków w 219 r. p.n.e., co przyczyniło się do rozpoczęcia II wojny punickiej.

Syliusz Italik
Syliusz Italik

ur. ok. 26 r., zm. ok. 101 r. – rzymski polityk i poeta, autor eposu historycznego „Punica” (czyt. pūnika) na temat wojen punickich.

Wergiliusz
Wergiliusz

ur. 70 r. p.n.e., zm. 19 r. p.n.e. – rzymski poeta czasów augustowskich, autor eposu „Eneida”.

R1JwKFr0jTwVw
Autor nieznany, „Wergiliusz na rzymskiej mozaice”, III w., Muzeum Narodowe, Bardo, Tunezja, wikimedia.org, CC BY-SA 2.0
Źródło: Boyd Dwyer, Wergiliusz na rzymskiej mozaice, Mozaika, Muzeum Narodowe, Bardo, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Virgil_mosaic_in_the_Bardo_National_Museum_(Tunis)_(12241228546).jpg [dostęp 20.04.2021 r.], licencja: CC BY-SA 2.0.

Słownik pojęć został opracowany na podstawie:

  • Mała Encyklopedia Kultury Antycznej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1990 r.

  • Władysław Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Oficyna Wydawnicza Rytm, Warszawa 2003 r.

Notatki ucznia

Ro0G5wKa2VyCQ
(Uzupełnij).
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Galeria

Bibliografia

  • Cyceron, Pisma filozoficzne, t. II, tłum. W. Kornatowski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1960.

  • Jaczynowska M., Dzieje Imperium Romanum, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995.

  • Kopaliński W., Słownik mitów i tradycji kultury, Oficyna Wydawnicza Rytm, Warszawa 2003 r.

  • Nepos K., Żywoty wybitnych mężów, tłum. L. Winniczuk, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1974.

  • Lancel S., Hannibal, tłum. R. Wiśniewski, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2001.

  • Mała Encyklopedia Kultury Antycznej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1990 r.

  • Polibiusz, Dzieje, Ks. I‑V, excerpta ksiąg VI, VII, VIII., wydanie elektroniczne, www.zrodla.historyczne.prv.pl, 2003. Wydanie elektroniczne dostępne pod linkiem: http://biblioteka.kijowski.pl/antyk%20rzymski/06.%20polibiusz%20-%20dzieje.pdf [dostęp: 21.04.2021].

  • Wolski J., Historia powszechna. Starożytność, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2020.

  • Ziółkowski A., Historia powszechna. Starożytność, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2009.

Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida