Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Zapisz jako PDF Udostępnij materiał
RrcFP1k85XDdC1

Infinitivus – utrwalenie wiadomości

Ważne daty

ok. 420‑362 p.n.e. – lata życia Epaminondasa

120‑43 p.n.e. – lata życia Werresa

109‑62 p.n.e. – lata życia Katyliny

106‑43 p.n.e. – lata życia Marka Tulliusza Cycerona

1

Scenariusz lekcji dla nauczyciela.

RluQ1eUrmTXDE1
Scenariusz zajęć do pobrania.
Źródło: online-skills, licencja: CC0.

I. W zakresie kompetencji językowych. Uczeń:
1. zna i rozpoznaje następujące formy morfologiczne z zakresu gramatyki języka łacińskiego:
I) formy bezokolicznika łacińskiego: infinitivus praesentis activi, infinitivus praesentis passivi, infinitivus perfecti activi, infinitivus perfecti passivi.

Nauczysz się

rozpoznawać formy bezokolicznika różnych czasów;

dokonywać transformacji gramatycznych, tworzyć formy bezokolicznika na podstawie podanych form podstawowych;

dokonywać samodzielnego przekładu na język polski łacińskiego tekstu, korzystając ze słownika łacińsko‑polskiego;

konstruować zdania z bezokolicznikami.

Īnfīnītīvus – utrwalenie wiadomości

W  języku łacińskim występuje sześć bezokolicznikówBezokolicznikbezokoliczników. Dwa z nich tworzy się od tematu czasu teraźniejszego. Īnfīnītīvus praesentis āctīvī (bezokolicznik czasu teraźniejszego strony czynnej) jest drugą formą podstawową czasownika, którą można znaleźć w słownikach. Bezokolicznik ten tworzy się poprzez dodanie do tematu końcówki -re (w III koniugacji – -e‑re), na przykład:

Īnfīnītīvus praesentis āctīvī

I kon.

imperā‑re

rozkazywać

II kon.

tenē‑re

trzymać

III kon.

dīc‑e‑re

mówić

IV kon.

dormī‑re

spać

Drugim bezokolicznikiem tworzonym na bazie tematu praesentis jest īnfīnītīvus praesentis passīvī (bezokolicznik czasu teraźniejszego strony biernej). Do tematu praesentis dodaje się końcówkę -ri, w III koniugacji jest to -i, na przykład:

Īnfīnītīvus praesentis passīvī

I kon.

da‑rī

być danym

II kon.

tenē‑rī

być trzymanym

III kon.

dīc‑ī

być mówionym

IV kon.

audī‑rī

być słyszanym

Od tematu perfecti tworzy się wyłącznie jeden bezokolicznik – īnfīnītīvus perfectī āctīvī (bezokolicznik czasu przeszłego dokonanego strony czynnej) – za pomocą dołączenia końcówki -isse do tegoż tematu:

īnfīnītīvus perfectī āctīvī

I kon.

imperāv‑isse

rozkazać

II kon.

tenu‑isse

utrzymać

III kon.

dīx‑isse

przemówić

IV kon.

dormīvisse

zaspać

Na bazie tematu supini powstają zaś aż trzy bezokoliczniki. Pierwszym jest īnfīnītīvus perfectī passīvī (bezokolicznik czasu przeszłego dokonanego strony biernej). Do jego utworzenia potrzebne jest participium perfectī passīvī odmienione w accusatiwie singularis bądź pluralis oraz bezokolicznik słowa posiłkowego, na przykład:

īnfīnītīvus perfectī passīvī

I kon.

datum, am, um (os, as, a) esse

że zostałem dany

II kon.

tentum, am, um (os, as, a) esse

że zostałem utrzymany

III kon.

ductum, am, um (os, as, a) esse

że zostałem poprowadzony

IV kon.

audītum, am, um (os, as, a) esse

że zostałem usłyszany

Drugim bezokolicznikiem tworzonym od tego tematu jest bezokolicznik czasu przyszłego strony czynnej – īnfīnītīvus futūrī āctīvī. Do jego utworzenia wykorzystuje się participium futūrī āctīvī odmienione w accusatiwie singularis bądź pluralis oraz bezokolicznik słowa posiłkowego, na przykład:

īnfīnītīvus futūrī āctīvī

I kon.

datūrum, am, um (os, as, a) esse

że będę dawał

II kon.

tentūrum, am, um (os, as, a) esse

że będę trzymał

III kon.

ductūrum, am, um (os, as, a) esse

że będę prowadził

IV kon.

audītūrum, am, um (os, as, a) esse

że będę słyszał

W końcu w łacinie istnieje także budowany na temacie supini Īnfīnītīvus futūrī passīvī (bezokolicznik czasu przyszłego strony biernej). Do jego utworzenia wykorzystuje się supinum czasownika oraz bezokolicznik czasu teraźniejszego strony biernej czasownika nieregularnego iść (, īre, , itum). SupinumSupinumSupinum wchodzące w skład infinitivu nie odmienia się, na przykład:

Īnfīnītīvus futūrī passīvī

I kon.

datum īrī

że zostanę dany

II kon.

tentum īrī

że zostanę utrzymany

III kon.

ductum īrī

że zostanę poprowadzony

IV kon.

audītum īrī

że zostanę usłyszany

Trzy infinitivy tworzone na bazie tematu supini, występują w języku łacińskim w składniach dopełnieniowych, tj. w ACI (Accusativus cum infinitivo) oraz w NCI (Nominativus cum infinitivo). W powyższych przykładach (dla infinitiwów perfectī passīvī oraz futūrī āctīvī) zostały przytoczone wersje dla ACI.

Zadania

Polecenie 1

Przetłumacz poniższe zdania z wykorzystaniem różnych bezokoliczników oraz przy pomocy słowniczka interaktywnego.

RjKTON9MA6Mnp1
Interaktywna ilustracja przedstawia popiersie Homera wyrzeźbione w jasnym marmurze. Jest to niemłody już mężczyzna, o wyraźnych zmarszczkach na czole i wokół oczu. Przedstawiony jest z bujnym zarostem. Po obu stronach głowy ma kręcone dość długie włosy, gładko przyczesane na czubku głowy. Dodatkowa informacja: Trāditum est Homērum caecum fuisse.
Autor nieznany, Marie-Lan Nguyen (fot.), „Popiersie Homera”, Rzymska kopia greckiego oryginału, ok. I w., p.n.e., Muzeum Brytyjskie, Londyn, Wielka Brytania, wikimedia.org, domena publiczna
R1Crddspn6LTo1
Interaktywna ilustracja przedstawia rzeźbę zatytułowaną „August z Prima Porta”. Ukazuje ona stojącą postać cesarza. Jest on ubrany w krótką tunikę z zapinanym na ramionach bogato zdobionym pancerzem. Przez lewe ramię i biodra przerzucony ma płaszcz. Wyciągnięta prawa ręka wskazuje, że władca zamierza przemówić. Rzeźba wykonana jest zgodnie z zasadą ponderacji: ciężar posągu spoczywa na prawej stopie; lewa odciążona oparta jest jedynie na palcach. U stóp cesarza znajduje się Kupidyn na delfinie. Dodatkowa informacja: Imperātor spērābat oppidum ā sē obsessum expugnātum īrī.
„August z Prima Porta”, I w. n.e., Muzeum Watykańskie, wikimedia.org, domena publiczna
R10nsJmif9fan1
Interaktywna ilustracja przedstawia pomnik Cycerona jako prawnika. Jest on wykonany z jasnego kamienia, stoi na tle kamiennej ściany. Mężczyzna odziany jest w długie szaty. Głowę ma lekko uniesioną do góry. Jest łysy, jedynie nad uszami widnieją ślady włosów. Prawą rękę wyciągniętą ma przed siebie, w lewej przyciska do piersi zwój papirusu. Wyciągnięta lewa stopa sugeruje ruch. Posąg ustawiony jest na postumencie, na którym widnieje napis CICERONE. Dodatkowa informacja: 1. Quem Cicerō dēfendēbat, spērābat sē absolūtum īrī.
„Pomnik Cycerona jako prawnika”, XIX w., , Rzymski Pałac Sprawiedliwości, Włochy, wikimedia.org, CC BY 4.0
RGepV7vZE3DCO
Kolorowa ilustracja interaktywna ukazuje rzymską mozaikę z Neapolu. Na kwadratowym jasnym tle przedstawiony jest duży ciemny pies. Pysk ma skierowany w prawy dolny róg kwadratu. Ma cienki, lekko zawinięty do góry ogon, spiczaste uszy, z pyska wystaje czerwony język. Pies ma na szyi obrożę. Przywiązana do niej smycz skierowana jest w prawy górny róg mozaiki. Dodatkowa informacja: Nēmō adeō ferus est, ut nōn mītēscere possit.
Marie-Lan Nguyen (fot.), Rzymska mozaika przedstawiająca psa na smyczy (ostrzegająca, że domostwa pilnuje pies), ok. I w .n.e., Narodowe Muzeum Archeologiczne, Neapol, Włochy, wikimedia.org, domena publiczna
RvMBIHLWPFivU1
Kolorowa ilustracja interaktywna ukazuje dzieło Cornelisa Corta pt. „Bitwa pod Zamą”. Jest to scena starcia wojsk rzymskich z punickimi. W centralnej części obrazu znajdują się wojownicy jadący na słoniach. Dwa słonie ukazane są z przodu, jeden, na drugim planie, tyłem. Na pierwszym planie walczy konnica. Na ziemi leżą martwi i ranni żołnierze. Nad walczącymi powiewają chorągwie. Dodatkowa informacja: 1. Numquam imperātor ita pācī crēdidit, ut nōn sē praeparet bellō.
Cornelis Cort, „Bitwa pod Zamą”, 1567, Galeria Sztuki Hunterian, Glasgow, Szkocja, wikimedia.org, domena publiczna

Trāditum est Homērum caecum fuisse.

Cōnstat ad salūtem cīvium inventās esse lēgēs.

Lēgem brevem esse oportet!

Imperātor spērābat oppidum ā sē obsessum expugnātum īrī.

Spērō tē iam fīnem iniūriīs factūrum esse.

Catilīna urbem Rōmam ā sē dēlētum īrī praedīcēbat.

Quem Cicerō dēfendēbat, spērābat sē absolūtum īrī.

Epamīnōndās paupertātem adeō facile tolerāvit, ut dē rē pūblicā nihil praeter glōriam cēperit; īdem tam fuit disertus, ut nēmō Thēbānus eī pār esset ēloquentia.

Numquam imperātor ita pācī crēdidit, ut nōn sē praeparet bellō.

Nēmō tam puer est, ut Cerberum timeat.

Siciliam Verrēs per triennium ita vexāvit, ut eā restituī in prīstinum statum nūllō modō possit - Cicerō ait.

Nōn pudet hominēs bella gerere gerendaque bella līberīs trādere?

Nēmō adeō ferus est, ut nōn mītēscere possit.

RRqYw89ZuF65X
Przetłumacz zdania na język polski: 1. Trāditum est Homērum caecum fuisse. 2. Cōnstat ad salūtem cīvium inventās esse lēgēs. 3. Lēgem brevem esse oportet! 4. Imperātor spērābat oppidum ā sē obsessum expugnātum īrī. 5. Spērō tē iam fīnem iniūriīs factūrum esse. 6. Catilīna urbem Rōmam ā sē dēlētum īrī praedīcēbat. 7. Quem Cicerō dēfendēbat, spērābat sē absolūtum īrī. 8. Epamīnōndās paupertātem adeō facile tolerāvit, ut dē rē pūblicā nihil praeter glōriam cēperit; īdem tam fuit disertus, ut nēmō Thēbānus eī pār esset ēloquentia. 9. Numquam imperātor ita pācī crēdidit, ut nōn sē praeparet bellō. 10. Nēmō tam puer est, ut Cerberum timeat. 11. Siciliam Verrēs per triennium ita vexāvit, ut eā restituī in prīstinum statum nūllō modō possit - Cicerō ait. 12. Nōn pudet hominēs bella gerere gerendaque bella līberīs trādere? 13. Nēmō adeō ferus est, ut nōn mītēscere possit.
RCiAAjOLQ9nOW1
Cesare Maccari, „Cyceron oskarża Katylinę”, 1889, Palazzo Madama, Rzym, Włochy, epodreczniki.pl, CC BY 3.0
RKymDCZw4RvnW
Ćwiczenie 1
Które z podanych zdań zawierają bezokoliczniki czasu teraźniejszego? Możliwe odpowiedzi: 1. Legem brevem esse oportet. 2. Imperātor spērābat oppidum ā sē obsessum expugnātum īrī. 3. Trāditum est Homērum caecum fuisse. 4. Spero te iam finem iniuriis facturum esse
RMvmtzMjPqZrD
Ćwiczenie 2
Która z podanych form jest formą bezokolicznika czasu przeszłego dokonanego strony czynnej? Możliwe odpowiedzi:1. legere 2. lecturum esse 3. lectum esse 4. lectum iri 5. legisse 6. legi
RAvcQ5b8XsuF8
Ćwiczenie 3
Uzupełnij zdania wykorzystując zaproponowane słowa. Pierwsze zdanie: Nōn pudet … Możliwe odpowiedzi: bella, caecum, hominēs, absolūtum…(kontynuacja zdania) bella gerere gerendaque … Możliwe odpowiedzi: bella, caecum, hominēs, absolūtum (kontynuacja zdania) līberīs trādere? Drugie zdanie: Quem Cicerō dēfendēbat, spērābat sē … Możliwe odpowiedzi: bella, caecum, hominēs, absolūtum (kontynuacja zdania) iri. Kolejne zdanie: Trāditum est Homērum … Możliwe odpowiedzi: bella, caecum, hominēs, absolūtum (kontynuacja zdania) fuisse.
R16WAiUk7pRsR1
Ćwiczenie 4
Która z podanych form jest formą bezokolicznika czasu przyszłego strony biernej? Możliwe odpowiedzi:1. legere 2. lecturum esse 3. lectum esse 4. lectum iri 5. legisse 6. legi
R12tfzkfJfo64
Ćwiczenie 5
Wskaż, które z podanych zdań odnoszących się do łacińskich form infinitivu są prawdziwe, a które fałszywe: 1. Supinum wchodzące w skład infinitivus futuri passivi nie podlega odmianie 2. W języku łacińskim istnieją cztery bezokoliczniki występujące w stronie biernej 3. Od tematu perfecti tworzy się tylko jeden bezokolicznik
R1Rm2W8lvNHUL
Ćwiczenie 6
Wersja alternatywna ćwiczenia: Połącz poniższe zdania z odpowiednimi tłumaczeniami. Lēgem brevem esse oportet! Możliwe odpowiedzi: 1. Czy nie przynosi ludziom hańby prowadzenie wojen i przekazywanie wojen dzieciom?, 2. Prawo powinno być zwięzłe., 3. Nikt nie jest tak nieczuły, aby nie mógł złagodnieć. Nōn pudet hominēs bella gerere gerendaque bella līberīs trādere? Możliwe odpowiedzi: 1. Czy nie przynosi ludziom hańby prowadzenie wojen i przekazywanie wojen dzieciom?, 2. Prawo powinno być zwięzłe., 3. Nikt nie jest tak nieczuły, aby nie mógł złagodnieć. Nēmō adeō ferus est, ut nōn mītēscere possit. Możliwe odpowiedzi: 1. Czy nie przynosi ludziom hańby prowadzenie wojen i przekazywanie wojen dzieciom?, 2. Prawo powinno być zwięzłe., 3. Nikt nie jest tak nieczuły, aby nie mógł złagodnieć.
RzK299iB6aHxS
Ćwiczenie 7
Dopasuj formy bezokolicznika. audiri Możliwe odpowiedzi: 1. infinitivus futuri passivi, 2. infinitivus praesentis passivi, 3. infinitivus praesentis activi, 4. infinitivus futuri activi, 5. infinitivus perfecti activi ducturum esse Możliwe odpowiedzi: 1. infinitivus futuri passivi, 2. infinitivus praesentis passivi, 3. infinitivus praesentis activi, 4. infinitivus futuri activi, 5. infinitivus perfecti activi dixisse Możliwe odpowiedzi: 1. infinitivus futuri passivi, 2. infinitivus praesentis passivi, 3. infinitivus praesentis activi, 4. infinitivus futuri activi, 5. infinitivus perfecti activi amatum iri Możliwe odpowiedzi: 1. infinitivus futuri passivi, 2. infinitivus praesentis passivi, 3. infinitivus praesentis activi, 4. infinitivus futuri activi, 5. infinitivus perfecti activi docere Możliwe odpowiedzi: 1. infinitivus futuri passivi, 2. infinitivus praesentis passivi, 3. infinitivus praesentis activi, 4. infinitivus futuri activi, 5. infinitivus perfecti activi

Słowniki

Słownik pojęć

Bezokolicznik
Bezokolicznik

forma czasownika, która wyraża czynność lub stan w sposób abstrakcyjny, zazwyczaj bez określania czasu, rodzaju, liczby, osoby, trybu, strony i aspektu.

Supinum
Supinum

w łacinie: rzeczownik odczasownikowy wyrażający zamiar, cel lub możliwość.

słownik łacińsko‑polski

R3qWMqmWuxLf11
Słownik łacińsko-polski. Poniżej widać hasła łacińskie. Obok każdego hasła pojawia się ikonka pozwalająca na jego odsłuchanie. Pod każdym hasłem znajduje się jego polskie tłumaczenie. U dołu strony umieszczone są przyciski: zmiana języków, edycja oraz przywróć słownik do stanu początkowego.
Źródło: online skills, licencja: CC0.

Galeria dzieł sztuki

mfbe15747c685888a_0000000000238

Bibliografia

Jan Wikarjak, Gramatyka opisowa języka łacińskiego, Warszawa 2013.

Hubert Wolanin, Gramatyka opisowa klasycznej łaciny w ujęciu strukturalnym, Kraków 2012.