Jak opisać osobowość?
Tak jak nie ma 2 osób wyglądających tak samo, tak też nie ma 2 osób posiadających taką samą osobowość. Zarazem jednak można wyróżnić odmienne obszary podobieństwa. W kontekście szkolnym jest to szczególnie przydatne, ponieważ trafny opis osobowości uczniów może być punktem wyjścia indywidualizowania oddziaływań edukacyjnych oraz pedagogiczno‑psychologicznych, które mogą uwzględnić indywidualne potrzeby edukacyjne, wynikające częściowo również z osobowości.
Najogólniej rzecz ujmując, osobowościowe zróżnicowanie ludzi można opisać na 2 sposoby: (1) za pomocą wymiarów osobowości lub (2) typów osobowości.
Opis za pomocą wymiarów polega na opisie nasilenia danej właściwości (np. sumienności czy impulsywności). Opis w tym podejściu jest dużo bardziej precyzyjny i szczególnie przydatny w sytuacji, gdy pojawiają się jakieś symptomy problemów. Wyjściowymi warunkami jakości takiego opisu są: (1) dobry model teoretyczny, wyróżniający istotne zmienne, (2) dobre narzędzie do pomiaru, (3) poprawne użycie narzędzia oraz (4) poprawna interpretacja wyników. Taka diagnoza zwykle jest wykonywana przez psychologów, ponieważ wymaga szczegółowej wiedzy nie tylko z zakresu osobowości, ale również z zakresu psychometrii i metodologii.
Wyniki na różnych osobowościowych wymiarach, wyróżniane w modelach psychologicznych, współwystępują ze sobą. Opis za pomocą typów polega na identyfikacji takich typowych konfiguracji zmiennych, czyli współwystępowania wysokiego lub niskiego nasilenia danych wymiarów. Taki opis jest dużo bardziej ogólny, nie pozwala na wniknięcie w wiele niuansów, ale w wielu przypadkach wystarcza. W kontekście szkolnym pozwala na identyfikację grup uczniów różniących się profilem osobowości i związanym z nim profilem indywidualnych potrzeb edukacyjnych w obszarze emocjonalno‑społecznym. Poniżej zostaną opisane podstawowe wymiary oraz typy jako ich konfiguracje na podstawie Modelu Objawy‑Kompetencje‑Cechy (OKC) Cieciucha i współpracowników (2023a, 2023b).